Στέλιος Περράκης: Η Ευρώπη μπροστά στο δικό της δίλημμα ισχύος

Από την αμυ­ντι­κή θω­ρά­κι­ση της Κύ­πρου έως τη στρα­τη­γι­κή αυ­το­νο­μία της Ε.Ε., ο πρ. Πρέ­σβης-Μό­νι­μος Αντι­πρό­σω­πος της Ελ­λά­δος στο Συμ­βού­λιο της Ευ­ρώ­πης, ανα­λύ­ει τα όρια, τις δυ­να­τό­τη­τες και τις κρί­σι­μες επι­λο­γές της ευ­ρω­παϊ­κής ασφά­λειας σε μια εποχή πολ­λα­πλών γε­ω­πο­λι­τι­κών εντά­σε­ων

Σε μια πε­ρί­ο­δο όπου οι γε­ω­πο­λι­τι­κές ισορ­ρο­πί­ες με­τα­βάλ­λο­νται με τα­χύ­τη­τα και οι εστί­ες έντα­σης πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται από την Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο έως την Ου­κρα­νία και τη Μέση Ανα­το­λή, η συ­ζή­τη­ση για τον ρόλο της Ευ­ρώ­πης στην άμυνα και την ασφά­λεια επα­νέρ­χε­ται με επι­τα­κτι­κό τρόπο. Η Ελ­λά­δα και η Κύ­προς βρί­σκο­νται εκ νέου στο επί­κε­ντρο αυτής της συ­ζή­τη­σης, όχι μόνο ως γε­ω­γρα­φι­κά σύ­νο­ρα της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης, αλλά και ως δο­κι­μα­σία πο­λι­τι­κής βού­λη­σης και θε­σμι­κής επάρ­κειας για την ίδια την Ευ­ρώ­πη. Η άμεση αντί­δρα­ση της Αθή­νας στην απει­λή κατά της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τί­ας, με την ενί­σχυ­ση της αμυ­ντι­κής της πα­ρου­σί­ας, δεν απο­τέ­λε­σε απλώς μια πράξη εθνι­κής αλ­λη­λεγ­γύ­ης.

Όπως επι­ση­μαί­νει ο Στέ­λιος Περ­ρά­κης, Ομό­τι­μος Κα­θη­γη­τής Διε­θνών και Ευ­ρω­παϊ­κών Θε­σμών και πρώην Αντι­πρύ­τα­νης Πα­ντεί­ου Πα­νε­πι­στη­μί­ου, Πρό­ε­δρος του Κέ­ντρου Διε­θνούς Δι­καί­ου και Δι­πλω­μα­τί­ας/Διε­θνο­λο­γι­κές Συ­να­ντή­σεις Ναυ­πλί­ου, πρώην Γ.Γ. του υπουρ­γεί­ου Εξω­τε­ρι­κών, πρ. Πρέ­σβης-Μό­νι­μος Αντι­πρό­σω­πος της Ελ­λά­δος στο Συμ­βού­λιο της Ευ­ρώ­πης, πρό­κει­ται για μια κί­νη­ση με σαφή εθνι­κά και ευ­ρω­παϊ­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά, που ανα­δει­κνύ­ει ότι το δόγμα πως «η Κύ­προς κεί­ται μα­κράν» έχει πλέον ξε­πε­ρα­στεί, του­λά­χι­στον όταν υπάρ­χει η πο­λι­τι­κή βού­λη­ση να ενερ­γο­ποι­η­θεί. Ταυ­τό­χρο­να, η ελ­λη­νι­κή πρω­το­βου­λία λει­τούρ­γη­σε ως έμ­με­σος κα­τα­λύ­της για την κι­νη­το­ποί­η­ση και άλλων ευ­ρω­παϊ­κών κρα­τών, έστω και αν αυτή δεν εντά­χθη­κε σε ένα σαφές θε­σμι­κό πλαί­σιο της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης.

Κι εδώ ακρι­βώς εντο­πί­ζε­ται η πρώτη με­γά­λη αντί­φα­ση: παρά τις δυ­να­τό­τη­τες που προ­βλέ­πουν οι ευ­ρω­παϊ­κές συν­θή­κες, όπως η ρήτρα αμοι­βαί­ας άμυ­νας ή η ρήτρα αλ­λη­λεγ­γύ­ης καμία από αυτές δεν ενερ­γο­ποι­ή­θη­κε τυ­πι­κά. Οι αντι­δρά­σεις των κρα­τών πα­ρέ­μει­ναν σε με­γά­λο βαθμό εθνι­κές, στη­ρι­ζό­με­νες στην πρό­σκλη­ση της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τί­ας και όχι σε μια συλ­λο­γι­κή, θε­σμι­κά ορ­γα­νω­μέ­νη ευ­ρω­παϊ­κή απά­ντη­ση. Έτσι, η ει­κό­να που δια­μορ­φώ­νε­ται είναι αυτή μιας Ευ­ρώ­πης που μπο­ρεί να κι­νη­το­ποιεί­ται, αλλά ακόμη δυ­σκο­λεύ­ε­ται να λει­τουρ­γή­σει ως ενιαίο στρα­τη­γι­κό υπο­κεί­με­νο.

Πα­ράλ­λη­λα, η συ­γκυ­ρία επα­να­φέ­ρει στο προ­σκή­νιο πα­λαιά και σύν­θε­τα ζη­τή­μα­τα, όπως το κα­θε­στώς των ξένων βά­σε­ων στην Κύπρο και η ευ­ρύ­τε­ρη συ­ζή­τη­ση περί «απο­α­ποι­κιο­ποί­η­σης» του νη­σιού. Την ίδια στιγ­μή, σε ευ­ρύ­τε­ρο επί­πε­δο, η Ευ­ρώ­πη κα­λεί­ται να απα­ντή­σει σε ένα στρα­τη­γι­κό ερώ­τη­μα που πα­ρα­μέ­νει ανοι­χτό εδώ και δε­κα­ε­τί­ες: μπο­ρεί και θέλει να απο­κτή­σει πραγ­μα­τι­κή αυ­το­νο­μία στον τομέα της άμυ­νας και της ασφά­λειας; Από το τέλος του Β΄ Πα­γκο­σμί­ου Πο­λέ­μου έως σή­με­ρα, η ευ­ρω­παϊ­κή ασφά­λεια στη­ρί­χθη­κε σε με­γά­λο βαθμό στην αμε­ρι­κα­νι­κή πα­ρου­σία και στο πλαί­σιο του ΝΑΤΟ. Ωστό­σο, οι με­τα­βαλ­λό­με­νες διε­θνείς συν­θή­κες, οι συ­γκρού­σεις στην Ου­κρα­νία και τη Μέση Ανα­το­λή, αλλά και οι δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις συμ­φε­ρό­ντων με­τα­ξύ συμ­μά­χων, κα­θι­στούν ολο­έ­να και πιο επι­τα­κτι­κή την ανά­γκη για μια πιο αυ­τό­νο­μη ευ­ρω­παϊ­κή στρα­τη­γι­κή.

Ο κ. Περ­ρά­κης επι­ση­μαί­νει ότι η στρα­τη­γι­κή αυ­το­νο­μία δεν απο­τε­λεί απλώς μια θε­ω­ρη­τι­κή επι­δί­ω­ξη, αλλά αντα­πο­κρί­νε­ται σε πραγ­μα­τι­κές ανά­γκες και προ­τε­ραιό­τη­τες της Ευ­ρω­παϊ­κής Ένω­σης ως διε­θνούς δρώ­ντα. Πρω­το­βου­λί­ες όπως η μό­νι­μη διαρ­θρω­μέ­νη συ­νερ­γα­σία και η «στρα­τη­γι­κή πυ­ξί­δα» κι­νού­νται προς αυτή την κα­τεύ­θυν­ση, χωρίς ωστό­σο να έχουν ακόμη οδη­γή­σει σε μια πλή­ρως συ­γκρο­τη­μέ­νη κοινή άμυνα.

Ανα­λυ­τι­κά:

Κύριε Κα­θη­γη­τά, η Ελ­λά­δα, από την πρώτη στιγ­μή, ανέ­λα­βε δράση στέλ­νο­ντας ξε­κά­θα­ρο μή­νυ­μα ότι όποιος απει­λεί την Κύπρο δεν θα τη βρει μόνη της, αλλά πλάι σε αδελ­φούς εταί­ρους και συμ­μά­χους. Η από­φα­ση να θω­ρα­κί­σου­με αμυ­ντι­κά την Κύπρο θε­ω­ρεί­τε ότι ήταν η αφορ­μή να αντι­δρά­σουν και άλλοι ευ­ρω­παϊ­κοί εταί­ροι στο πλαί­σιο της κοι­νής ευ­ρω­παϊ­κή άμυ­νας;

Ασφα­λώς πρό­κει­ται για μια εξαι­ρε­τι­κή κί­νη­ση, αντί­δρα­ση στην απει­λή, με εθνι­κά-ευ­ρω­παϊ­κά χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά, από­δει­ξη ότι η Κύ­προς δεν «κεί­ται μα­κράν» όταν υπάρ­χει πο­λι­τι­κή βού­λη­ση συν­δρο­μής και αξιο­ποιού­νται οι πε­ρι­στά­σεις. δηλ. στο πλαί­σιο μιας αυ­το­νό­η­της αμυ­ντι­κής βο­ή­θειας, αλ­λη­λεγ­γύη στους ομο­ε­θνείς και στην Κυ­πρια­κή Δη­μο­κρα­τία ,στο πλαί­σιο εντός/εκτός του ξε­χα­σμέ­νου ενιαί­ου αμυ­ντι­κού χώρου ή προ­στα­σία ευ­ρω­παϊ­κού εδά­φους. Πέρα από διε­ρω­τή­σεις ήταν μια σωστή αντί­δρα­ση στην πρό­σκλη­ση της Κύ­πρου, χωρίς τυ­πι­κή επί­κλη­ση ενιαί­ου χώρου ή και ιδιό­τη­τας εγ­γυ­ή­τριας δύ­να­μης της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τί­ας (δυ­νά­μει Συμ­φω­νιών Ζυ­ρί­χης/ Λον­δί­νου. Και μπο­ρεί ν’ απο­τέ­λε­σε το έναυ­σμα μιας ευ­ρω­παϊ­κής κι­νη­το­ποί­η­σης ,αλλά αυτό ανε­ξάρ­τη­τα από την πα­ρου­σία και την ρήση Μα­κρόν περί επί­θε­σης στην Ευ­ρώ­πη, αν προ­σβλη­θεί Κύ­προς/έδα­φος κρά­τους μέ­λους οι όποιες κι­νή­σεις απο­στο­λή ναυ­τι­κών μο­νά­δων από ορι­σμέ­νες χώρες, είναι αρ­χι­κά αυ­το­τε­λείς, με εθνι­κή ευ­θύ­νη και όχι υπα­γό­με­νες σε θε­σμι­κή αντί­δρα­ση της Ε.Ε. Και τούτο γιατί ούτε η Κύ­προς ,ούτε η Ελ­λά­δα επι­κα­λέ­σθη­καν τυ­πι­κά την σχε­τι­κή πρό­νοια του άρ­θρου 42 παρ.7 Συν­θή­κη ΕΕ για συν­δρο­μή των Κρα­τών-μελών εφό­σον υπάρ­χει επί­θε­ση σε Κρά­τος-μέλος, κατ’ αντι­στοι­χία του άρ­θρου 51 Χάρτη ΗΕ (νό­μι­μη άμυνα ένα­ντι επί­θε­σης από Κρά­τος) Αλλά ούτε έγινε επί­κλη­ση της ρή­τρας αλ­λη­λεγ­γύ­ης για συν­δρο­μή σε τρο­μο­κρα­τι­κή απει­λή/επί­θε­ση (άρθρο 222 Συνθ. ΕΕ). Τυ­πι­κά δεν υπήρ­ξε καμιά επί­κλη­ση θε­σμι­κών δυ­να­το­τή­των που πα­ρέ­χει η Συν­θή­κη ΕΕ, ούτε η αρ­μό­δια Ύπατη Εκ­πρό­σω­πος Μάγια Κάλας έκανε καμιά σχε­τι­κή ανα­φο­ρά. Όλες οι θε­τι­κές αντι­δρά­σεις ευ­ρω­παί­ων και της Ελ­λά­δας έγι­ναν βάσει πρό­σκλη­σης εκ μέ­ρους της απει­λού­με­νης Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τί­ας. Συ­να­κό­λου­θα πέρα από το ευ­ρω­παϊ­κό χα­ρα­κτή­ρα της συν­δρο­μής, στις τρέ­χου­σες πε­ρι­στά­σεις, πε­ρισ­σό­τε­ρο συ­γκρα­τεί­ται η απο­φα­σι­στι­κή κί­νη­ση με­τα­βο­λής των συν­θη­κών στο πεδίο και την χρή­σι­μη πα­ρου­σία ελ­λη­νι­κής αμυ­ντι­κής δύ­να­μης στην Κύπρο, με εμ­βέ­λεια στην ευ­ρύ­τε­ρη Ανα­το­λι­κή Με­σό­γειο. Ταυ­τό­χρο­να, η όλη κα­τά­στα­ση θέτει κι από μια άλλη σκο­πιά το θέμα των Βά­σε­ων και του κα­θε­στώ­τος τους στην Κυ­πρια­κή Δη­μο­κρα­τία και τις συ­νε­πα­κό­λου­θες συ­νέ­πειες . Ένα ζή­τη­μα που συν­δέ­ε­ται ευ­θέ­ως με την «απο­α­ποι­κιο­ποί­η­ση» του Νη­σιού, (βλ. Γνω­μο­δό­τη­ση Διε­θνούς Δι­κα­στη­ρί­ου, Αρ­χι­πέ­λα­γος – Chagos και κα­τό­πιν πα­ρα­χώ­ρη­ση τους στον Μαυ­ρί­κιο) και πρέ­πει επι­τέ­λους να ανοί­ξει. Είθε η προ­στα­σία της Κυ­πρια­κής Δη­μο­κρα­τί­ας να μην είναι πε­ρι­στα­σια­κή, αλλά να δια­τη­ρη­θεί ως πραγ­μα­τι­κή δυ­να­τό­τη­τα.

Η Αμε­ρι­κή πα­ρα­μέ­νει η πιο ισχυ­ρή χώρα στον κόσμο, και η Ευ­ρώ­πη για δε­κα­ε­τί­ες είχε επα­να­παυ­θεί στην αμυ­ντι­κή της κά­λυ­ψη και προ­στα­σία. Σή­με­ρα η Ευ­ρώ­πη πρέ­πει να επι­διώ­ξει στρα­τη­γι­κή αυ­το­νο­μία;

Για την Ευ­ρώ­πη, Ε.Ε, ασφα­λώς το ζή­τη­μα της άμυ­νας και ασφά­λειας, ως ευ­ρω­παϊ­κό ζή­τη­μα πα­ρα­μέ­νει ανοι­κτό, σχε­δόν 80 χρό­νια από την με­τα­πο­λε­μι­κή αφε­τη­ρία της ευ­ρω­παϊ­κής συ­νερ­γα­σί­ας σ’ αυτόν τον τομέα ( 1948, Δυ­τι­κο­ευ­ρω­παι­κή Ένωση) και ανε­ξάρ­τη­τα από το ΝΑΤΟ, στο οποίο λει­τουρ­γεί ως ευ­ρω­παϊ­κή συ­νι­στώ­σα. Πα­ρό­λα τα βή­μα­τα προς μια πο­λι­τι­κή Άμυ­νας & Ασφά­λειας, μετά τη Συν­θή­κη του Άμ­στερ­νταμ κι αρ­γό­τε­ρα της Λι­σα­βώ­νας, τις διά­φο­ρες στρα­τιω­τι­κές και άλλες επι­χει­ρή­σεις, ου­σια­στι­κά και εν πολ­λοίς βα­σι­ζό­ταν στην αμε­ρι­κα­νι­κή πα­ρου­σία για συν­δρο­μή-προ­στα­σία απέ­να­ντι ου­σια­στι­κά στην Ρωσία, όπου και σύμ­πτω­ση συμ­φε­ρό­ντων με τις ΗΠΑ. Κάτι εξάλ­λου που δη­μιουρ­γού­σε τρι­βές, κατά και­ρούς, στους Συμ­μά­χους, αφού συμ­φέ­ρο­ντα και σχέ­σεις με­τα­βάλ­λο­νται στον χρόνο. Έτσι η στρα­τη­γι­κή αυ­το­νο­μία της Ευ­ρώ­πης, ως πε­ριε­χό­με­νο, στό­χος αντα­πο­κρί­νε­ται στις αμι­γώς ευ­ρω­παϊ­κού εν­δια­φέ­ρο­ντος ανά­γκες και προ­τε­ραιό­τη­τες κι αντα­πο­κρί­νο­νται και στον ρόλο της ΕΕ ως ση­μα­ντι­κού διε­θνούς δρώ­ντα που μπο­ρεί να πρω­τα­γω­νι­στεί στις διε­θνείς σχέ­σεις ,έχο­ντας μά­λι­στα και μια αξια­κή πα­ρα­κα­τα­θή­κη. Οι συρ­ρά­ξεις στην Ου­κρα­νία, στη Μέση Ανα­το­λή και οι προ­κλή­σεις στη διε­θνή κοι­νό­τη­τα σ’ επί­πε­δο θε­σμών και Ηγε­σί­ας, ωθούν πε­ρισ­σό­τε­ρο την αντί­λη­ψη, πε­ποί­θη­ση για ευ­και­ρί­ες προ­κει­μέ­νου η ενο­ποι­η­τι­κή δια­δι­κα­σία ν ‘απο­κτή­σει βάθος. Σ’ αυτή την κα­τεύ­θυν­ση λει­τουρ­γούς ΡΕSCO, στρα­τη­γι­κή πυ­ξί­δα. Εκτι­μώ ότι υπάρ­χει προ­ο­πτι­κή οι προσ­δο­κί­ες εκεί­νων που έβλε­παν ευ­ρω­παϊ­κή ταυ­τό­τη­τα στο ΝΑΤΟ, στην ΔΕΕ, συ­στα­τι­κό της ΕΕ, να γί­νουν πράξη, ιδίως αν επι­λέ­ξου­με κι­νή­σεις προ­θύ­μων, για να ξε­περ­νιού­νται οι εκά­στο­τε επί­μο­νοι αντιρ­ρη­σί­ες.

Είναι δύ­σκο­λο, προς ώρας, να προ­βλέ­ψει κά­ποιος την έκ­βα­ση ενός εξαι­ρε­τι­κά σύν­θε­του πο­λέ­μου με πολ­λούς επι­τι­θέ­με­νους -πα­ρα­βά­τες της διε­θνούς νο­μι­μό­τη­τας (ΗΠΑ, Ισ­ρα­ήλ, Ιράν) και πολ­λούς αμυ­νό­με­νους (χώρες Κόλ­που). Και επει­δή ο θά­να­τος και η κα­τα­στρο­φή που επι­κρα­τεί απει­λούν ευ­θέ­ως τους ορί­ζο­ντες επέ­κει­να των εχθρο­πρα­ξιών, προ­βάλ­λε­ται πιε­στι­κά η ανά­γκη να επι­στρέ­ψει η δι­πλω­μα­τία και η θε­σμι­κή πα­ρέμ­βα­ση τρί­των, πριν φθά­σου­με σε αλό­γι­στες ακραί­ες απει­λές κα­τα­στρο­φής, με θύμα τε­λι­κά την Αν­θρω­πό­τη­τα.