Γιάννης Βαληνάκης: Από την αποκλιμάκωση στον διάλογο

Κατά τα φαι­νό­μενα και δια­κη­ρυσ­σό­μενα, η πρό­σφατη οξύτατη ελλη­νο­τουρ­κική κρίση τελειώ­νει (ή απλώς παγώνει;) και αρχίζει μια νέα φάση διμε­ρούς (ή τρι­με­ρούς;) δια­λό­γου.

Οι από­κρυ­φοι υπο­λο­γι­σμοί του μεγα­λο­μα­νούς Ερντο­γάν, το ακριβές παρα­σκή­νιο των μεσο­λα­βή­σεων και τελικά των (τυπικά ή άτυπα) συμ­φω­νη­θέ­ντων εκα­τέ­ρω­θεν για απο­κλι­μά­κωση και η δια­φαι­νό­μενη μετά­βαση σε ένα ακόμη ασαφές πλαίσιο δια­δι­κα­σιών — μείγμα κυο­φο­ρού­με­νων ευρω­παϊ­κών κυρώ­σεων, διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών «χωρίς αφέλεια» και υπό­γειων τουρ­κι­κών σχε­δια­σμών — είναι ακόμη άγνω­στοι.

Ενόψει όμως της νέας τροπής των πραγ­μά­των χρήσιμη είναι μι΄α επι­σή­μανση ορι­σμέ­νων βασικών παρα­μέ­τρων του προ­βλή­μα­τος.

1. Τα προ­βλή­ματα με την Τουρκία είναι πολυ­διά­στατα, μεγάλα και εθνικά επι­κίν­δυνα , και ως τέτοια πρέπει να αντι­με­τω­πι­στούν στο πλαίσιο μιας νέας, συνο­λι­κής και μακρό­πνοης στρα­τη­γι­κής. Γιατί είναι τα προ­βλή­ματα τόσο μεγάλα;

α. Η εκτό­ξευση της τουρ­κι­κής επι­θε­τι­κό­τη­τας οφεί­λε­ται μεν πρω­ταρ­χικά στον Ερντο­γάν (που την προ­ε­τοί­μασε μεθο­δικά με βάση ένα δικό του μεγα­λό­πνοο όραμα ανα­βάθ­μι­σης της Τουρ­κίας σε «περι­φε­ρειακή υπερ­δύ­ναμη»), αλλά έχει πλέον παρα­σύ­ρει σε ακόμη πιο υψηλούς τόνους όλο το πολι­τικό φάσμα — για ό,τι αυτά συνε­πά­γο­νται και για το μέλλον.

β. Δια της καθη­με­ρι­νής επα­νά­λη­ψης ριζώνει στην τουρ­κική κοι­νω­νία ένα πολε­μο­χα­ρές ανθελ­λη­νικό μίσος που γαλου­χεί­ται ως «ανώτερη φυλή» στη χρήση ενα­ντίον γει­το­νι­κών (και όχι μόνο) χωρών εκβια­στι­κών απειλών αλλά και της ίδιας της στρα­τιω­τι­κής βίας ως απο­δε­κτών , επι­θυ­μη­τών και επι­κεί­με­νων «μεθόδων επί­λυ­σης δια­φο­ρών».

γ. Συναφής και ακόμη πιο ανη­συ­χη­τική είναι και η αυξα­νό­μενη τάση άμεσης αλλά και έμπρα­κτης αμφι­σβή­τη­σης των διεθνώς ανα­γνω­ρι­σμέ­νων συνόρων της Τουρ­κίας (Συρία, Ιράκ, αλλά και έμμεσα ακόμη στην Κύπρο και την Ελλάδα αν συνυ­πο­λο­γι­στεί η συνεχώς διευ­ρυ­νό­μενη θεωρία των γκρίζων ζωνών» ) και οι προ­κλη­τι­κές ανα­φο­ρές στην ανάγκη αλλαγής τους.

δ. Η Τουρκία εξο­πλί­ζε­ται ραγδαία και πολύ απει­λη­τικά. Παρά τις αδυ­να­μίες της τουρ­κι­κής οικο­νο­μίας το χαμηλό δημόσιο χρέος της (30% του ΑΕΠ σε σχέση με το 180% της Ελλάδας) της χαρίζει πολύ μεγα­λύ­τερα περι­θώ­ρια δανει­σμού για τη χρη­μα­το­δό­τηση των εξο­πλι­σμών της. Επι­πλέον, η αυταρ­χική πολι­τική δομή της γεί­το­νος επι­τρέ­πει να αυξά­νο­νται συνεχώς οι στρα­τιω­τι­κές εμπλο­κές της και τα άλλα «πολε­μο­χαρή εργα­λεία» (στρα­τιω­τι­κές βάσεις και «ανίερες» συμ­μα­χίες στο εξω­τε­ρικό, σκάφη ερευ­νη­τικά, θαλάσ­σια γεω­τρύ­πανα κλπ).

Συμπέ­ρα­σμα: Ο,τι σχε­διά­σουμε και απο­φα­σί­σουμε σε σχέση με «το πρό­βλημα Τουρκία» δεν πρέπει να στη­ρί­ζε­ται σε ευκαι­ρια­κούς υπο­λο­γι­σμούς, αλλά να εντα­χθεί και σε μεσο­πρό­θεμο και μακρο­πρό­θε­σμο ορί­ζο­ντα.

Η ξαφνική απο­κλι­μά­κωση μετά την ιστο­ρικά μεγα­λύ­τερη σε διάρ­κεια και ένταση διμερή κρίση θέτει μοιραία ερω­τή­ματα: για το τι κέρδισε ή έχασε η κάθε πλευρά στη διάρ­κειά της και για το αν οι όροι της απο­κλι­μά­κω­σης προ­ω­θούν τις θέσεις και τα συμ­φέ­ρο­ντα της κάθε πλευράς συμ­με­τρικά ή ασύμ­με­τρα

2. Είναι σταθερή ή και αρκετή η απο­κλι­μά­κωση;

Η επι­δί­ωξη της απο­κλι­μά­κω­σης με ταυ­τό­χρονη είσοδο σε ένα (λογικό) διάλογο ται­ριά­ζει εξ ορισμού σε μια φιλει­ρη­νική ευρω­παϊκή χώρα όπως η δική μας. Συμ­βα­δί­ζει επίσης με μια στρα­τη­γική (αν πράγ­ματι ισχύει) να εκτο­νω­θούν οι πολε­μο­χα­ρείς τάσεις και να κερ­δη­θεί χρόνος για ενί­σχυση της απο­τρε­πτι­κής μας ισχύος. Απαιτεί όμως και εξαι­ρε­τική προσοχή γιατί η απο­κλι­μά­κωση μετά από μια μεγάλη κρίση δεν γίνεται απλά με ολι­γο­ή­μερη αποχή από εμπρη­στι­κές δηλώ­σεις, ούτε έρχεται συνήθως δωρεάν.

α) Το να συζη­τούν δύο γει­το­νικά κράτη φαί­νε­ται πάντα προ­τι­μό­τερο από το να βρί­σκο­νται με το δάχτυλο στη σκαν­δάλη, όπως συμ­βαί­νει εδώ και πέντε βδο­μά­δες. Όπως άκρως ανα­γκαίο είναι να κερ­δη­θεί χρόνος ώστε να συνει­δη­το­ποι­η­θεί ότι δυστυ­χώς η σύγκρουση με την Τουρκία δεν πρέπει πλέον να θεω­ρεί­ται αδια­νό­ητη και ότι οι απα­ραί­τη­τες διορ­θω­τι­κές κινή­σεις πρέπει να γίνουν άμεσα.

β) Από εκεί και πέρα όμως η ξαφνική απο­κλι­μά­κωση μετά την ιστο­ρικά μεγα­λύ­τερη σε διάρ­κεια και ένταση διμερή κρίση θέτει μοιραία ερω­τή­ματα: για το τι κέρδισε ή έχασε η κάθε πλευρά στη διάρ­κειά της και για το αν οι όροι της απο­κλι­μά­κω­σης προ­ω­θούν τις θέσεις και τα συμ­φέ­ρο­ντα της κάθε πλευράς συμ­με­τρικά ή ασύμ­με­τρα. Και γενι­κό­τερα: όσο απευ­κταία και αν θεω­ρούμε τη σύγκρουση, οι επι­λο­γές στρα­τη­γι­κής πρέπει πάντα να ζυγί­ζο­νται ως προς τις κερ­δο­ζη­μίες καθε­μιάς και να υιο­θε­τεί­ται η συνο­λικά και εθνικά πλέον συμ­φέ­ρουσα.

γ) Η Ελλάδα, από ιστο­ρική παρά­δοση αμυ­ντι­κής συμπε­ρι­φο­ράς αλλά και σύγ­χρονη πεποί­θηση, δεν έχει επι­λέ­ξει την οδό της στρα­τιω­τι­κής σύγκρου­σης και ειδικά του «πρώτου χτυ­πή­μα­τος» κατά γει­το­νι­κού κράτους (φυσικά θα αμυνθεί απο­φα­σι­στικά σε τυχόν προ­σβολή των συνόρων της). Όμως η επιλογή αυτή συνε­πά­γε­ται πρα­κτι­κές αδυ­να­μίες: αφήνει δυστυ­χώς στον εισβο­λέα το πλε­ο­νέ­κτημα να οδηγεί διά του αιφ­νι­δια­σμού τις εξε­λί­ξεις: πού, πώς και πότε θα προ­σβά­λει τα εθνικά σύνορα. Οι απο­στά­σεις μπορεί μάλιστα να μεγε­θύ­νουν ακόμη περισ­σό­τερο αυτά τα προ­βλή­ματα.

δ) Στις μεί­ζο­νες ελλη­νο­τουρ­κι­κές κρίσεις μέχρι σήμερα η χώρα μας δεν έστειλε και τα απο­φα­σι­στι­κό­τερα μηνύ­ματα αντι­ποί­νων στην προ­κα­λούσα κάθε φορά Τουρκία. Κάθε σχεδόν κρίση, από το 1973 επί χούντας μέχρι το 1996 στα Ίμια (όπου μάλιστα απο­βι­βά­στηκε ατι­μω­ρητί τουρ­κικό από­σπα­σμα σε ελλη­νικό νησί), έληγε με ελλη­νι­κές υπο­χω­ρή­σεις χάριν της εκτό­νω­σης και αντί­στροφα με διπλω­μα­τικά κέρδη για την Τουρκία.

Ελπίδα όλων είναι, όπως ξεκι­νή­σαμε με τον Έβρο, έτσι και πρό­σφατα μέσα από τα εξαι­ρε­τικά δείγ­ματα γραφής των ενόπλων δυνά­μεών μας, να στάλ­θη­καν αυτή τη φορά (και κυρίως να έγιναν αντι­λη­πτά στην Άγκυρα ως τέτοια) ισχυ­ρό­τερα μηνύ­ματα απο­τρο­πής, που δεν θα πάνε προ­ο­πτικά χαμένα.

ε) Η απο­τροπή μας είχε για πολλούς λόγους αδυ­να­τί­σει (την τελευ­ταία ειδικά δεκα­ε­τία) και σωστά επι­χει­ρεί­ται έστω και άρον-άρον η ενί­σχυσή της με εξο­πλι­σμούς και αξιό­πι­στες την κρίσιμη ώρα και επί του πεδίου συμ­μα­χίες. Όταν παρα­λη­φθούν οι νέοι εξο­πλι­σμοί (κυρίως Ραφάλ, φρε­γά­τες και τα όπλα μακρού πλήγ­μα­τος) και με ένα σταθερά εξαί­ρετο στε­λε­χιακό δυνα­μικό, θα γίνει η απο­τροπή μας πολύ πιο αξιό­πι­στη αφού θα αντι­λη­φθεί η Άγκυρα ότι τυχόν επίθεσή της θα κατα­στεί πλέον εξαι­ρε­τικά ζημιο­γόνα.

Συμπέ­ρα­σμα: αν και η απο­κλι­μά­κωση δεν προ­μη­νύ­ε­ται από τουρ­κι­κής πλευράς ειλι­κρι­νής και τα επι­κίν­δυνα σχέδια του Ερντο­γάν δεν κρύ­βο­νται, μπορεί υπό προ­ϋ­πο­θέ­σεις να εξα­σφα­λί­σει στη χώρα μας ένα άκρως ανα­γκαίο χρόνο συνο­λι­κής ανα­σύ­ντα­ξης.

Κάθε σχεδόν κρίση, από το 1973 επί χούντας μέχρι το 1996 στα Ίμια (όπου μάλιστα απο­βι­βά­στηκε ατι­μω­ρητί τουρ­κικό από­σπα­σμα σε ελλη­νικό νησί), έληγε με ελλη­νι­κές υπο­χω­ρή­σεις χάριν της εκτό­νω­σης και αντί­στροφα με διπλω­μα­τικά κέρδη για την Τουρκία

3. Τι θα φέρει ο διά­λο­γος;

Όλα δεί­χνουν ότι μετά τον ελιγμό Ερντο­γάν βρι­σκό­μα­στε μπροστά σε ραγδαίες εξε­λί­ξεις. Άγνω­στες παρα­μέ­νουν όμως σημα­ντι­κές πτυχές της απο­κλι­μά­κω­σης, όπως οι πιθα­νό­τη­τες σοβαρών ευρω­παϊ­κών κυρώ­σεων, τα πραγ­μα­τικά όρια της γαλ­λι­κής στρα­τιω­τι­κής υπο­στή­ρι­ξης αλλά και οι βασικές παρά­με­τροι του διε­ρευ­νη­τι­κού δια­λό­γου που (μάλλον άμεσα) επί­κει­ται.

Τα ερω­τή­ματα είναι πολλά και δύσκολα:

α) Γιατί δέχθηκε ο Ερντο­γάν να απο­σύ­ρει (προ­σω­ρινά; ) την αρμάδα του; Φοβή­θηκε πραγ­μα­τικά τις κυρώ­σεις από μια διχα­σμένη στο θέμα ΕΕ, πήρε αξιό­λο­γες υπο­σχέ­σεις από την κυρία Μέρκελ ή ελίσ­σε­ται απλώς για να επα­νέλ­θει δρι­μύ­τε­ρος;

β) Γιατί είναι τελικά καλύ­τερο να συζη­τή­σουμε με την Τουρκία διμερώς και υπό διεθνή πίεση (στην καλύ­τερη περί­πτωση μόνο τις οριο­θε­τή­σεις) κι όχι ισχυ­ρό­τε­ροι στο πλαίσιο της εντα­ξια­κής δια­δι­κα­σίας (με τους 27 θεσμικά υπό­χρε­ους να μας στη­ρί­ξουν στο δίκαιο της θάλασ­σας) και οπλι­σμέ­νοι με δικαί­ωμα βέτο απέ­να­ντι στο υπο­ψή­φιο μέλος; Δεν είναι ασφα­λέ­στερο να ξεμπλο­κά­ρουμε το Κεφά­λαιο «Αλιεία» (το οποίο ειρήσθω εδώ αποκτά θεμε­λιώδη επι­και­ρό­τητα ενόψει των κοι­νο­τι­κών ρυθ­μί­σεων για τη θαλάσ­σια χωρο­τα­ξία τον Μάρτιο 2021 κι είμαστε τραγικά πίσω) και να καλέσει όπως είναι θεσμικά υπο­χρε­ω­μένη όλη η ΕΕ την Τουρκία να απο­δε­χθεί τη Σύμβαση για το δίκαιο της θάλασ­σας; Έστω και για να κερ­δί­σουμε εντυ­πώ­σεις και χωρο­χρόνο ελιγμών;

γ) Ποιος σπου­δαίος μεσο­λα­βη­τής θα μας εξα­σφα­λί­σει ότι ο διά­λο­γος θα γίνει όπως τον ζητάμε ; Ανάμεσα στον διάλογο χωρίς προ­ϋ­πο­θέ­σεις που θέλει η Τουρκία και τη δική μας απαί­τηση να περιο­ρι­στεί σε ένα μόνο θέμα, η (ιστο­ρικά) συνήθης πρόταση των μεσο­λα­βη­τών είναι μια «μέση» (κατά τον μεσο­λα­βητή βέβαια!) λύση.

Συμπε­ρα­σμα­τικά: Η Τουρκία εδώ και δεκα­ε­τίες σκα­λί­ζει παντού (συν­θή­κες, συμ­φω­νίες, πρα­κτι­κές), εφευ­ρί­σκει και θέτει επι­τα­κτικά απίθανα «διμερή θέματα», κλείνει ανυ­πό­στα­τες μεν αλλά τετε­λε­σμέ­νες συμ­φω­νίες οριο­θέ­τη­σης (Λιβύη, κατε­χό­μενα) και τα δένει όλα σε ένα εξω­φρε­νικό αλλά δυστυ­χώς υπαρκτό στρα­τη­γικό αφήγημα («γαλάζια πατρίδα») με βάση το οποίο θα προ­σέλ­θει μαξι­μα­λι­στικά στο τραπέζι των διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών. Αντί­θετα, η Ελλάδα που έχει κάθε συμ­φέ­ρον να αξιο­ποι­ή­σει έμπρα­κτα το δίκαιο της θάλασ­σας και δια­θέ­τει την 9η μακρύ­τερη ακτο­γραμμή στον κόσμο πώς θα προ­σέλ­θει άραγε στον διάλογο;

Με την γνωστή, άκρως συντη­ρη­τική και δια­πραγ­μα­τευ­τικά αυτο­κα­τα­στρο­φική σημε­ρινή πραγ­μα­τι­κό­τητα των 6 ν.μ. (συν οι δύο συμ­φω­νίες ΑΟΖ); ή θα μας εκπλή­ξει εθνικά με μια ισχυρή εναρ­κτή­ρια θέση που περι­λαμ­βά­νει όλα τα δικαιώ­ματα που της χαρίζει το δίκαιο της θάλασ­σας; Και ένα τελευ­ταίο καίριο ερώτημα: θα προ­λά­βει άραγε να προ­χω­ρή­σει η κυβέρ­νηση στις εξαγ­γελ­θεί­σες επε­κτά­σεις των χωρικών μας υδάτων στα 12 ν.μ. στο Ιόνιο και νότια της Κρήτης (ίσως και Καρπάθου-Ρόδου), ή θα θεω­ρη­θούν κι αυτές από τους μεσο­λα­βη­τές «μονο­με­ρείς» πράξεις από τις οποίες μάς επι­βάλ­λουν να απέ­χουμε και εμείς;

Πηγή: ieidiseis.gr