Πολιτικό κόστος ή έλλειψη κοινωνικής δικαιοσύνης

Στον δημόσιο διάλογο, ο όρος «πολι­τικό κόστος» χρη­σι­μο­ποιεί­ται σχεδόν καθη­με­ρινά. Απο­τε­λεί το μόνιμο επι­χεί­ρημα πολι­τι­κών που καλού­νται να υπε­ρα­σπι­στούν απο­φά­σεις οι οποίες δυσα­ρε­στούν την κοι­νω­νία. Με την επί­κληση ότι δεν λει­τούρ­γη­σαν με γνώμονα την εκλο­γική τους επι­βί­ωση, αλλά με βάση το «συμ­φέ­ρον της χώρας», προ­σπα­θούν να απο­σεί­σουν ευθύνες και να δικαιο­λο­γή­σουν μέτρα που, συχνά, απο­δεί­χθη­καν ανα­πο­τε­λε­σμα­τικά ή και επι­ζή­μια. Το ερώτημα είναι αν πράγ­ματι το πολι­τικό κόστος συν­δέ­ε­ται με απο­φά­σεις επω­φε­λείς για το κοι­νω­νικό σύνολο ή αν έχει μετα­τρα­πεί σε ένα εύηχο άλλοθι για λαν­θα­σμέ­νες πολι­τι­κές επι­λο­γές.

Η πρό­σφατη ιστορία της Ελλάδας παρέχει πλούσια παρα­δείγ­ματα. Κατά τη διάρ­κεια της οικο­νο­μι­κής κρίσης, μέτρα που επι­βλή­θη­καν στο όνομα της «σωτη­ρίας της χώρας» παρου­σιά­στη­καν ως σκληρές αλλά ανα­γκαίες απο­φά­σεις, απέ­να­ντι στις οποίες οι κυβερ­νώ­ντες δήλωναν αδιά­φο­ροι για το πολι­τικό κόστος. Χρόνια αργό­τερα, οι ίδιοι ή οι διά­δο­χοί τους ανα­γνώ­ρι­ζαν ότι αρκετά από αυτά τα μέτρα είχαν αντί­θετα απο­τε­λέ­σματα, επι­δει­νώ­νο­ντας την ύφεση και αυξά­νο­ντας τις κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες. Η κοι­νω­νία πλήρωσε βαρύ τίμημα, ενώ το υπο­τι­θέ­μενο «υπερ­κομ­μα­τικό καθήκον» συχνά κάλυπτε πολι­τι­κές ανε­πάρ­κειες ή εξυ­πη­ρέ­τηση συγκε­κρι­μέ­νων συμ­φε­ρό­ντων.

Η έννοια του πολι­τι­κού κόστους, λοιπόν, δεν είναι ουδέ­τερη. Αντί να εκφρά­ζει την τόλμη λήψης δύσκο­λων αλλά ορθών απο­φά­σεων, πολλές φορές λει­τουρ­γεί ως ρητο­ρικό εργα­λείο για να δικαιο­λο­γή­σει λαν­θα­σμέ­νες επι­λο­γές ή ιδε­ο­λη­ψίες. Έτσι, η δημόσια συζή­τηση μετα­το­πί­ζε­ται από το ουσια­στικό περιε­χό­μενο των μέτρων στην υπο­τι­θέ­μενη γεν­ναιό­τητα εκείνων που τα έλαβαν. Με αυτό τον τρόπο, η κοι­νω­νική δικαιο­σύνη μπαίνει στο περι­θώ­ριο.

Η δημο­κρα­τία στη­ρί­ζε­ται στην αρχή ότι οι απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται προς όφελος του συνόλου και με σεβασμό στην κοι­νω­νική ισότητα. Όταν, όμως, πολι­τι­κές επι­λο­γές βαφτί­ζο­νται «ανα­γκαίες» χωρίς να είναι πραγ­μα­τικά δίκαιες ή απο­τε­λε­σμα­τι­κές, τότε το επι­χεί­ρημα της αδια­φο­ρίας για το πολι­τικό κόστος έρχεται σε σύγκρουση με το κοι­νω­νικά δίκαιο. Η κοι­νω­νία καλεί­ται να υπο­μεί­νει θυσίες χωρίς αντί­κρι­σμα, ενώ οι υπεύ­θυ­νοι επι­κα­λού­νται έναν υπο­τι­θέ­μενο ανώτερο στόχο.

Το ζητού­μενο δεν είναι να απο­φευ­χθεί το πολι­τικό κόστος, αλλά να ληφθούν απο­φά­σεις που εξυ­πη­ρε­τούν πραγ­μα­τικά την ευη­με­ρία όλων. Το «κόστος» που αξίζει να επω­μι­στεί ένας πολι­τι­κός είναι εκείνο που προ­κύ­πτει από δίκαιες και απο­τε­λε­σμα­τι­κές πολι­τι­κές, ακόμη κι αν προ­σω­ρινά προ­κα­λέ­σουν δυσα­ρέ­σκεια. Αντί­θετα, η χρήση του όρου ως προ­πέ­τα­σμα για λάθη ή ιδιο­τε­λείς στρα­τη­γι­κές υπο­νο­μεύει τη δημο­κρα­τία και βαθαί­νει το χάσμα ανάμεσα σε κοι­νω­νία και εξουσία.

Ίσως, λοιπόν, το ζήτημα δεν είναι το πολι­τικό κόστος, αλλά η έλλειψη κοι­νω­νι­κής δικαιο­σύ­νης. Διότι όταν μια απόφαση είναι δίκαιη, ακόμη κι αν αρχικά προ­κα­λεί αντι­δρά­σεις, στο τέλος ανα­γνω­ρί­ζε­ται ως σωστή. Όταν όμως είναι άδικη ή ανα­πο­τε­λε­σμα­τική, κανένα επι­κοι­νω­νιακό επι­χεί­ρημα περί πολι­τι­κού κόστους δεν μπορεί να τη νομι­μο­ποι­ή­σει.