“Η κατάληψη της Δωδεκανήσου”: Από τον ενθουσιασμό του 1912 στο γεωπολιτικό αδιέξοδο

Με επιτυχία πραγματοποιήθηκε η παρουσίαση του βιβλίου του Νίκου Φαρμακίδη «Η ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ – Ο ΑΝΤΙΠΕΡΙΣΠΑΣΜΟΣ ΜΕΤΑΤΡΕΠΕΤΑΙ ΣΕ ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ, 1912-1913».

Γράφει ο Χρήστος Μυστιλιάδης – enlefko

To σημαντικότερο μήνυμα της παρουσίασης είναι ότι δεν αφορά μόνο την τοπική ιστορία, αλλά είναι ιστορία γεωπολιτικής.

Στο βιβλίο του Νίκου Φαρμακίδη αναδύεται η δραματική καμπή που σφράγισε τη μοίρα των Δωδεκανήσων: η ιταλική απόβαση του Μαΐου 1912, που ξεκίνησε ως «λυτρωτική» στιγμή και εξελίχθηκε σε πολύπλοκο γεωστρατηγικό ζήτημα για την Ευρώπη.

Το βιβλίο προλόγισε η συγγραφέας Ιζαμπέλλα Τσαβαρή, Καθηγήτρια Κλασσικής Φιλολογίας στο Δημοκρίτειο και για το συγγραφέα μίλησε με θερμά λόγια ο εκδότης Σάββας Καλεντερίδης.

Από τη Λιβύη στο Αιγαίο

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ιταλία αναζητούσε δική της θέση ανάμεσα στις αποικιακές δυνάμεις. Μετά την έκρηξη του Ιταλοτουρκικού πολέμου το 1911 στη Λιβύη, οι Ιταλοί –αντιμετωπίζοντας απρόβλεπτες δυσκολίες– μετέφεραν τον πόλεμο και στο Αιγαίο, δίνοντας στα Δωδεκάνησα ξαφνικά τεράστια στρατηγική σημασία.

Η απόβαση στη Ρόδο και η αρχική υποδοχή

Στις 4 Μαΐου 1912, περίπου 10.000–15.000 Ιταλοί στρατιώτες υπό τον αντιστράτηγο Αμέλιο αποβιβάστηκαν στη Ρόδο. Οι οθωμανικές δυνάμεις παραδόθηκαν στις 16–17 Μαΐου. Για τους νησιώτες, η άφιξη των Ιταλών φάνηκε λυτρωτική μετά από αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας και την απογοήτευση της Νεοτουρκικής μεταπολίτευσης. Στη Ρόδο, ο εορτασμός της 20ής Μαΐου στο Μανδράκι, με ελληνικές και ιταλικές σημαίες και την παρέλαση μαθητών, αποτύπωσε αυτόν τον ενθουσιασμό.

Από «απελευθερωτές» σε δύναμη κατοχής

Πολύ γρήγορα φάνηκε ότι η ιταλική παρουσία δεν ήταν προσωρινή. Η Ρόδος, ως προγεφύρωμα προς την Ανατολική Μεσόγειο, απέκτησε για την Ιταλία γεωστρατηγική αξία μεγαλύτερη από οποιαδήποτε αφρικανική κτήση. Όπως έγραψε η «Corriere della Sera», οι Ιταλοί βρίσκονταν «στην πλώρη ενός πλοίου» προς την Ανατολή.

Αυτό δημιούργησε ρήγμα ανάμεσα στην ιταλική στρατιωτική διοίκηση –που έβλεπε τη μόνιμη κατοχή ως στρατηγικό πλεονέκτημα– και την κυβέρνηση Τζολίτι, που αρχικά ήθελε να χρησιμοποιήσει τα νησιά ως διαπραγματευτικό χαρτί απέναντι στην Τουρκία.

Το συνέδριο της Πάτμου και τα αιτήματα των Δωδεκανησίων

Στις αρχές Ιουνίου 1912, το συνέδριο της Πάτμου εξέφρασε το αίτημα των Δωδεκανησίων για απελευθέρωση και ένωση με την Ελλάδα. Οι κάτοικοι των νησιών έστειλαν αντιπροσωπείες σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, εντάσσοντας το ζήτημά τους στο ευρύτερο Ανατολικό Ζήτημα.

Το διπλωματικό αδιέξοδο

Για την Ιταλία, η πιθανότητα τα Δωδεκάνησα να αποδοθούν στην Ελλάδα δημιουργούσε σοβαρό πρόβλημα, καθώς η Ελλάδα θα αποκτούσε ισχυρή θέση στο Αιγαίο. Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων, Ιταλία και Οθωμανική Αυτοκρατορία συμφώνησαν την αποχώρηση των ιταλικών δυνάμεων όταν οι Οθωμανοί θα αποχωρούσαν από τη Λιβύη, διατηρώντας εν τω μεταξύ τα νησιά ως «εγγύηση». Έτσι, τα Δωδεκάνησα βρέθηκαν παγιδευμένα ανάμεσα στην εθνική αποκατάσταση που ζητούσαν οι κάτοικοι, τη στρατηγική κατοχή που σχεδίαζε η Ιταλία και τις οθωμανικές διπλωματικές κινήσεις.

Η ιστορική ειρωνεία

Η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι οι Ρόδιοι και οι Δωδεκανήσιοι υποδέχθηκαν τους Ιταλούς ως απελευθερωτές, χωρίς να γνωρίζουν ότι η δύναμη αυτή θα μετατρεπόταν σταδιακά σε δύναμη κατοχής. Από τα Θεοφάνια του 1913, οι σχέσεις ανάμεσα στον ιταλικό στρατό και τον ελληνικό πληθυσμό άρχισαν να επιδεινώνονται.

Δύο προσδοκίες, ένα δράμα

Η κατάληψη του 1912 σήμαινε δύο διαφορετικά πράγματα: για τους νησιώτες ήταν η αρχή της ελπίδας για εθνική αποκατάσταση· για την Ιταλία, η αρχή μιας νέας στρατηγικής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο προσδοκίες εκτυλίχθηκε ολόκληρο το δράμα των Δωδεκανήσων, όπως αναδεικνύει το βιβλίο του Νίκου Φαρμακίδη.