Νερό: Στερεύουν τα νησιά – Πιέσεις από τις τουριστικές ροές και εκκλήσεις για λήψη μέτρων

Αντι­μέ­τω­ποι με την ανε­πάρ­κεια νερού βρί­σκο­νται μόνιμοι κάτοι­κοι και του­ρί­στες σε πολλές του­ρι­στι­κές περιο­χές της Ελλάδας, ιδιαί­τερα σε μία περίοδο όπου ολό­κλη­ρος ο πλα­νή­της βιώνει έντονα τις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής κρίσης.

Η του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα ασκεί τερά­στιες πιέσεις στους υδά­τι­νους πόρους, καθώς οι απαι­τή­σεις νερού στα του­ρι­στικά κατα­λύ­ματα για την κάλυψη των αναγκών σε πόσιμο νερό και σε εγκα­τα­στά­σεις ανα­ψυ­χής (πισίνες, πάρκα νερού, γήπεδα golf) είναι τερά­στιες και ξεπερ­νούν την φέρουσα ικα­νό­τητα των περιο­χών υπο­δο­χής.

Αλλά και εκτός του­ρι­στι­κής περιό­δου, η ολοένα αυξα­νό­μενη ζήτηση νερού δύσκολα καλύ­πτε­ται, καθώς τα υδάτινα απο­θέ­ματα μειώ­νο­νται, λόγω της έντονης λει­ψυ­δρίας και των συνε­πειών της κλι­μα­τι­κής αλλαγής.

Η παλαιό­τητα των δικτύων είναι μία από τις κύριες αιτίες προ­βλη­μά­των επάρ­κειας σε όλη τη χώρα. Συνέ­πεια αυτής είναι οι συστη­μα­τι­κές διαρ­ροές νερού, που στην περιοχή της Αττικής ανέρ­χο­νται στο 25%, ενώ σε άλλες περιο­χές φτάνουν έως και το 60%. Όπως ανα­φέ­ρει πρό­σφατη έκθεση του ο Συνή­γο­ρος του Πολίτη, ειδικά στα ελλη­νικά νησιά, η επαρκής δια­θε­σι­μό­τητα νερού απο­τε­λεί μια συνεχή πρό­κληση. Τα τελευ­ταία χρόνια, η φέρουσα ικα­νό­τητα αρκετών του­ρι­στι­κών προ­ο­ρι­σμών (όπως η Μύκονος και η Χαλ­κι­δική) απο­τε­λεί αντι­κεί­μενο μελέτης, σε μία προ­σπά­θεια να ανα­πτυ­χθεί ένα εργα­λείο βιώ­σι­μης του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης για την αντι­με­τώ­πιση, μεταξύ άλλων, της υπε­ρεκ­με­τάλ­λευ­σης των υδά­τι­νων πόρων. Ο φορέας έχει γίνει πολλές φορές δέκτης ανα­φο­ρών για το πρό­βλημα της ανε­πάρ­κειας ύδρευ­σης σε του­ρι­στι­κούς δήμους είτε με τη μορφή της χαμηλής πίεσης, είτε με δια­κο­πές υδρο­δό­τη­σης, τόσο σε νησιά (Ρόδος, Κέρκυρα, Λέσβος, Κρήτη, Θάσος, Θήρα) όσο και σε περιο­χές της ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας (Σιθωνία Χαλ­κι­δι­κής, Νέα Προ­πο­ντίδα, Τζου­μέρκα, Πρέσπες, Μέτσοβο).

Παρά το γεγονός ότι ως μέτρα αντι­με­τώ­πι­σης έχουν προ­τα­θεί η αντι­κα­τά­σταση των δικτύων, καθώς και η εκτέ­λεση έργων (διά­νοιξη νέων υδρο­γε­ω­τρή­σεων, κ.λπ, συχνά καταγ­γέλ­λε­ται η παρά­νομη διά­νοιξη γεω­τρή­σεων και η υπέρ­βαση των υφι­στά­με­νων αδειών (για την εξυ­πη­ρέ­τηση του­ρι­στι­κών και όχι μόνο εγκα­τα­στά­σεων). Για παρά­δειγμα, κατά τη διε­ρεύ­νηση σχε­τι­κής ανα­φο­ράς στον Συνή­γορο του Πολίτη, δια­πι­στώ­θηκε η διά­νοιξη γεω­τρή­σεων από δήμο, προ­κει­μέ­νου να καλυ­φθούν οι αυξη­μέ­νες ανάγκες του σε νερό, χωρίς τη λήψη σχε­τι­κής αδειο­δό­τη­σης.

Η έλλειψη αδειο­δό­τη­σης έχει ως απο­τέ­λε­σμα τη μη λήψη υπόψη των δια­θέ­σι­μων απο­θε­μά­των ύδατος, σύμφωνα με τα οικεία Σχέδια Δια­χεί­ρι­σης Υδάτων, με άμεσο κίνδυνο την εξά­ντληση αυτών. Αξιο­ση­μεί­ωτο είναι ότι 50 περίπου οικι­σμοί των νήσων Άνδρου, Κιμώλου, Τήνου και Μυκόνου δεν υδρο­δο­τού­νται καθόλου με νερό ανθρώ­πι­νης κατα­νά­λω­σης.

Στα νησιά του Βορείου Αιγαίου τα προ­βλή­ματα επάρ­κειας νερού δεν είναι τόσο έντονα όσο στο Νότιο Αιγαίο, χωρίς ωστόσο να λείπουν οι συχνές δια­κο­πές υδρο­δό­τη­σης. Παρό­μοια ζητή­ματα επάρ­κειας νερού παρα­τη­ρού­νται και σε περιο­χές της Κρήτης. Σημα­ντική παρά­με­τρος του προ­βλή­μα­τος αυτού απο­τε­λεί η χρήση του νερού των υφι­στά­με­νων δικτύων ύδρευ­σης για σκοπούς άρδευ­σης (ποτί­σματα κήπων) ή λει­τουρ­γίας εγκα­τα­στά­σεων ανα­ψυ­χής (γέμισμα πισίνων).

Η έλλειψη υδά­τι­νων πόρων έχει οδη­γή­σει ορι­σμέ­νους οικι­σμούς κυρίως στην Χαλ­κι­δική και την Θεσ­σα­λο­νίκη να τρο­φο­δο­τού­νται απο­κλει­στικά από γεω­τρή­σεις, των οποίων η δυνα­μι­κό­τητα δεν επαρκεί για την κάλυψη των υδρευ­τι­κών αναγκών, ιδίως κατά τη θερινή περίοδο. Λόγω του ελλειμ­μα­τι­κού υδρο­λο­γι­κού ισο­ζυ­γίου, μάλιστα οι εκτός σχεδίου κατοι­κίες υδρο­δο­τού­νται απο­κλει­στικά από ιδιω­τικά έργα, τα οποία είναι πιθανό να μην έχουν αδειο­δο­τη­θεί. Ένα ακόμα σημα­ντικό πρό­βλημα, που παρα­τη­ρεί­ται σε περιο­χές με ανε­πάρ­κεια νερού, είναι η υπε­ρά­ντληση των υδάτων μέσω γεω­τρή­σεων, που οδηγεί σε εξά­ντληση των υδά­τι­νων πόρων αλλά και υφαλ­μύ­ρινση αυτών. Τέτοια φαι­νό­μενα υπε­ρα­ντλή­σεων έχουν εμφα­νι­στεί σε Λέσβο, Λήμνο, Νότια Χίο, Σάμο, ενώ στη νοτιο­δυ­τική Νάξο οι γεω­τρή­σεις έχουν φτάσει σε κάποιο σημείο σε βάθος 400 – 500 μέτρων (δηλαδή, πολύ κάτω από τη στάθμη της θάλασ­σας) και εκτι­μά­ται ότι σύντομα κιν­δυ­νεύ­ουν να εξα­ντλη­θούν. Στις νησιω­τι­κές περιο­χές, οι υδρευ­τι­κές ανάγκες καλύ­πτο­νται από γεω­τρή­σεις, λιμνο­δε­ξα­με­νές, φράγ­ματα, και κυρίως μονάδες αφα­λά­τω­σης, ενώ μόνο σε κατα­στά­σεις έκτα­κτης ανάγκης μετα­φέ­ρε­ται νερό με υδρο­φόρα πλοία.

Ωστόσο, συχνά δια­πι­στώ­νε­ται ότι τα έργα επι­φα­νεια­κής ταμί­ευ­σης δεν απο­δί­δουν λόγω παρα­τε­τα­μέ­νης έλλει­ψης βρο­χο­πτώ­σεων.. Ειδικά στις Κυκλά­δες, το 51% του πλη­θυ­σμού πίνει νερό από αφα­λα­τώ­σεις, δευ­τε­ρευό­ντως από υπόγεια υδατικά συστή­ματα και ένα μικρό­τερο ποσοστό από επι­φα­νεια­κές πηγές. Αξίζει να σημειω­θεί πως πριν από αρκετά χρόνια, σε δημο­φιλή νησιά των Κυκλά­δων όπως η Θήρα, δεν ήταν εφικτή η εγκα­τά­σταση μονάδων αφα­λά­τω­σης για την αντι­με­τώ­πιση της λει­ψυ­δρίας, λόγω περιο­ρι­σμών στις θεσμο­θε­τη­μέ­νες χρήσης γης.

Μία άλλη παρά­με­τρος όμως που πρέπει να εξε­τα­στεί είναι το γεγονός ότι η αφα­λά­τωση, που απο­τε­λεί πλέον εδραιω­μένη λύση για την αντι­με­τώ­πιση της λει­ψυ­δρίας στα νησιά, είναι ιδιαί­τερα ενερ­γο­βόρα, με υψηλό ενερ­γειακό κόστος και μεγάλο περι­βαλ­λο­ντικό απο­τύ­πωμα (λόγω διά­θε­σης της άλμης, του ρεύ­μα­τος δηλαδή του νερού με υψηλή συγκέ­ντρωση σε άλατα). Με την εκτό­ξευση του ενερ­γεια­κού κόστους, σύμφωνα με επίσημη ανα­κοί­νωση της Ένωσης των Δ.Ε.Υ.Α. (Ε.Δ.Ε.Υ.Α.), το 35-40% του λει­τουρ­γι­κού τους κόστους το 2022 αφο­ρούσε στις ενερ­γεια­κές τους ανάγκες. Όπως ανα­φέ­ρει ο Συνή­γο­ρος του Πολίτη, παρά τη δια­βε­βαί­ωση ότι οι κατα­να­λω­τές δεν θα επι­βα­ρυν­θούν με αυξή­σεις στα τιμο­λό­για νερού, ο φορέας δέχθηκε ανα­φο­ρές που κατήγ­γει­λαν αύξηση των τελών ύδρευ­σης από Δ.Ε.Υ.Α. του­ρι­στι­κών περιο­χών, όπως η Χίος και το Ηρά­κλειο Κρήτης.

Τι πρέπει να γίνει για την αντι­με­τώ­πιση της ανε­πάρ­κειας νερού

Η αντι­με­τώ­πιση ανε­πάρ­κειας νερού βασί­ζε­ται σε τεχνι­κές παρεμ­βά­σεις και λήψη μέτρων εξοι­κο­νό­μη­σης νερού. Ειδικά στον τομέα του του­ρι­σμού, η ελλη­νική νομο­θε­σία δίνει πλέον βαρύ­τητα στα οικο­λο­γικά χαρα­κτη­ρι­στικά του κατα­λύ­μα­τος για την κατά­ταξή του σε αριθμό αστε­ριών. Ενέρ­γειες όπως η μέτρηση της κατα­νά­λω­σης, η παρα­κο­λού­θηση των διαρ­ροών, η ανάλυση της ποιό­τη­τας του νερού, αλλά και η εκπαί­δευση του εργα­ζο­μέ­νων και η ευαι­σθη­το­ποί­ηση των φιλο­ξε­νου­μέ­νων, μπορούν να συμ­βά­λουν δρα­στικά στη μείωση του υδα­τι­κού απο­τυ­πώ­μα­τος του κατα­λύ­μα­τος.

Σε επίπεδο υπο­δο­μών και πολι­τι­κής, οι ανα­γκαίες τεχνι­κές παρεμ­βά­σεις για την αντι­με­τώ­πιση της ανε­πάρ­κειας νερού πρέπει να στο­χεύ­ουν σε τρεις πυλώνες: α) Στην υλο­ποί­ηση έργων για τη μείωση του υψηλού ποσο­στού διαρ­ροών στα δίκτυα ύδρευ­σης λόγω παλαιό­τη­τας, με ανα­βάθ­μιση των υπο­δο­μών (υλο­ποί­ηση εργα­σιών απο­κα­τά­στα­σης ζημιών, στε­γα­νο­ποί­η­σης ή ακόμα και ολικής αντι­κα­τά­στα­σης των δικτύων), β) στη χρήση μη συμ­βα­τι­κών ρευ­μά­των νερού, διε­ρευ­νώ­ντας τρόπους ταμί­ευ­σης των ομβρίων και αξιο­ποιώ­ντας τα επι­φα­νειακά ύδατα και γ) στην ενί­σχυση του υδρο­φό­ρου μέσω μικρών φραγ­μά­των συγκρά­τη­σης των πλημ­μυ­ρι­κών απορ­ροών.

Σύμφωνα με τον Συνή­γορο του Πολίτη απαι­τού­νται η λήψη μέτρων προ­στα­σίας των πηγών ύδρευ­σης, τήρηση απο­στά­σεων ασφα­λείας από κοντι­νές πηγές ρύπαν­σης, η επαρκής συντή­ρηση των δικτύων, η διε­νέρ­γεια υγειο­νο­μι­κής ανα­γνώ­ρι­σης σε διάφορα τμήματα του συστή­μα­τος ύδρευ­σης, η συστη­μα­τική παρα­κο­λού­θηση της ποιό­τη­τας πόσιμου ύδατος με δειγ­μα­το­λη­ψίες από διάφορα σημεία του δικτύου δια­νο­μής και ανα­λύ­σεις από δια­πι­στευ­μένα εργα­στή­ρια. Στις περι­πτώ­σεις που παρα­τη­ρού­νται συστη­μα­τι­κές υπερ­βά­σεις παρα­με­τρι­κών τιμών στο νερό προ­τεί­νε­ται η εφαρ­μογή κατάλ­λη­λης επε­ξερ­γα­σίας ή/και ανα­ζή­τηση εναλ­λα­κτι­κής πηγής υδρο­δό­τη­σης ενώ κάθε έργο χρήσης και αξιο­ποί­η­σης των υδά­τι­νων πόρων θα πρέπει να είναι συμβατό με το αντί­στοιχο πρό­γραμμα ολο­κλη­ρω­μέ­νης δια­χεί­ρι­σης αυτών. Τα έργα αυτά θα πρέπει να εντα­χθούν στο Εθνικό Μητρώο Σημείων Υδρο­λη­ψίας και μη διά­νοιξη γεω­τρή­σεων, χωρίς προη­γού­μενη αδειο­δό­τηση ενώ η ενερ­γειακή κάλυψη των μονάδων αφα­λά­τω­σης θα μπο­ρούσε να γίνεται με εναλ­λα­κτι­κές μορφές ενέρ­γειας, όπως φωτο­βολ­ταϊκά συστή­ματα, ώστε να μην μετα­τρα­πεί το πρό­βλημα της επάρ­κειας νερού σε ενερ­γειακό.

Ομοίως, πριν από την χρη­μα­το­δό­τηση έργων πρώτης προ­τε­ραιό­τη­τας, και συγκε­κρι­μένα νέων έργων υδρο­λη­ψίας και νέων αφα­λα­τώ­σεων, ο φορέας προ­τεί­νει την εκπό­νηση και έγκριση μελέτης σκο­πι­μό­τη­τας, με ανάλυση των εναλ­λα­κτι­κών δυνα­το­τή­των ύδρευ­σης και επιλογή της βέλ­τι­στης λύσης, με περι­βαλ­λο­ντικά και οικο­νο­μο­τε­χνικά κρι­τή­ρια).

Προ­γράμ­ματα για την βιώσιμη δια­χεί­ριση νερού και την κυκλική οικο­νο­μία στα νησιά

Σε ορι­σμένα νησιά έχουν αρχίσει να εφαρ­μό­ζο­νται προ­γράμ­ματα για τη βιώσιμη και απο­δο­τική δια­χεί­ριση του νερού από τον του­ρι­στικό κλάδο. Η Φολέ­γαν­δρος συμ­με­τέ­χει στο πρό­γραμμα προ­στα­σίας υδα­τι­κών πόρων «ZeroDrop», όπου δοκι­μά­ζε­ται μια πιλο­τική τεχνο­λο­γική εφαρ­μογή για τη μετα­τροπή της ατμο­σφαι­ρι­κής υγρα­σίας σε πόσιμο νερό υψηλής ποιό­τη­τας, μέσω ηλιακών συμπυ­κνω­τών υδρα­τμών. Επίσης, η Λέσβος, η Μύκονος και η Τήνος συμ­με­τέ­χουν στο ερευ­νη­τικό έργο «Hydrousa», που εντάσ­σε­ται στα προ­γράμ­ματα κυκλι­κής οικο­νο­μίας της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης για την ορθο­λο­γική δια­χεί­ριση υδά­τι­νων πόρων σε σχετικά απο­μο­νω­μέ­νες νησιω­τι­κές περιο­χές με έντονη λει­ψυ­δρία.

Πηγή insider.gr