Η προστασία των αρχαιοτήτων στα χρόνια του πολέμου και της κατοχής

Επι­δει­κνύ­ο­ντας φρο­ντίδα ασυ­νή­θι­στη για τα ελλη­νικά δεδο­μένα, οι ενέρ­γειες για την προ­στα­σία των αρχαίων μνη­μείων είχαν ξεκι­νή­σει πολύ νωρί­τερα

Όταν στις 28 Απρι­λίου του 1941, την πρώτη μέρα της γερ­μα­νι­κής κατοχής στην Αθήνα, οι Γερ­μα­νοί αξιω­μα­τι­κοί έφτασαν για επι­θε­ώ­ρηση στο Εθνικό Αρχαιο­λο­γικό Μουσείο, με έκπληξη βρέ­θη­καν σε ένα άδειο κτίριο. Οι αίθου­σές του, γνωστές για τα χιλιά­δες σημα­ντικά εκθέ­ματά τους, ήταν εντελώς κενές. Μονα­δική παρου­σία οι αρχαιο­λό­γοι του Μου­σείου και οι φύλακες της πρωινής βάρδιας. Στις ερω­τή­σεις των Γερ­μα­νών κατα­κτη­τών, λέγεται πως η ελλη­νική πλευρά απά­ντησε αόριστα, μάλλον σιβυλ­λικά, ότι τα αρχαία είναι κάτω από τη γη. Και η φράση αυτή αντι­κα­τό­πτριζε την πραγ­μα­τι­κό­τητα.

Επι­δει­κνύ­ο­ντας φρο­ντίδα ασυ­νή­θι­στη για τα ελλη­νικά δεδο­μένα, οι ενέρ­γειες για την προ­στα­σία των αρχαίων μνη­μείων είχαν ξεκι­νή­σει πολύ νωρί­τερα. Το πολε­μικό κλίμα στην Ευρώπη δεν άφηνε περι­θώ­ρια εφη­συ­χα­σμού και ήδη από το 1937 η ανάγκη δια­φύ­λα­ξης των αρχαιο­τή­των είχε απο­τε­λέ­σει αντι­κεί­μενο συζή­τη­σης μεταξύ της Κυβέρ­νη­σης και της Διεύ­θυν­σης Αρχαιο­τή­των του Υπουρ­γείου Θρη­σκευ­μά­των και Εθνικής Παι­δείας. Μπροστά στον υπαρκτό φόβο μιας ευρω­παϊ­κής σύρ­ρα­ξης, τα δύο μέρη συνερ­γά­ζο­νταν για να εκπο­νή­σουν σχέδιο δια­φύ­λα­ξης των αρχαίων από αερο­πο­ρι­κές επι­δρο­μές και πιθανές οδο­μα­χίες. Σε αυτό το πλαίσιο, συμ­φω­νού­σαν στην ανάγκη διά­νοι­ξης κατα­φυ­γίων, ενώ ζητού­σαν από τους διευ­θυ­ντές των μου­σείων σε όλη την επι­κρά­τεια να ταξι­νο­μή­σουν τις αρχαιό­τη­τες σε κατη­γο­ρίες με βάση τη σπου­δαιό­τητά τους και να απο­στεί­λουν τους σχε­τι­κούς κατα­λό­γους, ώστε να υπάρξει κεντρι­κός προ­γραμ­μα­τι­σμός.

Παρά τις εύλογες αντι­δρά­σεις των αρχαιο­λό­γων, οι οποίες εστιά­ζο­νταν στην αδυ­να­μία κατά­τα­ξης των μνη­μείων με βάση τη σπου­δαιό­τητά τους –επιλογή εκ φύσεως υποκειμενική- οι προ­ε­τοι­μα­σίες για την προ­στα­σία των αρχαιο­τή­των προ­χω­ρού­σαν συστη­μα­τικά και εντεί­νο­νταν με τον καιρό. Με την κήρυξη του πολέμου η Αρχαιο­λο­γική Υπη­ρε­σία αντέ­δρασε ταχύ­τατα, στέλ­νο­ντας σε όλες τις διευ­θύν­σεις της τεχνι­κές οδηγίες για την προ­στα­σία των εκθε­μά­των των Μου­σείων από ενα­έ­ριους κιν­δύ­νους. Οι οδηγίες «διά την προ­στα­σίαν των αρχαίων των δια­φό­ρων μου­σείων από τους ενα­ε­ρί­ους κιν­δύ­νους» συνο­δεύ­ο­νταν από δύο λεπτο­μερή σχέδια – ένα για την κατα­σκευή ορυγ­μά­των κι ένα για την προ­στα­σία των αγαλ­μά­των.

Για τα αγάλ­ματα, τα άλλα λίθινα εκθέ­ματα και τα μεγάλα πήλινα αντι­κεί­μενα, καλύ­τε­ρος τρόπος προ­στα­σίας θεω­ρού­νταν η κατά­χωση στα δάπεδα και στις αυλές των μου­σείων, στις αυλές άλλων δημο­σίων κτιρίων ή στα υπόγειά τους. Οι οδηγίες δίνο­νταν με μεγάλη λεπτο­μέ­ρεια, ορί­ζο­ντας πως η κατά­χωση έπρεπε να γίνει στο μεγα­λύ­τερο δυνατό βάθος, τα αγάλ­ματα να τοπο­θε­τη­θούν σε ορι­ζό­ντια θέση και το έδαφος ψηλά να καλυ­φθεί με τσι­μέ­ντο. Μερι­μνώ­ντας για την «επόμενη μέρα», οι θέσεις κατά­χω­σης θα σημειώ­νο­νταν σε ειδικά δια­γράμ­ματα, με σταθερά σημεία για συντε­ταγ­μέ­νες.

Δια­φο­ρε­τική ήταν η μέριμνα για άλλες κατη­γο­ρίες κινητών μνη­μείων. Για τα χρυσά αντι­κεί­μενα προ­τει­νό­ταν η κατά­θεση στα θησαυ­ρο­φυ­λά­κια των κατά τόπους τρα­πε­ζών. Για τα χάλκινα προ­βλε­πό­ταν η φύλαξη σε κιβώτια με τοι­χώ­ματα καλυμ­μένα με κερό­χαρτο, κερό­πανο ή πισ­σό­χαρτο και πυθμένα στρω­μένο με ροκα­νί­δια, άχυρο ή χαρτί. Τα χιλιά­δες πήλινα αγγεία και άλλα μικρά αντι­κεί­μενα θα φυλάσ­σο­νταν σε κιβώτια, τυλιγ­μένα ένα-ένα σε τσι­γα­ρό­χαρτο. Με τη σειρά τους, τα κιβώτια θα κρύ­βο­νταν στα υπόγεια των Μου­σείων ή άλλων δημό­σιων κτιρίων, καλυμ­μένα με χώμα ή σάκους άμμου για πρό­σθετη προ­στα­σία.

Στο Εθνικό Αρχαιο­λο­γικό Μουσείο συστά­θηκε με υπουρ­γική απόφαση η Επι­τροπή Από­κρυ­ψης και Ασφά­λι­σης των εκθε­μά­των του, με επι­κε­φα­λής τρεις Αρε­ο­πα­γί­τες και μέλη τον γραμ­μα­τέα της Αρχαιο­λο­γι­κής Εται­ρείας Γεώργιο Οικο­νόμο, τον προ­σω­ρινό διευ­θυ­ντή του μου­σείου Ανα­στά­σιο Ορλάνδο, τον καθη­γητή Σπυ­ρί­δωνα Μαρι­νάτο, τους εφόρους Γιάννη Μηλιάδη και Σέμνη Καρού­ζου, την επι­με­λή­τρια Ιωάννα Κων­στα­ντί­νου, μηχα­νι­κούς και αρχι­τέ­κτο­νες του υπουρ­γείου, αλλά και εθε­λο­ντές.

Όπως γράφει η Σέμνη Καρού­ζου, «πολύ πρωί, πριν να δύσει η σελήνη, συγκε­ντρώ­νο­νταν στο μουσείο όσοι είχαν ανα­λά­βει την εργασία τούτη. Νύχτα έφευγαν το βράδυ για να πάνε στα σπίτια τους». Όλη η δουλειά γινόταν στα υπόγεια του μου­σείου, με τη χρήση αυτο­σχέ­διων ξύλινων γερανών. Τα μεγάλα γλυπτά τοπο­θε­τού­νταν όρθια στα βαθιά ορύγ­ματα που είχαν ανοι­χτεί στο δάπεδο των βόρειων αιθου­σών, σε παρά­ταξη που θύμιζε συγκέ­ντρωση δια­μαρ­τυ­ρίας. Σημα­ντική για την επι­τυ­χία της ασυ­νή­θι­στης επι­χεί­ρη­σης ήταν η συμβολή πολλών, ανάμεσά τους και του εμπει­ρό­τα­του γλύπτη των ελλη­νι­κών μου­σείων Ανδρέα Πανα­γιω­τάκη και του αρχι­τε­χνίτη Γιώργου Κοντο­γιώργη. Ο αεί­μνη­στος Σπύρος Ιακω­βί­δης, πρω­το­ε­τής φοι­τη­τής Αρχαιο­λο­γίας τότε, σε τηλε­ο­πτική του συνέ­ντευξη ανα­φέ­ρει: «Με έβαλαν σε μία από τις απο­θή­κες, όπου υπήρχαν τερά­στια κασόνια. Η δουλειά μου ήταν να τυλίγω τανα­γραίες σε παλιές εφη­με­ρί­δες και με μεγάλη προσοχή να τις τοπο­θετώ στα κασόνια. Μετά, τη δουλειά συνέ­χιζε η ειδική επι­τροπή που είχε συστα­θεί. Όλοι δου­λεύ­αμε ενάντια στον χρόνο, με τον φόβο της εισβο­λής των Γερ­μα­νών, και βέβαια με τερά­στια προσοχή. Οι τανα­γραίες τυλί­γο­νταν εύκολα. Όμως τα αγγεία έσπαγαν ακόμα πιο εύκολα…».

Μαζί με τις αρχαιό­τη­τες, σε κιβώτια μπήκαν και τα βιβλία κατα­γρα­φής και τεκ­μη­ρί­ω­σης των αρχαιο­τή­των. Στις 29 Νοεμ­βρίου 1940, τα κιβώτια αυτά παρα­δο­θή­καν στον Γενικό Ταμία της Τρά­πε­ζας της Ελλάδος ενώ στις 17 Απρι­λίου 1941, στο κεντρικό κατά­στημα της Τρά­πε­ζας, υπο­γρά­φηκε το πρω­τό­κολλο παρά­δο­σης και παρα­λα­βής των ξύλινων κιβω­τίων με τα πολύ­τιμα ευρή­ματα των Μυκηνών.

Στα χρόνια της Κατοχής, το Εθνικό Μουσείο δεν ερήμωσε, παρά την απουσία αρχαίων. Οι αίθου­σές του κατα­λή­φθη­καν από δημό­σιες υπη­ρε­σίες, όπως το Κεντρικό Ταχυ­δρο­μείο, η Κρατική Ορχή­στρα και οι υπη­ρε­σίες του Υπουρ­γείου Πρό­νοιας. Σε μια πτέρυγα συγκε­ντρώ­θη­καν τα γραφεία των υπαλ­λή­λων του μου­σείου, οι άδειες προ­θή­κες και ορι­σμέ­νοι πίνακες της Εθνικής Πινα­κο­θή­κης. Παρά την αλλαγή στο χαρα­κτήρα του, το κτίριο σώθηκε ως τα Δεκεμ­βριανά, όταν κάηκε μέρος της στέγης του κι ο πρώτος όροφος μετα­τρά­πηκε σε φυλακή.

Η επι­χεί­ρηση στο Εθνικό Μουσείο όπως και οι αντί­στοι­χες ενέρ­γειες στα περι­φε­ρειακά μουσεία πέτυχαν να δια­σώ­σουν τον αρχαιο­λο­γικό πλούτο της χώρας σε μια πολύ δύσκολη περίοδο. Γρήγορα αντα­να­κλα­στικά, καλή προ­ε­τοι­μα­σία, οργα­νω­μένη δράση και συνερ­γα­σία, σε έναν σπάνιο για τη χώρα μας συν­δυα­σμό, προ­στά­τε­ψαν ένα σημα­ντικό μέρος των μνη­μείων παρά τις αντι­ξο­ό­τη­τες του πολέμου και τις ανάλ­γη­τες κατα­στρο­φές και κλοπές των ναζί. ( Αγγε­λική Κοσμο­πού­λου)

Η Αγγε­λική Κοσμο­πού­λου είναι Διδά­κτωρ Κλα­σι­κής Αρχαιο­λο­γίας