Παιδικός ρατσισμός στη σχολική κοινότητα-Επιπτώσεις και τρόποι χειρισμού από τους γονείς

Γρά­φει η Ευαγ­γε­λία Χα­τζη­μι­χα­ήλ, Ψυ­χο­λό­γος του Κέ­ντρου Κοι­νό­τη­τας Δήμου Ρόδου με Πα­ράρ­τη­μα Ρομά.

Η Διεύ­θυν­ση Κοι­νω­νι­κής Πο­λι­τι­κής και Υγεί­ας του Δήμου Ρόδου αντα­πο­κρι­νό­με­νη στις ανη­συ­χί­ες και τους προ­βλη­μα­τι­σμούς μίας ση­μα­ντι­κής με­ρί­δας συ­μπο­λι­τών μας, όπως αυτά εκ­φρά­ζο­νται μέσα από την κα­θη­με­ρι­νή επαφή μαζί τους, προ­τί­θε­ται να συμ­βάλ­λει ενερ­γά στην πο­λύ­πλευ­ρη ενη­μέ­ρω­ση και ευαι­σθη­το­ποί­η­ση σε θέ­μα­τα ει­δι­κό­τε­ρου και ευ­ρύ­τε­ρου εν­δια­φέ­ρο­ντος. Σε αυτή την κα­τεύ­θυν­ση, το εξει­δι­κευ­μέ­νο επι­στη­μο­νι­κό προ­σω­πι­κό του Κέ­ντρου Κοι­νό­τη­τας Δήμου Ρόδου με Πα­ράρ­τη­μα Ρομά ανοί­γει δί­αυ­λο επι­κοι­νω­νί­ας με τους Δη­μό­τες μέσα από τη δη­μο­σί­ευ­ση ενη­με­ρω­τι­κών άρ­θρων ανά τακτά χρο­νι­κά δια­στή­μα­τα. Ευ­ελ­πι­στού­με ότι η πρω­το­βου­λία αυτή θα αγκα­λια­στεί από τους συ­μπο­λί­τες μας απο­τε­λώ­ντας ένα γό­νι­μο πεδίο σκέ­ψης και ανά­λη­ψης δρά­σε­ων.

Ορι­σμός ρα­τσι­σμού:

Ο ρα­τσι­σμός ως φαι­νό­με­νο δεν είναι κάτι και­νούρ­γιο. Αντί­θε­τα, από τις πρώ­τες κιό­λας κοι­νω­νί­ες (βλ. αρ­χαί­οι Έλ­λη­νες) οι άν­θρω­ποι ήταν χω­ρι­σμέ­νοι σε ομά­δες και δια­χώ­ρι­ζαν τους «δι­κούς» τους από τους «άλ­λους» («πας μη Έλλην βάρ­βα­ρος»). Ο ρα­τσι­σμός αντι­προ­σω­πεύ­ει την επί­κτη­τη τάση των αν­θρώ­πων να εντάσ­σο­νται σε ομά­δες και κατ’ επέ­κτα­ση, να δια­χω­ρί­ζο­νται σε ανώ­τε­ρους και κα­τώ­τε­ρους, δια­κρι­νό­με­νοι από το χρώμα του δέρ­μα­τος, την εθνι­κό­τη­τα, τη θρη­σκεία, τις ιδιαί­τε­ρες ικα­νό­τη­τες κλπ. Ει­δι­κά στη ση­με­ρι­νή κοι­νω­νία όπου συμ­βιώ­νουν άν­θρω­ποι πολ­λών δια­φο­ρε­τι­κών εθνι­κο­τή­των, οι­κο­νο­μι­κοί με­τα­νά­στες, πρό­σφυ­γες, ΑΜΕΑ, ψυ­χι­κά ασθε­νείς κλπ. οι πε­ρι­πτώ­σεις ρα­τσι­σμού και άνι­σης με­τα­χεί­ρι­σης βρί­θουν. Η δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα μιας ομά­δας την οδη­γεί σε μία δια­κρι­τή κα­τη­γο­ρία, η οποία με τη σειρά της εξα­να­γκά­ζε­ται σε μια υπο­τε­λή δια­βί­ω­ση, καθώς τις πε­ρισ­σό­τε­ρες φορές της προ­σά­πτε­ται μια υπο­τι­θέ­με­νη κα­τω­τε­ρό­τη­τα ή, επι­κιν­δυ­νό­τη­τα. Επο­μέ­νως, θα μπο­ρού­σα­με να συ­νο­ψί­σου­με πως ο όρος ρα­τσι­σμός ανα­φέ­ρε­ται στις πρά­ξεις, τις συ­μπε­ρι­φο­ρές και τους λό­γους (από πρό­θε­ση ή όχι) εκ μέ­ρους μιας με­ρί­δας αν­θρώ­πων ενα­ντί­ον όσων είναι «δια­φο­ρε­τι­κοί».

Ρα­τσι­σμός στο σχο­λι­κό πε­ρι­βάλ­λον:

Δυ­στυ­χώς, ο ρα­τσι­σμός δεν αφορά μόνο στους ενή­λι­κες, αλλά και στα παι­διά και τους εφή­βους, ιδιαί­τε­ρα στους κόλ­πους της σχο­λι­κής κοι­νό­τη­τας. Αυτό συμ­βαί­νει διότι οι προ­κα­τα­λή­ψεις και οι γε­νι­κεύ­σεις

της κοι­νω­νί­ας μας δια­μορ­φώ­νουν αντί­στοι­χες πε­ρι­θω­ριο­ποι­ή­σεις στο σχο­λι­κό πε­ρι­βάλ­λον, απο­τε­λώ­ντας κα­θρέ­πτη της κοι­νω­νί­ας μας. Σε όλα τα δη­μό­σια σχο­λεία της Ελ­λά­δας βρί­σκο­νται παι­διά που είναι «δια­φο­ρε­τι­κά» ως προς τη γλώσ­σα, τα ήθη και τα έθιμα, τις αξίες και τις ιδέες, τις ει­δι­κές ικα­νό­τη­τες, τις μα­θη­σια­κές δυ­σκο­λί­ες, τις μα­θη­σια­κές επι­δό­σεις κλπ. Είναι εκεί­να τα παι­διά που κατά κύριο λόγο πέ­φτουν θύ­μα­τα άμε­σου ή έμ­με­σου ρα­τσι­σμού και πε­ρι­θω­ριο­ποί­η­σης. Σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις μά­λι­στα, ο ρα­τσι­σμός αυτός εκ­φρά­ζε­ται με σω­μα­τι­κή βία, απει­λές, υβρι­στι­κά σχό­λια ή λε­κτι­κή βία. Όλοι μας λίγο πολύ έχου­με υπάρ­ξει έστω μία φορά στη ζωή μας θύ­μα­τα, θύτες, ή απλά πα­ρα­τη­ρη­τές του σχο­λι­κού ρα­τσι­σμού, ενώ είναι αδιαμ­φι­σβή­τη­το γε­γο­νός πως ο ρα­τσι­σμός, με όποια μορφή και αν εκ­δη­λώ­νε­ται, πλήτ­τει ψυ­χο­λο­γι­κά και ανε­ξαι­ρέ­τως, θύτη θύμα, μάρ­τυ­ρες και κοι­νω­νι­κό σύ­νο­λο. Στην πε­ρί­πτω­ση δε του θύ­μα­τος, δη­μιουρ­γεί­ται έντο­νη δυ­σφο­ρία, στρες, και αί­σθη­μα κα­τω­τε­ρό­τη­τας τα οποία έχουν ολέ­θριες συ­νέ­πειες τόσο για το ίδιο το άτομο όσο και για το οι­κο­γε­νεια­κό του και σχο­λι­κό πε­ρι­βάλ­λον.

Επι­πτώ­σεις ρα­τσι­σμού στο σχο­λι­κό πε­ρι­βάλ­λον:

Οι ψυ­χο­λο­γι­κές και κοι­νω­νι­κές επι­πτώ­σεις του ρα­τσι­σμού είναι ανα­ρίθ­μη­τες και πλήτ­τουν όλες τις πλευ­ρές ανε­ξαι­ρέ­τως. Εν­δει­κτι­κά και όσον αφορά στο σχο­λι­κό πε­ρι­βάλ­λον:

· Το παιδί – θύμα του ρα­τσι­σμού βιώ­νει χλευα­σμό, εμπαιγ­μό, ανα­σφά­λεια και επαγ­γελ­μα­τι­κό απο­κλει­σμό αρ­γό­τε­ρα, καθώς δεν είναι λίγες οι πε­ρι­πτώ­σεις της σχο­λι­κής διαρ­ρο­ής και της ατε­λούς φοί­τη­σης εκ μέ­ρους του παι­διού που υφί­στα­ται το ρα­τσι­σμό

· Το παιδί – θύμα κλεί­νε­ται στον εαυτό του και γί­νε­ται κα­χύ­πο­πτο και εσω­στρε­φές, χά­νο­ντας έτσι το αί­σθη­μα της αυ­το­ε­κτί­μη­σης

· Ο ρα­τσι­σμός οδη­γεί σε ανι­σό­τη­τα στην εκ­παί­δευ­ση, με­τα­τρέ­πο­ντας τα θύ­μα­τά του ευ­κό­λως χει­ρα­γω­γή­σι­μα

· Προ­ά­γε­ται η βία, η εγκλη­μα­τι­κό­τη­τα και ο σχο­λι­κός εκ­φο­βι­σμός (bullying)

· Η μι­σαλ­λό­δο­ξη στάση του θύτη κα­τα­δει­κνύ­ει την πνευ­μα­τι­κή του έν­δεια δυ­σχε­ραί­νο­ντας με αυτόν τον τρόπο την ομαλή του κοι­νω­νι­κο­ποί­η­ση, γε­γο­νός που απο­τε­λεί τε­ρά­στιο τρο­χο­πέ­δη για τις κοι­νω­νι­κές του σχέ­σεις αρ­γό­τε­ρα

· Ο θύτης, πέραν των προ­βλη­μά­των συ­μπε­ρι­φο­ράς που τον χα­ρα­κτη­ρί­ζουν, μα­κρο­πρό­θε­σμα χάνει την ηθική του συ­νεί­δη­ση και υπο­νο­μεύ­ε­ται η ήδη υπάρ­χου­σα μόρ­φω­σή του, καθώς είναι ανί­κα­νος να διευ­ρύ­νει τους πνευ­μα­τι­κούς του ορί­ζο­ντες και να εξε­λι­χθεί σαν άν­θρω­πος

· Σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις, ο ρα­τσι­σμός γεννά ρα­τσι­σμό και η άσκη­ση βίας οδη­γεί στην αντί­δρα­ση και την πα­ρα­βα­τι­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά εκ μέ­ρους του παι­διού που υπήρ­ξε αρ­χι­κά θύμα του σχο­λι­κού ρα­τσι­σμού, δη­μιουρ­γώ­ντας με αυτόν τον τρόπο έναν φαύλο κύκλο βίας και πα­ρα­βα­τι­κό­τη­τας

Τρό­ποι αντι­με­τώ­πι­σης ρα­τσι­σμού – Γο­νείς:

Είναι γε­γο­νός πως οι γο­νείς αργά ή γρή­γο­ρα θα έρ­θουν αντι­μέ­τω­ποι με το θέμα του ρα­τσι­σμού καθώς και το πώς πρέ­πει να το δια­χει­ρι­στούν για την κα­λύ­τε­ρη δια­παι­δα­γώ­γη­ση των παι­διών τους. Δε­δο­μέ­νου πως ο ρα­τσι­σμός – και οι εκά­στο­τε εκ­φάν­σεις του – είναι ζή­τη­μα επί­κτη­το και όχι εγ­γε­νές (οι άν­θρω­ποι δη­λα­δή δε γεν­νιού­νται με πα­γιω­μέ­νες από­ψεις περί ρα­τσι­σμού), το ερώ­τη­μα που τί­θε­ται είναι πώς μπο­ρούν οι γο­νείς να καλ­λιερ­γή­σουν στα παι­διά τους μία πιο ανοι­κτή στάση απέ­να­ντι στη δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα. Εν­δει­κτι­κά, τρό­ποι για να επι­τευ­χθεί αυτό είναι:

· Οι γο­νείς να απο­τε­λούν πα­ρά­δειγ­μα προς μί­μη­ση για τα παι­διά τους ό,τι ηλι­κία και αν έχουν αυτά. Οι ρα­τσι­στι­κές από­ψεις καλ­λιερ­γού­νται κατ’ αρχήν στο σπίτι και τα παι­διά υιο­θε­τούν τα πα­ρα­δείγ­μα­τα

και τις στά­σεις των ίδιων των γο­νέ­ων. Επο­μέ­νως, οι γο­νείς οφεί­λουν να απο­φεύ­γουν τις τα­μπέ­λες και τους χα­ρα­κτη­ρι­σμούς προς τους άλ­λους, συ­μπε­ρι­φε­ρό­με­νοι πά­ντο­τε με σε­βα­σμό και ευ­γέ­νεια απέ­να­ντι σε όλους ανε­ξαι­ρέ­τως, είτε πρό­κει­ται για υφι­στα­μέ­νους τους στη δου­λειά, είτε για με­τα­νά­στες, του­ρί­στες, ΑΜΕΑ, Ρομά κλπ. Να δεί­χνουν έμπρα­κτα πως δεν έχουν κα­νέ­να πρό­βλη­μα με άτομα δια­φο­ρε­τι­κού χρώ­μα­τος, εθνι­κο­τή­των κλπ. Είναι γε­γο­νός άλ­λω­στε πως οι γο­νείς οι οποί­οι συ­να­να­στρέ­φο­νται αυτά τα άτομα και ξέ­ρουν να προ­σαρ­μό­ζο­νται και να συ­μπε­ρι­φέ­ρο­νται ανά­λο­γα στο εκά­στο­τε πο­λυ­πο­λι­τι­σμι­κό πλαί­σιο, θα γα­λου­χή­σουν παι­διά με μη ρα­τσι­στι­κές αντι­λή­ψεις. Τέλος, προ­κει­μέ­νου οι γο­νείς να απο­τε­λέ­σουν θε­τι­κό πα­ρά­δειγ­μα μί­μη­σης για τα παι­διά τους, οφεί­λουν να ανα­γνω­ρί­σουν πρώτα εκεί­νοι τις δικές τους προ­κα­τα­λή­ψεις και να μη στα­μα­τούν να αυ­το­βελ­τιώ­νο­νται και να δου­λεύ­ουν με τον εαυτό τους, έτσι ώστε να απαλ­λα­γούν πρω­τί­στως οι ίδιοι από τις ρα­τσι­στι­κές τους πε­ποι­θή­σεις («τα παι­διά δεν κά­νουν αυτό που τους λες αλλά κά­νουν αυτό που κά­νεις»)

· Ξε­κι­νώ­ντας ακόμα και από τα παι­διά προ­σχο­λι­κής ηλι­κί­ας, οι γο­νείς οφεί­λουν να τους καλ­λιερ­γή­σουν την εν­συ­ναί­σθη­ση. Αυτό μπο­ρεί να επι­τευ­χθεί με διά­φο­ρους τρό­πους, ένας από τους οποί­ους είναι η ανά­γνω­ση βι­βλί­ων και πα­ρα­μυ­θιών σχε­τι­κά με τη δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα. Πλέον υπάρ­χουν δια­θέ­σι­μα πολλά πα­ρα­μύ­θια που μι­λούν για τη δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα, ενώ συγ­χρό­νως είναι δια­σκε­δα­στι­κά και δι­δα­κτι­κά για τα παι­διά. Δια­βά­ζο­ντας λοι­πόν οι γο­νείς ένα τέ­τοιο πα­ρα­μύ­θι στο παιδί μπο­ρούν να ρω­τούν: «πώς μπο­ρεί η συ­μπε­ρι­φο­ρά αυτού του αν­θρώ­που να κάνει τον Χ, Ψ να νιώ­θει;» «είναι δί­καιη η στάση του;» «τον κάνει να στε­να­χω­ριέ­ται, τον κάνει θλιμ­μέ­νο», «πώς μπο­ρεί να αι­σθά­νε­ται η Εσμε­ράλ­ντα στην Πα­να­γία των Πα­ρι­σί­ων ή ο Κουα­σι­μό­δος επει­δή είναι δια­φο­ρε­τι­κοί;» Σε ορι­σμέ­νες πε­ρι­πτώ­σεις και μέσα από τα πα­ρα­μύ­θια ίσως το παιδί να μην κα­τα­νο­εί πλή­ρως την έν­νοια του «δι­καί­ου», αλλά είναι βέ­βαιο πως θα κα­τα­νο­ή­σει για ποιο λόγο δεν πρέ­πει να παίρ­νει τη σειρά ενός άλλου παι­διού στις κού­νιες, στη τσου­λή­θρα κλπ, κά­νο­ντάς του την ερώ­τη­ση «εσύ πώς θα ένιω­θες αν σου έπαιρ­ναν τη σειρά σου;» «μπες λίγο στη θέση του/της και πες μου πώς μπο­ρεί να νιώ­θει». Εφό­σον οι άν­θρω­ποι δε γεν­νιό­μα­στε με την εν­συ­ναί­σθη­ση, αλλά την καλ­λιερ­γού­με στα­δια­κά, είναι στο χέρι των γο­νέ­ων να την καλ­λιερ­γή­σουν στα παι­διά τους, δεί­χνο­ντάς τους πώς να συ­μπο­νούν άτομα που δέ­χο­νται άδικη αντι­με­τώ­πι­ση.

· Τα παι­διά να απο­κτή­σουν γνώ­σεις μέσα από τη με­λέ­τη της Ιστο­ρί­ας, της Κοι­νω­νιο­λο­γί­ας και άλλων επι­στη­μών. Και αυτό γιατί άτομα που δεν ανα­πτύσ­σουν ενω­ρίς στη ζωή τους την κρι­τι­κή τους σκέψη, είναι γε­γο­νός πως αρ­γό­τε­ρα γί­νο­νται χει­ρα­γω­γή­σι­μα με απο­τέ­λε­σμα να υιο­θε­τούν ρα­τσι­στι­κές ιδε­ο­λο­γί­ες, μη γνω­ρί­ζο­ντας τις επι­πτώ­σεις που αυτές έχουν και είχαν στην αν­θρω­πό­τη­τα (Να­ζι­σμός, Απαρτ­χάϊντ, Εμ­φύ­λιοι, Γε­νο­κτο­νί­ες, Δου­λε­μπό­ριο κλπ). Στο ση­μείο αυτό οι γο­νείς οφεί­λουν να εξη­γή­σουν στα παι­διά τους τις δυ­σκο­λί­ες που αντι­με­τω­πί­ζει ένας λα­θρο­με­τα­νά­στης ή ένας πρό­σφυ­γας ερ­χό­με­νος σε μία ξένη χώρα ή, ποιες συν­θή­κες τον ανά­γκα­σαν να φύγει από τη χώρα του και να ανα­ζη­τή­σει κα­τα­φύ­γιο κάπου αλλού. Με αυτόν τον τρόπο τα παι­διά γί­νο­νται πιο ανοι­κτά στη δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα και διαλ­λα­κτι­κά. Αυτό βέ­βαια προ­ϋ­πο­θέ­τει να έρ­χο­νται πρώτα οι γο­νείς αντι­μέ­τω­ποι με τις δικές τους προ­κα­τα­λή­ψεις, ιδε­ο­λο­γί­ες και τα τα­μπού, να κά­νουν την αυ­το­κρι­τι­κή τους και έπει­τα να νου­θε­τούν τα παι­διά τους.

· Όσον αφορά τους (προ)εφή­βους, οι γο­νείς γνω­ρί­ζουν πως καθώς τα παι­διά τους περ­νούν χρόνο στο δια­δί­κτυο, ενέ­χει ο κίν­δυ­νος της πα­ρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης, με απο­τέ­λε­σμα να υιο­θε­τούν άκρι­τα λαν­θα­σμέ­νες ιδε­ο­λο­γί­ες και πρό­τυ­πα και να τα εφαρ­μό­ζουν αρ­γό­τε­ρα στα πλαί­σια του σχο­λεί­ου σε βάρος κά­ποιων «δια­φο­ρε­τι­κών» συμ­μα­θη­τών τους. Στην πε­ρί­πτω­ση αυτή, οι γο­νείς καλό θα είναι να

εν­θαρ­ρύ­νουν τα παι­διά τους να επι­στρα­τεύ­ουν την κρι­τι­κή τους σκέψη και να μην ασπά­ζο­νται άκρι­τα κάθε πλη­ρο­φο­ρία που δέ­χο­νται. Να είναι πα­ρα­τη­ρη­τές και να θυ­μού­νται πά­ντο­τε πως κα­νείς δεν είναι τέ­λειος, όλοι εί­μα­στε δια­φο­ρε­τι­κοί με­τα­ξύ μας και πως η δια­φο­ρε­τι­κό­τη­τα δε θα έπρε­πε να κα­τα­δι­κά­ζει κά­ποιον. Εί­μα­στε όλοι δια­φο­ρε­τι­κοί και όλοι ίσοι. Εφό­σον λοι­πόν είναι εφι­κτό, οι γο­νείς θα μπο­ρούν να διορ­γα­νώ­νουν τα­ξί­δια σε άλλες χώρες, με δια­φο­ρε­τι­κά ήθη, έθιμα και τρόπο ζωής ώστε να γνω­ρί­σουν τα παι­διά άλλες κουλ­τού­ρες και πο­λι­τι­σμούς και να διευ­ρύ­νουν τους ορί­ζο­ντές τους. Τέλος, άλλος τρό­πος πρό­λη­ψης – αντι­με­τώ­πι­σης του φαι­νο­μέ­νου του ρα­τσι­σμού εκ μέ­ρους των παι­διών, είναι να πα­ρα­κο­λου­θούν μαζί με όλα τα μέλη της οι­κο­γέ­νειας ται­νί­ες, ντο­κι­μα­ντέρ ή θε­α­τρι­κά έργα που αφο­ρούν στο ρα­τσι­σμό, τις εκ­φάν­σεις και τις επι­πτώ­σεις που αυτός μπο­ρεί να έχει τόσο σε ατο­μι­κό, όσο και σε συλ­λο­γι­κό επί­πε­δο.

Το φαι­νό­με­νο του σχο­λι­κού ρα­τσι­σμού δυ­στυ­χώς βρί­θει στη ση­με­ρι­νή κοι­νω­νία. Τρό­ποι να προ­λη­φθεί ή/και να αντι­με­τω­πι­στεί υπάρ­χουν και είναι εφι­κτοί από την πλευ­ρά των γο­νέ­ων. Για όλα υπάρ­χει τρό­πος αρκεί να δια­κα­τέ­χο­νται οι ίδιοι από αγάπη, εν­συ­ναί­σθη­ση, διαλ­λα­κτι­κό­τη­τα και ανε­κτι­κό­τη­τα απέ­να­ντι σε κάθε συ­νάν­θρω­πό τους. Ας θυ­μη­θού­με τα λόγια του Νέλ­σον Μα­ντέ­λα περί ρα­τσι­σμού: «Κα­νείς δε γεν­νιέ­ται, μι­σώ­ντας κά­ποιον για το χρώμα του δέρ­μα­τος, την κα­τα­γω­γή ή τη θρη­σκεία του. Οι άν­θρω­ποι πρέ­πει να μά­θουν να μι­σούν και αν μπο­ρούν να δι­δα­χθούν το μίσος, μπο­ρούν να δι­δα­χθούν και την αγάπη, γιατί η αγάπη έρ­χε­ται πιο φυ­σι­κά στην αν­θρώ­πι­νη καρ­διά, παρά το αντί­θε­το».