Δημογραφικός εφιάλτης για το ασφαλιστικό

Βαριές οι επι­πτώ­σεις της γήραν­σης του πλη­θυ­σμού σε εργασία, ασφά­λιση και χρέος

Η σημα­ντι­κό­τερη πολι­τική προ­τε­ραιό­τητα της κυβέρ­νη­σης την επομένη των μνη­μο­νίων θα είναι η απο­τροπή της μείωσης των συντά­ξεων – ει δυνατόν σε συνεν­νό­ηση με τους δανει­στές. Ωστόσο το ασφα­λι­στικό, ανε­ξάρ­τητα από την επι­τυ­χία ή απο­τυ­χία της κυβέρ­νη­σης στο συγκε­κρι­μένο μέτωπο, θα παρα­μεί­νει στην ατζέντα για δεκα­ε­τίες καθώς ένας από τους σοβα­ρό­τε­ρους παρά­γο­ντες επι­βά­ρυν­σης του συστή­μα­τος θα είναι η αρνη­τική δημο­γρα­φική εξέλιξη.

Σύμφωνα μάλιστα με μελέτη του ομό­τι­μου καθη­γητή του Παντείου Πανε­πι­στη­μίου Σάββα Ρομπόλη και του υπο­ψή­φιου διδά­κτορα Βασίλη Μπέτση, την οποία παρου­σί­ασε την Κυριακή η «Καθη­με­ρινή», «εκτι­μά­ται πως μόνο εξαι­τίας της αύξησης του προσ­δό­κι­μου ζωής το σύστημα θα επι­βα­ρυν­θεί κατά 37,3 δισ. ευρώ σε παρού­σες αξίες. Η συνο­λική αυτή επι­βά­ρυνση μετα­φρά­ζε­ται σε περίπου 1,3 δισ. ευρώ ανά έτος για την περίοδο 2017 – 2057 ή σε μείωση των παροχών σε ασφα­λι­σμέ­νους και συντα­ξιού­χους κατά το αντί­στοιχο αυτό ποσό».

Ένα ακόμη σημα­ντικό μέγεθος, άμεσα συν­δε­δε­μένο με την ομαλή απο­πλη­ρωμή του χρέους, το οποίο ανα­μέ­νε­ται να επη­ρε­α­στεί από την εξέλιξη του δημο­γρα­φι­κού, είναι η ανά­πτυξη της οικο­νο­μίας, από την οποία εξαρ­τά­ται άμεσα η πορεία απο­πλη­ρω­μής του δημο­σίου χρέους.

Ενδει­κτικά ανα­φέ­ρουμε (σύμφωνα πάντα με τους Ρομπόλη και Μπέτση) ότι:

● Το 2010 η μέση πραγ­μα­τική ηλικία συντα­ξιο­δό­τη­σης ήταν 59 έτη, το 2017 αυξή­θηκε σε 63 έτη και ανα­μέ­νε­ται μέχρι το 2022 να φτάσει τα 65 έτη λόγω της εφαρ­μο­γής του Νόμου Κατρού­γκα­λου. Τα όρια ηλικίας θα αυξη­θούν περαι­τέρω βάσει του ίδιου νόμου, αφού κάθε 10 χρόνια θα ανα­προ­σαρ­μό­ζο­νται σύμφωνα με την αύξηση του προσ­δό­κι­μου ορίου ζωής με συνέ­πεια να εκτι­μά­ται ότι το 2060 το όριο ηλικίας θα είναι τα 71 έτη.

● Η δε γήρανση του εργα­τι­κού δυνα­μι­κού ανα­μέ­νε­ται «να προ­κα­λέ­σει επι­πτώ­σεις στην παρα­γω­γι­κό­τητα της εργα­σίας, αφού ένα πιο γηρα­σμένο εργα­τικό δυνα­μικό έχει μικρό­τερη παρα­γω­γι­κό­τητα από ένα νεανικό εργα­τικό δυνα­μικό», άρα θα επη­ρε­α­στεί ανα­λό­γως και ο ρυθμός μετα­βο­λής του ΑΕΠ, με επι­πτώ­σεις και στην ομαλή εξυ­πη­ρέ­τηση του χρέους.

Σύμφωνα με πρό­σφατα στοι­χεία του ΕΦΚΑ, η ανα­λο­γία εργα­ζο­μέ­νων προς συντα­ξιού­χους είναι 1,3 προς 1, καθώς 3,6 εκατ. εργα­ζό­με­νοι πλη­ρώ­νουν θεω­ρη­τικά εισφο­ρές για να λάβουν σύνταξη 2,77 εκατ. συντα­ξιού­χοι. Λέμε θεω­ρη­τικά, διότι γύρω στους 400.000 ελεύ­θε­ροι επαγ­γελ­μα­τίες αδυ­να­τούν να κατα­βά­λουν τις ασφα­λι­στι­κές εισφο­ρές τους. Επι­πλέον, σύμφωνα με τη «διαΝΕΟσις, ο οικο­νο­μικά ενεργός πλη­θυ­σμός από 4,7 εκατ. σήμερα θα συρ­ρι­κνω­θεί στα 3 με 3,7 εκατ. το 2050. Η ανα­λο­γία που δια­σφα­λί­ζει τη βιω­σι­μό­τητα ενός ασφα­λι­στι­κού συστή­μα­τος είναι 2,5 εργα­ζό­με­νοι ανά συντα­ξιούχο.

Με τον κατώ­τατο μισθό στα 580 ευρώ, την έξαρση των ελα­στι­κών μορφών εργα­σίας και την ανεργία σε επίπεδα πέριξ του 20%, γίνεται φανερό το βάρος που καλού­νται να σηκώ­σουν οι εργα­ζό­με­νοι για να χρη­μα­το­δο­τή­σουν τους σημε­ρι­νούς συντα­ξιού­χους (μέση σύνταξη 800 ευρώ).

Σύμφωνα άλλωστε με την εκτί­μηση του Σάββα Ρομπόλη, οι νέες μειώ­σεις των συντά­ξεων από το 2019, μαζί με τη συνε­χι­ζό­μενη ελα­στι­κο­ποί­ηση της εργα­σίας και μαζί με τη μείωση της ετήσιας κρα­τι­κής επι­χο­ρή­γη­σης στην κοι­νω­νική ασφά­λιση, που από 18 δισ. πηγαί­νει στα 12 δισ. ευρώ, οδηγούν ώστε ο ένας στους δύο συντα­ξιού­χους να παίρνει μετά το 2021 μηνιαία σύνταξη στα 550 ευρώ καθαρά και, εάν προ­στε­θεί και η μείωση από 1.1.2020 του αφο­ρο­λο­γή­του στο μισό σε αυτές τις κατη­γο­ρίες εισο­δή­μα­τος, θα φτά­σουμε σε συντά­ξεις γύρω στα 480 ευρώ τον μήνα.

Ο Σάββας Ρομπό­λης είναι ιδιαί­τερα απο­κα­λυ­πτι­κός για το μέλλον των συντά­ξεων λέγο­ντας ότι έως το 2055 θα μειω­θούν συνο­λικά κατά 55% για δύο λόγους: ο πρώτος αφορά την κλι­μά­κωση της μερικής απα­σχό­λη­σης, που κόβει έσοδα από τα ταμεία και ο δεύ­τε­ρος η γήρανση του πλη­θυ­σμού, που θα αυξάνει συνεχώς τον λόγο συντα­ξιού­χων προς εργα­ζο­μέ­νους, με απο­κο­ρύ­φωμα τη δεκα­ε­τία 2020 – 2030.

Οι έρευνες

Για να κατα­νο­ή­σουμε το μέγεθος του δημο­γρα­φι­κού εφιάλτη που απειλεί την Ελλάδα, υπεν­θυ­μί­ζουμε έρευνα την οποία είχε δημο­σιο­ποι­ή­σει η «διαΝΕΟσις», από την οποία προ­κύ­πτει και η άμεση σχέση του προ­βλη­μα­τι­κού συντα­ξιο­δο­τι­κού και ασφα­λι­στι­κού συστή­μα­τος με την υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα, καθώς η οικο­νο­μικά ενεργή βάση, που μειώ­νε­ται συνεχώς, καλεί­ται να συντη­ρή­σει τις υπό­λοι­πες ηλι­κια­κές ομάδες.

Από το 2011 η Ελλάδα έχει μπει σε μια νέα φάση, πρω­το­φανή μετα­πο­λε­μικά. Το φυσικό ισο­ζύ­γιο πλέον γίνεται αρνη­τικό (οι θάνατοι είναι περισ­σό­τε­ροι από τις γεν­νή­σεις), αλλά και το μετα­να­στευ­τικό ισο­ζύ­γιο, παρά την προ­σφυ­γική κρίση, είναι κι αυτό αρνη­τικό, καθώς πολλοί Έλληνες φεύγουν από τη χώρα ανα­ζη­τώ­ντας καλύ­τερη τύχη στο εξω­τε­ρικό.

Η έρευνα διε­ξή­χθη από το Εργα­στή­ριο Δημο­γρα­φι­κών και Κοι­νω­νι­κών Ανα­λύ­σεων του Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λίας υπό τη διεύ­θυνση του καθη­γητή Βύρωνα Κοτζα­μάνη, ο οποίος αναλύει και την εξέλιξη του μεγέ­θους και της ηλι­κια­κής σύστα­σης του πλη­θυ­σμού της χώρας. Συνο­πτικά, σύμφωνα με όλα τα σενάρια που δια­τυ­πώ­νει, ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας στο μέλλον θα μειωθεί σημα­ντικά.

● Το 2050 ο πλη­θυ­σμός της χώρας υπο­λο­γί­ζε­ται ανάμεσα στα 10 εκα­τομ­μύ­ρια (σύμφωνα με το πιο αισιό­δοξο σενάριο) και τα 8,3 εκα­τομ­μύ­ρια (στο πιο απαι­σιό­δοξο).

● Η μείωση του πλη­θυ­σμού θα κυμαν­θεί από περίπου 800.000 μέχρι 2,5 εκα­τομ­μύ­ρια άτομα.

● Ο πλη­θυ­σμός της χώρας γερνάει. Η διάμεση ηλικία, που ήταν 26 έτη το 1951 και που είναι 44 έτη σήμερα, ανα­μέ­νε­ται να αυξηθεί κατά 5-8 έτη.

● Ο πλη­θυ­σμός των παιδιών σχο­λι­κής ηλικίας (από 3 μέχρι 17 ετών) θα μειωθεί από 1,6 εκατ. σήμερα σε 1,4 εκατ. (αισιό­δοξο σενάριο) έως 1 εκατ. (απαι­σιό­δοξο σενάριο) το 2050, αφού όμως προη­γη­θεί μια έντονη δια­κύ­μανση τις δεκα­ε­τίες που θα μεσο­λα­βή­σουν.

● Ο εν δυνάμει οικο­νο­μικά ενεργός πλη­θυ­σμός (δηλαδή όλοι οι πολίτες ηλικίας 20-69 ετών που δυνη­τικά θα μπο­ρού­σαν να δου­λέ­ψουν) θα μειωθεί από 7 εκατ. το 2015 σε 4,8 – 5,5 εκατ.

● Ο πραγ­μα­τι­κός οικο­νο­μικά ενεργός πλη­θυ­σμός θα μειωθεί από 4,7 εκατ. το 2015 σε 3-3,7 εκατ.

Ωστόσο και έτερη έρευνα, αυτή της Ήρας Έμκε – Που­λο­πού­λου, αντι­προ­έ­δρου της Ελλη­νι­κής Εται­ρείας Δημο­γρα­φι­κών Μελετών, μπορεί να χαρα­κτη­ρι­στεί ως κραυγή αγωνίας, καθώς επι­γρά­φε­ται «Ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας υπό διωγμόν».

Τα στοι­χεία της δεί­χνουν, σύμφωνα με τους υπο­λο­γι­σμούς της ΕΛΣΤΑΤ, ότι μόνο το διά­στημα 2011 – 2017 ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας μειώ­θηκε κατά 355.000 ανθρώ­πους και, αν το πρό­βλημα δεν αντι­με­τω­πι­στεί με την υπευ­θυ­νό­τητα που απαι­τεί­ται για το «υπ’ αριθμόν ένα» εθνικό πρό­βλημα, ο πλη­θυ­σμός της Ελλάδας, το 2050, μόλις που θα αγγίζει τα 10 εκα­τομ­μύ­ρια ανθρώ­πους. Ακόμη χει­ρό­τερα, σύμφωνα με τους υπο­λο­γι­σμούς της Eurostat, το 2080, με 7,2 εκατ. ανθρώ­πους, η Ελλάδα θα απο­τε­λεί τη μικρό­τερη (σ.σ.: και ίσως στην επι­σφα­λέ­στερη θέση) χώρα της Ε.Ε.

Υπάρ­χουμε στον πλανήτη Γη… επί πιστώ­σει

Την 1η Αυγού­στου η ανθρω­πό­τητα είχε κατα­να­λώ­σει το σύνολο των πόρων που η φύση μπορεί να ανα­νε­ώ­σει μέσα σ’ έναν χρόνο και θα ζήσει «με πίστωση» για πέντε μήνες, σύμφωνα με τη μη κυβερ­νη­τική οργά­νωση Global Footprint Network, η οποία υπο­γραμ­μί­ζει πως η ημε­ρο­μη­νία αυτή έρχεται όλο και πιο νωρίς.

Η 1η Αυγού­στου είναι «η ημε­ρο­μη­νία κατά την οποία θα έχουμε χρη­σι­μο­ποι­ή­σει περισ­σό­τερα δένδρα, νερό, καλ­λιερ­γή­σιμα εδάφη και ψάρια απ’ όσα η Γη μπορεί να μας παρά­σχει μέσα σ’ έναν χρόνο για να τρα­φούμε, να στε­γα­στούμε και να μετα­κι­νη­θούμε και θα έχουμε εκπέμ­ψει περισ­σό­τερο άνθρακα απ’ όσον μπορούν να απορ­ρο­φή­σουν οι ωκεανοί και τα δάση», εξηγεί η Βαλερί Γκραμόν του Παγκό­σμιου Ταμείου για τη Φύση (WWF), εταίρου της Global Footprint Network.

«Θα χρεια­ζό­μα­σταν σήμερα το αντί­στοιχο 1,7 Γης για να αντα­πο­κρι­θούμε στις ανάγκες μας» υπο­γραμ­μί­ζει το WWF σε ανα­κοί­νωσή του.

Η ημε­ρο­μη­νία αυτή είναι η πιο πρόωρη που έχει ποτέ κατα­γρα­φεί αφότου άρχισε να προσ­διο­ρί­ζε­ται η «ημέρα της υπέρ­βα­σης» στις αρχές της δεκα­ε­τίας του 1970, όταν η ημέρα αυτή είχε οριστεί στις 29 Δεκεμ­βρίου. Το 2017 είχε κατα­γρα­φεί στις 3 Αυγού­στου.

Η κίνηση «επι­τα­χύν­θηκε εξαι­τίας της υπερ­κα­τα­νά­λω­σης και της σπα­τά­λης», εξηγεί η Βαλερί Γκραμόν, η οποία υπεν­θυ­μί­ζει πως περίπου το ένα τρίτο των τρο­φί­μων στον κόσμο κατα­λή­γει στους σκου­πι­δο­τε­νε­κέ­δες. «Δυσκο­λεύ­ουμε την ικα­νό­τητα του πλανήτη να ανα­γεν­νά­ται», αντλώ­ντας για παρά­δειγμα από τα απο­θέ­ματα ψαριών, προ­σθέ­τει.

Η κατά­σταση δια­φέ­ρει πολύ ανάλογα με τη χώρα. «Έχουμε δια­φο­ρε­τι­κές ευθύνες: μικρές χώρες με μικρό πλη­θυ­σμό, όπως το Κατάρ και το Λου­ξεμ­βούργο, έχουν εξαι­ρε­τικά ισχυρό οικο­λο­γικό απο­τύ­πωμα», υπο­γραμ­μί­ζει ο Πιερ Κανέ του WWF. Αν το σύνολο της ανθρω­πό­τη­τας ζούσε όπως αυτοί, η «ημέρα της υπέρ­βα­σης» θα ερχόταν από τις 9 ως τις 19 Φεβρουα­ρίου. Αντι­θέ­τως, σε μια χώρα όπως το Βιετνάμ, η ημε­ρο­μη­νία υπέρ­βα­σης είναι η 21η Δεκεμ­βρίου.

«Οφεί­λουμε να περά­σουμε από την κραυγή συνα­γερ­μού στη δράση», εκτιμά ο Πιερ Κανέ, ο οποίος εκφρά­ζει την ανη­συ­χία του για τη νέα άνοδο των εκπο­μπών CO2 σε παγκό­σμιο επίπεδο το 2017, έπειτα από τρία χρόνια στα­θε­ρο­ποί­η­σης.

Στην ιστο­σε­λίδα για την «ημέρα της υπέρ­βα­σης» παρου­σιά­ζο­νται διά­φο­ρες λύσεις για να ανα­τρα­πεί η τάση: επα­νε­ξέ­ταση του τρόπου με τον οποίο δια­μορ­φώ­νο­νται οι πόλεις, ανά­πτυξη και προ­ώ­θηση της πρά­σι­νης ενέρ­γειας, μάχη κατά της σπα­τά­λης των τρο­φί­μων και της υπερ­κα­τα­νά­λω­σης κρέατος, περιο­ρι­σμός της δημο­γρα­φι­κής επέ­κτα­σης.