Δημογραφικό, ακρίβεια και εγκατάλειψη «πνίγουν» τα νησιά

• Η επα­να­φορά του μειω­μέ­νου ΦΠΑ θεω­ρεί­ται από όλους τους φορείς απα­ραί­τητο μέτρο όχι μόνο για την οικο­νο­μική ανα­κού­φιση των κατοί­κων αλλά και για τη συγκρά­τηση του πλη­θυ­σμού και την ανα­στροφή της δημο­γρα­φι­κής καθί­ζη­σης • Η κατά­σταση αυτή ενι­σχύει την ανάγκη για την επα­να­φορά ειδικών πολι­τι­κών ενί­σχυ­σης της νησιω­τι­κό­τη­τας

Τα Δωδε­κά­νησα, παρα­δο­σιακά σύμβολο εξω­στρέ­φειας και ανά­πτυ­ξης, βρί­σκο­νται σήμερα αντι­μέ­τωπα με ένα πολυ­διά­στατο δημο­γρα­φικό ζήτημα.

Παρά την αύξηση του πλη­θυ­σμού σε βασικά νησιά, όπως η Ρόδος και η Κως, τα δεδο­μένα της τελευ­ταίας απο­γρα­φής του 2021 κατα­γρά­φουν μια ανη­συ­χη­τική πορεία πλη­θυ­σμια­κής γήραν­σης και συρ­ρί­κνω­σης.

Η Ρόδος, με πλη­θυ­σμό που ανήλθε στους 125.113 κατοί­κους το 2021 από 115.490 το 2011, σημεί­ωσε αύξηση της τάξεως του 8,3%. Η Κως ακο­λού­θησε με ακόμη μεγα­λύ­τερη άνοδο, φτά­νο­ντας στους 37.089 κατοί­κους, αυξη­μένη κατά 11,1%. Παρό­μοια θετική εικόνα παρου­σιά­ζει και η Κάρ­πα­θος, με άνοδο 10,8%. Ωστόσο, σε όλα αυτά τα νησιά παρα­τη­ρεί­ται ταυ­τό­χρονα σημα­ντική άνοδος του δείκτη γήραν­σης, με τη Ρόδο να φτάνει στους 154,2 ηλι­κιω­μέ­νους ανά 100 ανη­λί­κους και την Κω στους 146,8.

Αντί­θετα, σε νησιά όπως η Κάλυ­μνος, η Λέρος, η Πάτμος και η Σύμη, τα δεδο­μένα είναι δυσοί­ωνα. Η Κάλυ­μνος είδε τον πλη­θυ­σμό της να μειώ­νε­ται κατά 6,4%, η Λέρος κατά 7,6% και η Πάτμος κατά 11,4%.

Η γήρανση σε αυτά τα νησιά είναι ακόμη πιο έντονη, με τον δείκτη γήραν­σης να ξεπερνά σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις τους 200 ηλι­κιω­μέ­νους ανά 100 ανη­λί­κους. Ειδι­κό­τερα στην Πάτμο, το 35% του πλη­θυ­σμού είναι άνω των 65 ετών, γεγονός που προ­δια­γρά­φει μια κοι­νω­νία γηραιών με μειω­μέ­νες προ­ο­πτι­κές βιώ­σι­μης ανά­πτυ­ξης.

Στα θετικά παρα­δείγ­ματα συγκα­τα­λέ­γε­ται η Αστυ­πά­λαια, που όχι μόνο αύξησε τον πλη­θυ­σμό της κατά 7,9% αλλά δια­τή­ρησε και έναν σχετικά χαμηλό δείκτη γήραν­σης. Η περί­πτωση της Αστυ­πά­λαιας δείχνει ότι στο­χευ­μέ­νες πολι­τι­κές και ένα βιώσιμο μοντέλο τοπικής ανά­πτυ­ξης μπορούν να απο­δώ­σουν ακόμη και σε μικρά νησιά.

Τα παρα­πάνω στοι­χεία κρούουν τον κώδωνα του κιν­δύ­νου για το μέλλον της νησιω­τι­κής Ελλάδας. Αν και τα μεγάλα νησιά φαί­νε­ται να συγκρα­τούν ή να αυξά­νουν το πλη­θυ­σμιακό τους μέγεθος, η ποιο­τική σύνθεση του πλη­θυ­σμού αλλάζει δρα­μα­τικά.

Η νεολαία συνε­χί­ζει να μετα­κι­νεί­ται προς μεγάλα αστικά κέντρα για σπουδές και εργασία, ενώ οι γεν­νή­σεις δεν επαρ­κούν για να αντι­σταθ­μί­σουν τους θανά­τους. Το απο­τέ­λε­σμα είναι η επι­τα­χυ­νό­μενη γήρανση ακόμη και σε ανα­πτυσ­σό­με­νους δήμους, ενώ στα μικρό­τερα νησιά η απώλεια πλη­θυ­σμού φαντά­ζει ήδη μη ανα­στρέ­ψιμη.

Σύμφωνα με τη μελέτη του Ινστι­τού­του Τοπικής Αυτο­διοί­κη­σης, η γήρανση του πλη­θυ­σμού στους μεγά­λους και μεσαί­ους νησιω­τι­κούς δήμους αυξή­θηκε με ταχύ­τε­ρους ρυθμούς σε σχέση με τον εθνικό μέσο όρο, με το 51,4% των Δήμων να παρου­σιά­ζει άνοδο άνω του μέσου όρου μεταξύ 2011 και 2021.

Στους μικρούς νησιω­τι­κούς Δήμους, όπως η Πάτμος και η Σύμη, το ποσοστό είναι ακόμη πιο ανη­συ­χη­τικό: 55,6% των δήμων εμφά­νι­σαν πολύ υψηλή αύξηση του δείκτη γήραν­σης στην τελευ­ταία δεκα­ε­τία.

Σύμφωνα με τις προ­βλέ­ψεις, αν δεν ανα­λη­φθούν άμεσα δράσεις, νησιά όπως η Πάτμος και η Λέρος θα μπο­ρού­σαν να υπο­στούν περαι­τέρω πλη­θυ­σμιακή μείωση της τάξης του 10% έως το 2030. Ακόμη και σε νησιά με θετικό ισο­ζύ­γιο σήμερα, όπως η Ρόδος και η Κως, η μέση ηλικία ανα­μέ­νε­ται να αυξηθεί περαι­τέρω.

Για την απο­τροπή ενός τέτοιου σενα­ρίου απαι­τού­νται άμεσα και τολμηρά μέτρα από το κεντρικό κράτος. Χρειά­ζε­ται ενί­σχυση της δημό­σιας υγείας και της εκπαί­δευ­σης στα νησιά, παροχή φορο­λο­γι­κών και στε­γα­στι­κών κινή­τρων σε νέες οικο­γέ­νειες, υπο­στή­ριξη της τοπικής απα­σχό­λη­σης και αξιο­ποί­ηση του του­ρι­σμού σε δωδε­κά­μηνη βάση.

Η καθη­με­ρι­νό­τητα των νησιω­τών επι­βα­ρύ­νε­ται σταθερά χρόνο με τον χρόνο, καθώς το κόστος ζωής αυξά­νε­ται με ρυθμούς ανώ­τε­ρους εκείνων της ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας. Το κόστος των ακτο­πλοϊ­κών εισι­τη­ρίων έχει αυξηθεί σημα­ντικά, καθι­στώ­ντας ακρι­βό­τερη όχι μόνο την πρό­σβαση στα νησιά αλλά και τις μετα­κι­νή­σεις των κατοί­κων για βασικές ανάγκες. Παράλ­ληλα, οι λογα­ρια­σμοί ρεύ­μα­τος έχουν εκτο­ξευ­θεί λόγω της ενερ­γεια­κής κρίσης, χωρίς να υπάρ­χουν ουσια­στικά μέτρα αντι­στάθ­μι­σης του κόστους για τις νησιω­τι­κές περιο­χές.

Η αύξηση στις τιμές των καυ­σί­μων, που σε ορι­σμένα νησιά υπερ­βαί­νει το μέσο όρο της επι­κρά­τειας, επη­ρε­ά­ζει αλυ­σι­δωτά όλα τα επίπεδα της οικο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας και διο­γκώ­νει περαι­τέρω τις τιμές των τρο­φί­μων και των βασικών αγαθών. Το απο­τέ­λε­σμα είναι μια συνεχής ανοδική πίεση στα έξοδα των νοι­κο­κυ­ριών, που δυσκο­λεύει την επι­βί­ωση και εντεί­νει τις τάσεις φυγής, ιδιαί­τερα στις νεό­τε­ρες ηλικίες.

Η εικόνα αυτή δεν είναι στιγ­μιαία αλλά απο­τε­λεί διαρκή τάση. Κάθε έτος, οι νησιώ­τες βλέπουν τις τιμές να αυξά­νο­νται σχεδόν σε κάθε πτυχή της ζωής τους, από την καθη­με­ρινή κατα­νά­λωση έως τις μετα­φο­ρές και τις βασικές υπη­ρε­σίες.

Η κατά­σταση αυτή ενι­σχύει την ανάγκη για την επα­να­φορά ειδικών πολι­τι­κών ενί­σχυ­σης της νησιω­τι­κό­τη­τας, με πρώτη και επι­τα­κτι­κό­τερη την απο­κα­τά­σταση των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ, μέτρο που μπορεί να ανα­κου­φί­σει άμεσα το κόστος ζωής και να στη­ρί­ξει την κοι­νω­νική και δημο­γρα­φική συνοχή των νησιών.

Μέσα σε αυτό το περι­βάλ­λον, οι τοπικοί φορείς της Δωδε­κα­νή­σου έχουν επα­νει­λημ­μένα ζητήσει την επα­να­φορά των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ. Το αίτημα αυτό συν­δέ­ε­ται άρρηκτα με την ανάγκη για επι­βί­ωση της νησιω­τι­κής καθη­με­ρι­νό­τη­τας.

Η κατάρ­γηση των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών  σήμανε αύξηση του κόστους ζωής έως και 24% για βασικά αγαθά στα νησιά, σύμφωνα με εκτι­μή­σεις τοπικών επι­με­λη­τη­ρίων. Η επα­να­φορά του μειω­μέ­νου ΦΠΑ θεω­ρεί­ται από όλους τους φορείς απα­ραί­τητο μέτρο όχι μόνο για την οικο­νο­μική ανα­κού­φιση των κατοί­κων αλλά και για τη συγκρά­τηση του πλη­θυ­σμού και την ανα­στροφή της δημο­γρα­φι­κής καθί­ζη­σης.

Η ανάγκη για στο­χευ­μέ­νες πολι­τι­κές δεν περιο­ρί­ζε­ται στην οικο­νο­μία. Η ενί­σχυση της πρό­σβα­σης σε ποιο­τι­κές υπη­ρε­σίες υγείας, παι­δείας και μετα­φο­ρών, η ανά­πτυξη προ­γραμ­μά­των κοι­νω­νι­κής στή­ρι­ξης για ηλι­κιω­μέ­νους και η δημιουρ­γία νέων θέσεων εργα­σίας για τους νέους, είναι αδια­πραγ­μά­τευ­τοι όροι για τη δια­τή­ρηση της κοι­νω­νι­κής συνοχής και της ζωτι­κό­τη­τας στα νησιά.

Η Δωδε­κά­νη­σος και η νησιω­τική Ελλάδα συνο­λικά δεν μπορούν να αντι­με­τω­πί­ζο­νται με όρους ηπει­ρω­τι­κής λογικής.

Απαι­τούν ειδικές πολι­τι­κές, προ­σαρ­μο­σμέ­νες στις ιδιαι­τε­ρό­τη­τες και τις ανάγκες τους, γιατί η νησιω­τι­κό­τητα δεν είναι μειο­νέ­κτημα, αλλά ζωτικός πυλώνας του ελλη­νι­σμού.