Λειψυδρία: Πώς η έλλειψη νερού πλήττει την ανάπτυξη

Η λει­ψυ­δρία δεν είναι πια μόνο φυσικό φαι­νό­μενο, είναι μέρος των προ­βλη­μά­των που οδηγούν σε σημα­ντική ανα­πτυ­ξιακή υστέ­ρηση. Η Ελλάδα, όπως πολλές χώρες της Μεσο­γείου, φαί­νε­ται να πορεύ­ε­ται με την κάνουλα να στάζει και όχι να τρέχει.

Η Ελλάδα κατα­τάσ­σε­ται σήμερα στη 19η θέση παγκο­σμίως ως προς τον κίνδυνο λει­ψυ­δρίας, σύμφωνα με την κοινή έκθεση της Deloitte και του World Resources Institute που έγινε τον Μάιο του 2025. Το 50% του πόσιμου νερού χάνεται πριν φτάσει σε βρύσες, αρδευ­τικά δίκτυα ή άλλες υπο­δο­μές.

Η λει­ψυ­δρία έχει… παρελ­θόν

Το πρό­βλημα της λει­ψυ­δρίας δεν είναι σημε­ρινό. Η Ελλάδα έχει αντι­με­τω­πί­σει και στο παρελ­θόν αντί­στοι­χες κρίσεις. Γεγονός είναι ότι τα μέτρα που ελή­φθη­σαν ήταν περι­στα­σιακά και ποτέ δεν υπήρξε στρα­τη­γικό σχέδιο αντι­με­τώ­πι­σης του προ­βλή­μα­τος. Είναι ενδει­κτικό ότι κανένα σοβαρό σχέδιο δεν έχει γίνει για την αντι­με­τώ­πιση του προ­βλη­μά­των που αντι­με­τω­πί­ζει η βιο­μη­χα­νία ή ο αγρο­τι­κός τομέας.

Πάνω από το 70% του δια­θέ­σι­μου γλυκού νερού κατα­να­λώ­νε­ται στον πρω­το­γενή τομέα. Παρόλα αυτά, παρα­μέ­νει ο τελικός κατα­να­λω­τής που είναι λιγό­τερο παρα­γω­γι­κός. Την ίδια στιγμή τα αγρο­τικά δίκτυα παρου­σιά­ζουν σημα­ντι­κές απώ­λειες λόγω κακής δια­χεί­ρι­σης, παρω­χη­μέ­νης τεχνο­λο­γίας, αλλά και εξαι­ρε­τικά υδρο­βό­ρων καλ­λιερ­γειών.

Οι καλ­λιέρ­γειες

Αρκεί όμως μόνο η αλλαγή του είδους των καλ­λιερ­γειών; Ο Θεσ­σα­λι­κός κάμπος παράγει σχεδόν το 25% των αγρο­τι­κών προ­ϊ­ό­ντων της χώρας και απο­τε­λεί σημα­ντικό παρά­γο­ντα για την εγχώρια παρα­γωγή. Ο στρα­τη­γι­κός σχε­δια­σμός για την ενί­σχυση της παρα­γω­γής και την αντι­με­τώ­πιση των προ­βλη­μά­των παρα­μέ­νει ανύ­παρ­κτος. Έκθεση του Πανε­πι­στη­μίου Θεσ­σα­λίας ανα­φο­ρικά με τις ανάγκες και τα προ­βλή­ματα στην υδρο­δό­τηση του κάμπου, κατα­γρά­φει ετήσιο υδατικό έλλειμμα 500 εκα­τομ­μυ­ρίων κυβικών μέτρων.

Ως λύση του προ­βλή­μα­τος προ­τεί­νε­ται (μεταξύ άλλων) η κατα­σκευή φραγ­μά­των και ένα ολο­κλη­ρω­μένο σχέδιο ανα­κύ­κλω­σης του αρδευ­τι­κού νερού. Η υλο­ποί­ηση του σχεδίου εκτι­μά­ται ότι απαιτεί επεν­δύ­σεις άνω των 4,5 δισ. ευρώ. Κι όμως ενώ τα κον­δύ­λια από το Ταμείο Ανά­καμ­ψης θα έπρεπε να κατευ­θυν­θούν και σε τέτοια έργα, οι συγκε­κρι­μέ­νες παρεμ­βά­σεις παρα­μέ­νουν απλή υπό­σχεση.

Η Κρήτη

Αντί­στοιχο πρό­βλημα αντι­με­τω­πί­ζει και η Κρήτη. Το νησί αντλεί το 93% των υδά­τι­νων πόρων του από υπόγεια απο­θέ­ματα, γεγονός που έχει οδη­γή­σει σε διαρκή πτώση του υδρο­φό­ρου ορί­ζο­ντα, ιδιαί­τερα σε περιο­χές που έχουν υψηλή γεωρ­γική δρα­στη­ριό­τητα. Σε μελέτη του το Τμήμα Μηχα­νι­κών Περι­βάλ­λο­ντος του Πολυ­τε­χνείου Κρήτης, ανα­φέ­ρει ότι η έλλειψη βιώ­σι­μων πρα­κτι­κών επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­σης νερού οδηγεί σε ερη­μο­ποί­ηση, χαμη­λό­τε­ρες απο­δό­σεις και τελικά εγκα­τά­λειψη της γεωρ­γι­κής γης.

Σε αυτές τις περι­πτώ­σεις η ανα­πτυ­ξιακή υστέ­ρηση δεν μετριέ­ται μόνο σε όρους ΑΕΠ. Μετριέ­ται σε χαμένες σοδειές, σε μειω­μέ­νες εξα­γω­γές, σε αγρότες που εγκα­τα­λεί­πουν, αλλά και σε εισα­γω­γές προ­ϊ­ό­ντων, που μέχρι πρό­τι­νος η ζήτηση καλύ­πτο­νταν από την εγχώρια παρα­γωγή. Το γεγονός αυτό προ­κα­λεί σοβαρές επι­πτώ­σεις στο εμπο­ρικό ισο­ζύ­γιο.

Η Ελλάδα κατα­τάσ­σε­ται σήμερα στη 19η θέση παγκο­σμίως ως προς τον κίνδυνο λει­ψυ­δρίας

Κίν­δυ­νος επάρ­κειας

Το ελαιό­λαδο. ίσως το πιο εμβλη­μα­τικό προϊόν της ελλη­νι­κής γεωρ­γίας, απο­τε­λεί ενδει­κτικό παρά­δειγμα της κρίσης που προ­κα­λεί η λει­ψυ­δρία. Το καλο­καίρι του 2024, η παρα­γωγή στην Πελο­πόν­νησο και τη Ρόδο μειώ­θηκε έως και 70%, εξαι­τίας ακραίων θερ­μο­κρα­σιών και έλλει­ψης νερού. Οι χον­δρι­κές τιμές ξεπέ­ρα­σαν τα 9.000 ευρώ ανά τόνο, σχεδόν διπλά­σιες από τις μέσες τιμές των προη­γού­με­νων ετών. Σε περιο­χές όπως η Μεσ­ση­νία, οι ελαιο­πα­ρα­γω­γοί το χαρα­κτή­ρι­σαν «έτος μηδέν».

Απο­τέ­λε­σμα είναι αυτή η πίεση στην παρα­γωγή να μετα­φέ­ρε­ται στην αγορά. Σύμφωνα με το ΙΕΛΚΑ (Ινστι­τούτο Έρευνας Λια­νε­μπο­ρίου Κατα­να­λω­τι­κών Αγαθών), το κόστος βασικών προ­ϊ­ό­ντων δια­τρο­φής που εξαρ­τώ­νται από τον αγρο­τικό τομέα αυξή­θηκε κατά 14,6% μέσα στο 2024. Το φαι­νό­μενο παρα­τη­ρή­θηκε έντονα και σε νησιά όπως η Νάξος, όπου η αλα­τό­τητα του νερού άρδευ­σης μείωσε κατά το ήμισυ την παρα­γωγή πατάτας και οδήγησε σε διπλα­σια­σμό την τιμή λια­νι­κής.

Γεω­πό­νοι σε πολλές αγρο­τι­κές περιο­χές δηλώ­νουν πλέον ότι όλο και περισ­σό­τερο οι αγρότες ρωτούν τι να κάνουν όχι με τις καλ­λιέρ­γειες τους, αλλά με το νερό. Όπως εξηγούν αυτό που τους ενδια­φέ­ρει περισ­σό­τερο είναι πόσα κυβικά νερό θα χρεια­στεί η καλ­λιέρ­γεια τους και από που θα αντλή­σουν αυτές τις ποσό­τη­τες για να ποτί­σουν τα χωράφια τους.

Το φαι­νό­μενο προ­φα­νώς και δεν είναι Ελλη­νικό. Υπάρ­χουν ήδη πολλές περιο­χές στον κόσμο που το πρό­βλημα είναι ήδη πολύ μεγα­λύ­τερο. Η Food and Agriculture Organization of the United Nations εκτιμά ότι στη Νιγηρία η λει­ψυ­δρία έχει μειώσει την παρα­γωγή δημη­τρια­κών και ζαχα­ρο­κά­λα­μου κατά 40%, προ­κα­λώ­ντας εκτί­ναξη τιμών έως και 100%. Δεν αφορά όμως μόνο τον πρω­το­γενή τομέα. Στην Ταϊβάν η βιο­μη­χα­νία ημια­γω­γών κατα­γρά­φει μείωση παρα­γω­γής έως και 15% λόγω ανε­παρ­κούς υδρο­δό­τη­σης.

Άνυδρη ανά­πτυξη

Η βιο­μη­χα­νική παρα­γωγή στην Ελλάδα δεν έχει ακόμη χτυ­πη­θεί με την ένταση που παρα­τη­ρεί­ται στις γεωρ­γι­κές περιο­χές, αλλά τα σημάδια είναι ήδη ορατά. Μελέτη της ΕΥΔΑΠ για τις ανάγκες του βιο­μη­χα­νι­κού τομέα στην Αττική κατα­γρά­φει ανι­σό­τη­τες στην παροχή νερού, καθώς και αυξη­μένα κόστη δια­χεί­ρι­σης και επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­σης. Οι μικρο­με­σαίες επι­χει­ρή­σεις επε­ξερ­γα­σίας τρο­φί­μων και μετα­ποί­η­σης ανα­φέ­ρουν οτι παρα­τη­ρού­νται σημα­ντικά προ­βλή­ματα στη λει­τουρ­γία τους σε περιό­δους όπου υπάρχει πρό­βλημα λει­ψυ­δρίας.

Οι ειδικοί κρούουν εδώ και καιρό τον κώδωνα του κιν­δύ­νου, επι­ση­μαί­νο­ντας ότι το νερό δεν είναι πλέον απλά μια τεχνική δυσκο­λία που αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως ένα ακόμα στοι­χείο που αυξάνει το κόστος παρα­γω­γής. Η λει­ψυ­δρία και τα προ­βλή­ματα που φέρνει, απο­τε­λεί βασική μετα­βλητή στη χάραξη της παρα­γω­γι­κής στρα­τη­γι­κής των επι­χει­ρη­σεων αλλά ακόμα και του σχε­δια­σμού της παρα­γω­γι­κής πολι­τι­κής κάθε χώρας.

Η πολι­τεία δείχνει να κινεί­ται καθυ­στε­ρη­μένα. Οι πρό­σφα­τες ανα­κοι­νώ­σεις από τον πρω­θυ­πουργό είναι απλά ένα πλαίσιο ενός σχεδίου που θα πάρει πολύ χρόνο μέχρι να υλο­ποι­η­θεί. Για ακόμα μια φορά η χώρα μοιάζει να έχασε τη δυνα­τό­τητα ανα­βάθ­μι­σης των δικτύων με χρη­μα­το­δό­τηση από το ΕΣΠΑ και το Ταμείο Ανά­καμ­ψης. Είναι προ­φα­νές ότι δεν υπάρχει ολι­στικό σχέδιο για την αντι­με­τώ­πιση του προ­βλή­μα­τος και οι επεν­δύ­σεις σχε­διά­ζο­νται και υλο­ποιού­νται απο­σπα­σμα­τικά. Στη Θεσ­σα­λία, οι αγρότες ακόμη περι­μέ­νουν το φράγμα της Σκοπιάς. Αντί­στοιχα, στη Δυτική Μακε­δο­νία, τα δίκτυα άρδευ­σης λει­τουρ­γούν με προ­βλη­μα­τικά αντλιο­στά­σια.

Κι έτσι, το χώμα στα χωράφια παρα­μέ­νει διψα­σμένο και οι βιο­μη­χα­νίες μειώ­νουν την παρα­γωγή τους. Απο­τέ­λε­σμα η ανά­πτυξη να καθυ­στε­ρεί και οι τιμές να ανε­βαί­νουν, περι­μέ­νο­ντας μήπως βρέξει το φθι­νό­πωρο και περιο­ρι­στεί το πρό­βλημα.

Πηγή: ot.gr