H Pοδίτισσα Bιβή Ξανθούλη που έκανε διατριβή στην Σορβόννη με θέμα “Από τη μητρότητα στην παιδοκτονία”, μιλά στη “δ”

Κυρία Ξαν­θούλη, πρό­σφατα παρου­σιά­στηκε η διδα­κτο­ρική σας δια­τριβή με θέμα “Από τη μητρό­τητα στην παι­δο­κτο­νία: η κατα­σκευή της μητρι­κής φιγού­ρας στην Ελλη­νική Μυθο­λο­γία” στο Πανε­πι­στή­μιο των Παρι­σίων – Σορ­βόννη (Paris 4) με επι­βλέ­πο­ντα καθη­γητή τον κ. Dominique Mulliez, Διευ­θυ­ντή της έδρας της Αρχαίας Ελλη­νι­κής Γραμ­μα­τείας (Λογο­τε­χνίας και Πολι­τι­σμού του Αρχαίου Ελλη­νι­κού Κόσμου) της Σορ­βόν­νης. Πότε ξεκί­νησε η προ­σπά­θεια και τι σας ώθησε να επι­λέ­ξετε αυτό το θέμα;

Η προ­σπά­θεια αυτή ξεκί­νησε στις 13 Σεπτεμ­βρίου του 2013 και κατέ­θεσα τη διδα­κτο­ρική μου δια­τριβή στην επι­τροπή στις 09 Νοεμ­βρίου του 2017. Το κίνητρο για την επιλογή του συγκε­κρι­μέ­νου ερευ­νη­τι­κού θέματος συν­δέ­ε­ται με τον ευρύ­τερο προ­βλη­μα­τι­σμό για τη σχέση των γυναι­κών με τη μητρό­τητα, που επα­να­προσ­διο­ρί­ζε­ται πλέον σε όλα τα επίπεδα (κοι­νω­νιο­λο­γικά, ανθρω­πο­λο­γικά, ιστο­ρικά κ.ά.) υπό την οπτική του φύλου, θεω­ρώ­ντας ότι, σε ένα βαθμό, οι αρχαίοι μύθοι ανα­πα­ρά­γουν – ανα­πα­ρι­στούν κοι­νω­νι­κές πραγ­μα­τι­κό­τη­τες και με δεδο­μένο ότι δεν υπάρχει, πέραν κάποιων περιο­ρι­σμέ­νων ανα­φο­ρών σε βιβλία, μια τέτοιου είδους έμφυλη προ­σέγ­γιση της μητρό­τη­τας ειδι­κό­τερα και της γονεϊ­κό­τη­τας ευρύ­τερα. Στα ανωτέρω συνε­τέ­λεσε και το γεγονός ότι η μακρό­χρονη ενα­σχό­λησή μου με την αρχαία ελλη­νική μυθο­λο­γία, σ’ όλες τις βαθ­μί­δες της ελλη­νι­κής εκπαί­δευ­σης, σ’ όλη τη διάρ­κεια των πανε­πι­στη­μια­κών μου σπουδών και ιδιαί­τερα στις μετα­πτυ­χια­κές μου σπουδές στο Πανε­πι­στή­μιο Αιγαίου με την καθη­γή­τρια κα Μαρία Γκα­σούκα στο μάθημα “Γυναί­κες του Μύθου”, μου προ­κα­λούσε συχνά ερω­τη­μα­τικά για τον τρόπο προ­σέγ­γι­σης και ερμη­νείας του θηλυκού στοι­χείου στο πλαίσιο της ελλη­νι­κής μυθο­λο­γίας. Έτσι, λοιπόν, απο­φά­σισα ν’ ασχο­ληθώ με το συγκε­κρι­μένο θέμα θεω­ρώ­ντας ότι η εισα­γωγή της οπτικής του φύλου στις αρχαίες μυθο­λο­γι­κές σπουδές τις διευ­ρύ­νει, τις εμπλου­τί­ζει και κυρίως τις εκδη­μο­κρα­τι­κο­ποιεί, καθώς εντάσ­σει σ’ αυτές τη θηλυκή εμπει­ρία και οπτική που στον ένα ή στον άλλο βαθμό βρί­σκο­νταν περι­θω­ριο­ποι­η­μένη έως πρό­σφατα. Παράλ­ληλα, η επιλογή του συγκε­κρι­μέ­νου θέματος συν­δέ­ε­ται με την ελλη­νική κατα­γωγή μου και δεν σας κρύβω πως καθ’ όλη τη διάρ­κεια της συνερ­γα­σίας μου με τον καθη­γητή τον κ. Dominique Mulliez ένιωθα όχι απλά ως διδα­κτό­ρισσα μαθή­τρια, αλλά ως πρέ­σβειρα της χώρας μου και ίσως σ’ αυτό να οφεί­λο­νται οι έπαινοι που συνό­δε­ψαν τη λήψη του διδα­κτο­ρι­κού μου: “P. XANTHOULI s’empare de son sujet avec énergie et le traite avec fougue. P. X. est une femme grecque de conviction” (η κα Π. Ξαν­θούλη άρπαξε το θέμα της με δυνα­μι­σμό και το διε­ρεύ­νησε με πάθος. Η Π. Ξ. είναι μια Ελλη­νίδα γυναίκα με πειθώ).

Σε αυτή την δια­τριβή, βλέ­πουμε ότι επι­λέ­ξατε να παρου­σιά­σετε τον ρόλο της γυναί­κας εντελώς δια­φο­ρε­τικό από ό,τι έχουμε μάθει κατά την αρχαιό­τητα. Κατά την άποψή σας, πόσο σημα­ντι­κός ήταν αυτός ο ρόλος και για ποιους λόγους δεν ανα­δεί­χθηκε όσο έπρεπε μέσα από την αρχαία ελλη­νική γραμ­μα­τεία;

Σε αυτήν τη δια­τριβή, σ’ αυτό το ταξίδι της γνώσης, όπως το χαρα­κτη­ρίζω, όπου οι γυναί­κες είναι ορατές και πάλ­λου­σες μου δόθηκε η ευκαι­ρία να απο­δο­μήσω και να καταρ­ρίψω, κι αυτό είναι η μεγα­λύ­τερη επι­τυ­χία, μια σειρά από στε­ρε­ό­τυπα και προ­κα­τα­λή­ψεις σ’ ό,τι αφορά τις γυναί­κες στην Αρχαιό­τητα και το μυθο­λο­γικό σύμπαν. Ας μη ξεχνάμε ότι από τον 7ο αιώνα π. Χ. που η ελλη­νική πόλις-κράτος αυτο­προσ­διο­ρί­στηκε ως κοι­νό­τητα πολι­τική, ως μια “ένωση ανδρών”, ως “un club d’hommes”, τη δια­σα­φη­νί­ζει η Νicole Loraux, ο πολι­τι­σμός είναι ένας “ανδρι­κός πολι­τι­σμός” όπου νομικά η θέση της γυναί­κας ορί­ζε­ται αυτή της “αιώνιας ανή­λι­κης” κατά τη Claude Mossé, κι αυτή η αδυ­να­μία ενη­λι­κί­ω­σης επι­βε­βαιώ­νε­ται από την ανάγκη να έχει σ’ όλη της τη ζωή έναν κηδε­μόνα. Το δυικό σχήμα της παρα­δο­σια­κής επι­στή­μης “Γυναίκα – Φύση/ Άνδρας – Πολι­τι­σμός” εκφρά­ζει την κυρί­αρχη σκέψη ότι ο πολι­τι­σμός είναι “κατα­σκευή των ανδρών”, ενώ οι γυναί­κες θεω­ρού­νται προ­έ­κταση της “φύσης”. “Η φύση” νομι­μο­ποιεί τις έμφυλες δια­κρί­σεις. Συνεπώς, μια ανά­γνωση του αρχαίου ελλη­νι­κού πολι­τι­σμού, με ανα­λυ­τικό εργα­λείο το φύλο (gender) απο­τε­λεί “δύσκολο εγχεί­ρημα”, αφού η ανδρική άποψη και ερμη­νεία ταυ­τί­ζε­ται -λίγο ή πολύ- μ’ αυτή της κυρί­αρ­χης κοι­νω­νι­κής ομάδας. Σ’ αυτήν τη μονο­μερή και ανδρο­κρα­τική παρου­σί­αση του πολι­τι­σμού, οι όποιες ανα­φο­ρές γίνο­νται στις γυναί­κες κοι­νο­ποιού­νται σε σχέση με τους άνδρες ή τους γιούς τους ή αφορούν γυναί­κες που δεν συμ­φω­νούν με την πλέον ρυθ­μι­στική κοι­νω­νική ηθική της εποχής τους ή που, με τον ένα ή άλλο τρόπο, ξέφυγαν από τις σφιχτές θηλιές του συμ­βα­τι­κού κοι­νω­νι­κού πλέγ­μα­τος και παρέ­βη­σαν τον κανο­νι­στικό κατα­με­ρι­σμό των ρόλων των δύο φύλων, μ’ άλλα λόγια, γυναί­κες “εξαι­ρέ­σεις” σε σχέση με το φύλο τους.

Στην έρευνα μου γίνεται προ­σπά­θεια έμφυλης προ­σέγ­γι­σης του αρχαίου ελλη­νι­κού πολι­τι­σμού, μέσω του συμ­βο­λι­κού του κόσμου και, μάλιστα, του μυθο­λο­γι­κού, βαθιά ανδρο­κε­ντρι­κού του σύμπα­ντος, συμ­με­τέ­χο­ντας στην προ­σπά­θεια που βρί­σκε­ται σε εξέλιξη παγκό­σμια “να γραφτεί η Ιστορία των Γυναι­κών”, η οποία έρχεται να απο­δεί­ξει πως οι γυναί­κες έχουν τη δική τους ιστορία, η οποία είναι δια­φο­ρε­τική από αυτή των αντρών, δεν είναι όμως λιγό­τερο σημα­ντική, αλλά ισο­δύ­ναμη με αυτή.

Η κα Γκα­σούκα, ανέφερε στην τοπο­θέ­τησή της ότι πρό­κει­ται για ένα εγχεί­ρημα με βαθιά φεμι­νι­στικό χαρα­κτήρα. Συμ­φω­νείτε με αυτό;

Φυσικά, πρό­κει­ται για ένα εγχεί­ρημα με βαθιά φεμι­νι­στικό χαρα­κτήρα, εφόσον η διδα­κτο­ρική δια­τριβή στη­ρί­χθηκε σε αυθε­ντικά γραπτά κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγ­γρα­φέων και αρχαιο­λο­γι­κών ευρη­μά­των, στο πλαίσιο των οποίων απο­πει­ρά­θηκα να ανι­χνεύσω και να κατα­στήσω ορατές τις αντι­λή­ψεις, τα στε­ρε­ό­τυπα και το σύστημα ιδεών και αξιών της κοινωνίας-δημιουργού των μύθων, με την ανα­λυ­τική κατη­γο­ρία του φύλου βάσει των κει­μέ­νων των φεμι­νι­στριών θεω­ρη­τι­κών. Έγινε επί­μο­χθη προ­σπά­θεια να εξε­τα­στούν οι αρχαιο­ελ­λη­νι­κοί μύθοι με βάση το έμφυλο κοι­νω­νικό, πολι­τι­σμικό και ιστο­ρικό πλαίσιο, που μ’ επέ­τρεψε να κατα­λήξω σε συμπε­ρά­σματα σχετικά με τη θέση που κατέχει το κάθε φύλο στη δημόσια και την ιδιω­τική σφαίρα, το ρόλο που δια­δρα­μα­τί­ζουν άνδρες και γυναί­κες ως προς την ιδιω­τική ζωή τους, τις σχέσεις εξου­σίας και υπο­τα­γής μεταξύ των φύλων, καθώς και το σύστημα αξιών και αντι­λή­ψεων που κυριαρ­χεί, αλλά -κυρίως- τον τρόπο που αυτό το σύστημα ανα­πα­ρί­στα­ται στους αρχαιο­ελ­λη­νι­κούς μύθους.

Τα ερω­τή­ματα στα οποία αυτή η δια­τριβή προ­σπά­θησε να απα­ντή­σει είναι:

Ποια είναι ακριβώς η θέση των γυναι­κών κυρίως στο πλαίσιο της κοι­νω­νίας – πόλης κράτους από το οποίο δια­θέ­τουμε επαρκή ιστο­ρικά – κοι­νω­νιο­λο­γικά και ανθρω­πο­λο­γικά στοι­χεία, δηλ. της αρχαίας Αθήνας;

Ποιες έμφυλες κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες ανι­χνεύ­ο­νται στους μύθους που αφορούν τις θεές του Ολύμπου και τις σχέσεις τους τόσο με τους θεούς όσο και με τους θνητούς άντρες;

Ποιες έμφυλες κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες ανι­χνεύ­ο­νται στους μύθους που αφορούν τις ηρωίδες του αρχαίου δρά­μα­τος, όπως τη Μήδεια, η εκδι­κη­τική και κατα­στρο­φική μητέρα, την Κλυ­ται­μνή­στρα, θηλυκή και μητρική φιγούρα ταυ­τό­χρονα, εκδι­κεί­ται σαν μητέρα για τη θυσία της Ιφι­γέ­νειας και σαν γυναίκα σκο­τώ­νο­ντας τον άντρα της, την Εκάβη, η τυπική πατριαρ­χική μητέρα, τη Φαίδρα, η τραγική ηρωίδα που υπερ­βαί­νει την ηθική της πατριαρ­χι­κής κοι­νω­νίας και εκδι­κεί­ται ερωτικά, πλη­ρώ­νο­ντας, ωστόσο, την ύβρη της με τη ζωή της και τέλος την Άλκηστη ως η ιδανική γυναίκα, με τις χαρα­κτη­ρι­στικά πατριαρ­χι­κές αρετές της. Όλες αυτές οι ηρωίδες του αρχαίου δρά­μα­τος περι­μέ­νουν τη γυναι­κεία φιλο­λο­γική / κοι­νω­νιο­λο­γική τους απο­κα­τά­σταση σαν απά­ντηση στη μακραί­ωνη συκο­φά­ντησή τους. Προ­σπά­θησα να προ­σεγ­γίσω και να αναλύσω από τη σκοπιά του φύλου αυτές τις ηρωίδες του αρχαίου δρά­μα­τος που εκφρά­ζουν τα πάθη τους αλλά και τις κρυφές ή φανερές δυνά­μεις του φύλου τους, προ­τάσ­σο­ντας τη γυναι­κεία τους υπό­σταση και διεκ­δι­κώ­ντας την υπο­κει­με­νι­κό­τητά τους αλλά και μια θέση στο δημόσιο χώρο.

Πως ανα­πα­ρί­στα­νται μητρι­κές και γονεϊ­κές όψεις της Αρχαίας ελλη­νι­κής μυθο­λο­γίας και πως μπο­ρούμε με την ανα­λυ­τική κατη­γο­ρία του φύλου να ερμη­νεύ­σουμε και να κατα­νο­ή­σουμε από­πει­ρες κατάρ­γη­σης της μητρό­τη­τας και της γονεϊ­κό­τη­τας ευρύ­τερα, όπως η επι­δί­ωξη αρσε­νι­κών θεών (λ.χ. ο Ζευς) να ιδιο­ποι­η­θούν τη θηλυκή ανα­πα­ρα­γω­γική λει­τουρ­γία, να ορίσουν και να ελέγ­ξουν το πεδίο εκείνο που απο­τε­λεί απο­κλει­στι­κό­τητα των γυναι­κών, δηλαδή την τεκνο­ποί­ηση. Ειδι­κό­τερα, το ερευ­νη­τικό και επι­στη­μο­νικό μου ενδια­φέ­ρον εστιά­ζε­ται στις μυθικές εκείνες στιγμές κατά τις οποίες δοκι­μά­ζε­ται εξαι­ρε­τικά το έμφυλο όριο και η έμφυλη τάξη πραγ­μά­των, όπως συμ­βαί­νει στην περί­πτωση της κατάρ­γη­σης της πατρό­τη­τας και της αυτο­γο­νι­μο­ποί­η­σης θεαινών και άλλων θηλυκών μετα­φυ­σι­κών οντο­τή­των (όπως της Ήρας, Νύχτας, Γαίας, η θετή μητρό­τητα της Αθηνάς και το ζήτημα της αυτο­χθο­νίας των Αθη­ναίων, Ιούς – η παρ­θε­νική μητρό­τητα – & Γοργούς, η ενδια­φέ­ρουσα περί­πτωση Μητέρας-θηλυκού τέρατος).

Πως εξη­γεί­ται η αντί­φαση που συνε­πά­γε­ται η παι­δο­κτο­νία των γυναι­κών (όπως της Μήδειας, Πρόκνης, Ινούς και Αγαύης) με την μητρική τους ιδιό­τητα. Τι συμ­βο­λί­ζε­ται στο πλαίσιο της παι­δο­κτο­νίας και τελικά ποιες είναι εκείνες οι κοι­νω­νι­κές συν­θή­κες που οδηγούν τις γυναί­κες στα άκρα και στην περί­πτωσή μας ανα­πα­ρί­στα­νται στις παι­δο­κτο­νίες των μυθικών γυναι­κών. Αν αυτές οι μητέρες ήταν πραγ­μα­τικά φόνισ­σες γιατί μένουν ατι­μώ­ρη­τες με μεγαλοπρεπή-θεϊκό τρόπο, γεγονός που έρχεται σε αντί­θεση με τη συλ­λο­γική συνεί­δηση της πατριαρ­χι­κής κοι­νω­νίας.

Η και­νο­το­μία της συγκε­κρι­μέ­νης δια­τρι­βής έγκει­ται στο ότι η προ­σέγ­γιση των αρχαιο­ελ­λη­νι­κών μύθων, η ανάλυση και τα συμπε­ρά­σματα έγιναν με τη χρήση της ανα­λυ­τι­κής κατη­γο­ρίας του φύλου, που πρό­σφερε νέες ερμη­νευ­τι­κές δυνα­τό­τη­τες και εξη­γή­σεις. Επίσης, η και­νο­το­μία της έρευνας συν­δέ­ε­ται με τον επα­να­προσ­διο­ρι­σμό πλευρών της αρχαίας ελλη­νι­κής μυθο­λο­γίας και την προ­σέγ­γιση της μητρι­κής ιδιό­τη­τας και των όψεων της από την σκοπιά των γυναι­κών, με απο­τέ­λε­σμα την ενερ­γη­τική συμβολή της παρού­σας έρευνας στη γενι­κευ­μένη προ­σπά­θεια που βρί­σκε­ται σε εξέλιξη παγκό­σμια να απο­κα­τα­στα­θούν οι γυναί­κες στο πλαίσιο όχι μόνο της ιστο­ρίας αλλά και της μυθο­λο­γίας.

Θα δούμε σύντομα την δια­τριβή σας, να εκδί­δε­ται;

Η δια­τριβή μου είναι γραμ­μένη στα γαλλικά και θα εκδοθεί σύντομα από γαλλικό εκδο­τικό οίκο. Ειλι­κρινά, θα προ­σπα­θήσω να την αποδώσω στα ελλη­νικά για να μπο­ρέ­σει να εκδοθεί στα ελλη­νικά και να δια­βα­στεί από Έλληνες και Ελλη­νί­δες. Απαι­τεί­ται, όμως, πολύς κόπος και χρόνος, αν ανα­λο­γι­στούμε ότι πρό­κει­ται για ένα εκπό­νημα των 400 σελίδων και 1647 υπο­ση­μειώ­σεων.