Το «παράδοξο» του Πάσχα: Γιατί αλλάζει ημερομηνία και πώς συμπίπτει το Ορθόδοξο με το Καθολικό;

Φέτος το Πάσχα των Ορθο­δό­ξων και των Καθο­λι­κών συμπί­πτει στην ίδια ημε­ρο­μη­νία, στις 20 Απρι­λίου. Γιατί όμως η ημε­ρο­μη­νία του Πάσχα μετα­κι­νεί­ται και ποια είναι ιστο­ρικά η σχέση ανάμεσα στους αστρο­νο­μι­κούς υπο­λο­γι­σμούς και στον καθο­ρι­σμό της ημε­ρο­μη­νίας του από τις χρι­στια­νι­κές εκκλη­σίες στην Ανατολή και στη Δύση;

Οπως ανα­φέ­ρει το ΑΜΠΕ, σε σχετικό άρθρο, ο Εβραίοι, με βάση το σελη­νιακό ημε­ρο­λό­γιο που χρη­σι­μο­ποιού­σαν και το οποίο βασι­ζό­ταν στον κύκλο της Σελήνης, τον λεγό­μενο «συνο­δικό μήνα», γιόρ­τα­ζαν το Πάσχα -από την εβραϊκή λέξη «πεσάχ» που σημαί­νει «διέ­λευση» (της Ερυθράς Θάλασ­σας)- την 14η του μήνα Νισάν, η οποία ήταν η μέρα της πρώτης εαρινής παν­σε­λή­νου, που γίνεται κατά την εαρινή ιση­με­ρία ή αμέσως μετά από αυτήν.

Ωστόσο επειδή ο Χριστός ανα­στή­θηκε την πρώτη μέρα μετά το Εβραϊκό Πάσχα, η εαρινή ιση­με­ρία συν­δέ­θηκε με τον εορ­τα­σμό του Χρι­στια­νι­κού «καινού» (νέου) Πάσχα σε ανά­μνηση της «διά­βα­σής Του από τον θάνατο στη ζωή».

Κατά τους πρώτους τρεις αιώνες της Χρι­στια­νο­σύ­νης, οι διά­φο­ρες τοπικές εκκλη­σίες γιόρ­τα­ζαν το Πάσχα σε δια­φο­ρε­τι­κές ημε­ρο­μη­νίες. Οι ιου­δα­ΐ­ζου­σες εκκλη­σίες (κυρίως της Μικράς Ασίας) το γιόρ­τα­ζαν κατά την ημέρα του θανάτου του Χριστού την 15η του εβραϊ­κού μήνα Νισάν (σε όποια ημέρα της εβδο­μά­δας έπεφτε), ενώ άλλες εκκλη­σίες (κυρίως οι εθνικές) κατά την πρώτη Κυριακή -ως ανα­στά­σιμη μέρα- μετά τη πρώτη εαρινή παν­σέ­ληνο.

Εξαι­τίας των δια­φο­ρών και δια­φω­νιών αυτών, η Α’ Οικου­με­νική Σύνοδος στη Νίκαια, που συνε­κλήθη από τον Μέγα Κων­στα­ντίνο το 325 μ.Χ., απο­φά­σισε ότι το Πάσχα θα πρέπει να εορ­τά­ζε­ται την πρώτη Κυριακή, μετά την πρώτη παν­σέ­ληνο της άνοιξης και αν η παν­σέ­λη­νος συμβεί Κυριακή, τότε να εορ­τά­ζε­ται την αμέσως επόμενη Κυριακή. Κατ’ αυτό τον τρόπο, το χρι­στια­νικό Πάσχα δεν θα συνέ­πι­πτε ποτέ με το εβραϊκό, ενώ ο εορ­τα­σμός του χρι­στια­νι­κού Πάσχα συν­δέ­θηκε επίσημα με ένα αστρο­νο­μικό φαι­νό­μενο, την εαρινή ιση­με­ρία και την πρώτη παν­σέ­ληνο της άνοιξης (τη λεγό­μενη και «Πασχα­λινή παν­σέ­ληνο»).

Η Α’ Οικου­με­νική Σύνοδος ανέθεσε στον εκά­στοτε Πατριάρχη Αλε­ξαν­δρείας να γνω­στο­ποιεί κάθε χρόνο στις άλλες εκκλη­σίες την ημέρα του Πάσχα, αφού προη­γου­μέ­νως είχε υπο­λο­γι­στεί -με τη βοήθεια των έγκρι­των αστρο­νό­μων της Αλεξάνδρειας- η ημε­ρο­μη­νία της πρώτης εαρινής παν­σε­λή­νου. Συνεπώς, για να υπο­λο­γι­στεί η ημε­ρο­μη­νία του Πάσχα ενός έτος, αρκούσε να είναι γνωστή η ημε­ρο­μη­νία της πρώτης εαρινής παν­σε­λή­νου και, στη συνέ­χεια, να βρεθεί η πρώτη Κυριακή μετά από αυτή την παν­σέ­ληνο.

Το ημε­ρο­λό­γιο που ίσχυε την εποχή της Α’ Οικου­με­νι­κής Συνόδου, ήταν το Ιου­λιανό που είχε θεσπί­σει ο Ιούλιος Καί­σα­ρας το 45 π.Χ., με τη βοήθεια του Έλληνα αλε­ξαν­δρι­νού αστρο­νό­μου Σωσι­γένη. Ο τελευ­ταίος, με βάση τους υπο­λο­γι­σμούς του «πατέρα» της αστρο­νο­μίας ‘Ιππαρ­χου (που πριν έναν αιώνα με θαυ­μα­στή ακρί­βεια είχε υπο­λο­γί­σει ότι το ηλιακό έτος έχει διάρ­κεια 365,242 ημερών), θέσπισε ένα ημε­ρο­λό­γιο, του οποίου τα έτη είχαν 365 ημέρες, ενώ σε κάθε τέταρτο έτος (το δίσεκτο) πρό­σθετε μία ακόμη μέρα.

Δύο σφάλ­ματα

Όμως, σύμφωνα με τον Διονύση Σιμό­πουλο, διευ­θυ­ντή του Πλα­νη­τα­ρίου του Ιδρύ­μα­τος Ευγε­νί­δου, το Ιου­λιανό Ημε­ρο­λό­γιο είχε κάποιες ατέ­λειες, επειδή υπήρχε ακόμη μια μικρή από­κλιση, με δεδο­μένο ότι η διάρ­κεια του ηλιακού έτους στην πραγ­μα­τι­κό­τητα είναι 365,242199 ημέρες. Έτσι, το καθο­ρι­σμένο από τον Σωσι­γένη έτος είναι μεγα­λύ­τερο του πραγ­μα­τι­κού κατά 11 λεπτά και 13 δευ­τε­ρό­λε­πτα

Κάθε τέσσερα χρόνια, το μικρό αυτό λάθος γίνεται περίπου 45 λεπτά και κάθε 129 χρόνια φτάνει την μία μέρα, με συνέ­πεια να απο­μα­κρύ­νε­ται συνεχώς προς τα εμπρός η εαρινή ιση­με­ρία. Το 1572, όταν εξελέγη πάπας ο Γρη­γό­ριος ΙΓ’, ανέθεσε στους αστρο­νό­μους Χρι­στό­φορο Κλά­βιους και Λουίτζι Λίλιο να προ­ω­θή­σουν μία ημε­ρο­λο­γιακή μεταρ­ρύθ­μιση, που δημο­σιεύ­τηκε το 1582.

Η 5η Οκτω­βρίου 1582 ονο­μά­στηκε 15η Οκτω­βρίου, για να διορ­θω­θεί το λάθος των δέκα ημερών, που είχαν συσ­σω­ρευ­τεί κατά τους προη­γού­με­νους 11 αιώνες, έτσι ώστε η εαρινή ιση­με­ρία να επι­στρέ­ψει στην 21η Μαρτίου, όπως ήταν κατά την Α’ Οικου­με­νική Σύνοδο.

Το Νέο ή Γρη­γο­ριανό Ημε­ρο­λό­γιο έγινε απο­δε­κτό από τα καθο­λικά κράτη της Ευρώπης μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια, ενώ τα προ­τε­στα­ντικά κράτη καθυ­στέ­ρη­σαν πολύ περισ­σό­τερο. Στην Ανατολή η αντί­δραση της Ορθό­δο­ξης Εκκλη­σίας στο Γρη­γο­ριανό Ημε­ρο­λό­γιο ήταν ακόμη πιο έντονη και έτσι το Ιου­λιανό Ημε­ρο­λό­γιο παρέ­μεινε σε ισχύ σε όλα τα Ορθό­δοξα κράτη έως τον 20ό αιώνα.

Η ελλη­νική κυβέρ­νηση ανα­κί­νησε το ημε­ρο­λο­γιακό θέμα το 1919 και το 1923, το Ιου­λιανό Ημε­ρο­λό­γιο αντι­κα­τα­στά­θηκε από το Γρη­γο­ριανό, με έναρξη της εφαρ­μο­γής του στις 16 Φεβρουα­ρίου 1923, που ονο­μά­στηκε 1η Μαρτίου. Αφαι­ρέ­θη­καν δηλαδή 13 ημέρες από το 1923, γιατί στις δέκα ημέρες λάθους μεταξύ Γρη­γο­ρια­νού και Ιου­λια­νού από το 325 μ.Χ. έως το 1582, είχε προ­στε­θεί η καθυ­στέ­ρηση και άλλων τριών ημερών στα περίπου 340 χρόνια που είχαν παρέλ­θει από την πρώτη εισα­γωγή του Γρη­γο­ρια­νού Ημε­ρο­λο­γίου στη Δύση.

Αρχικά η Εκκλη­σία μας δια­τή­ρησε το Ιου­λιανό Ημε­ρο­λό­γιο, όμως -για να απο­φευ­χθεί η σύγχυση- απο­δέ­χτηκε, το 1924, το εκκλη­σια­στικό ημε­ρο­λό­γιο να συνταυ­τι­στεί με το πολι­τικό και να ισχύσει για τις ακί­νη­τες εορτές. Από την άλλη όμως, δεν προέβη σε παράλ­ληλη αλλαγή του πασχά­λιου ημε­ρο­λο­γίου και των κινητών εορτών (σχεδόν το ένα τρίτο του εορ­το­λο­γίου), που στη χώρα μας εξα­κο­λου­θούν να υπο­λο­γί­ζο­νται, έως σήμερα, με βάση το Ιου­λιανό ή Παλαιό Ημε­ρο­λό­γιο.

Σύμφωνα με τον κ.Σιμό­πουλο, η διαφορά του εορ­τα­σμού του Πάσχα ανάμεσα στις δυτικές και στις ανα­το­λι­κές εκκλη­σίες δεν βασί­ζε­ται μόνο στο λάθος του Ιου­λια­νού Ημε­ρο­λο­γίου, αλλά και στον -επίσης ελλιπή- «Μετω­νικό Κύκλο» (του 5ου αιώνα π.Χ.), που χρη­σι­μο­ποιού­σαν ακόμη οι χρι­στια­νοί Αλε­ξαν­δρι­νοί αστρο­νό­μοι και με βάση τον οποίο η Ορθό­δοξη Εκκλη­σία εξα­κο­λου­θεί να υπο­λο­γί­ζει τις ημε­ρο­μη­νίες των μελ­λο­ντι­κών εαρινών παν­σε­λή­νων.

Σύμφωνα με τον Σελη­νιακό κύκλο του Αθη­ναίου αστρο­νό­μου Μέτωνος (432 π.Χ.), 19 τροπικά-ηλιακά έτη (το χρονικό διά­στημα μεταξύ δύο δια­δο­χι­κών εαρινών ιση­με­ριών) είναι περίπου ίσα με 235 σελη­νια­κούς συνο­δι­κούς μήνες, δηλαδή υπο­τί­θε­ται ότι μετά την παρέ­λευση 19 ετών οι ημε­ρο­μη­νίες των παν­σε­λή­νων επα­να­λαμ­βά­νο­νται, κάτι όμως που δεν είναι τελείως ακριβές.

Η περί­ο­δος των 235 σελη­νια­κών μηνών δεν είναι ακριβώς ίση με 19 έτη, αλλά μεγα­λύ­τερη κατά 0,086399 ημέρες ή 2 ώρες, 4 λεπτά και 24,8736 δευ­τε­ρό­λε­πτα σε κάθε 19ετή κύκλο. Με την πάροδο των ετών, τα λάθη αυτά έχουν συσ­σω­ρευ­τεί και έτσι, στις 13 ημέρες της λαν­θα­σμέ­νης Ιου­λια­νής εαρινής ιση­με­ρίας, προ­στί­θε­ται πλέον και το λάθος του 19ετούς Μετω­νι­κού κύκλου, το οποίο ανέρ­χε­ται, από το 325 μ.Χ. έως σήμερα, σε τέσ­σε­ρις έως πέντε περίπου ημέρες, προσ­διο­ρί­ζο­ντας έτσι την Μετώ­νεια (ή Ιου­λιανή) παν­σέ­ληνο τέσ­σε­ρις έως πέντες μέρες αργό­τερα από την πραγ­μα­τική.

Η Ελλη­νική Ορθό­δοξη Εκκλη­σία εξα­κο­λου­θεί να χρη­σι­μο­ποιεί το παλαιό Ιου­λιανό Ημε­ρο­λό­γιο και τον κύκλο του Μέτωνος για τον προσ­διο­ρι­σμό της ημε­ρο­μη­νίας του Πάσχα. Έτσι, πολλές φορές, το ορθό­δοξο Πάσχα εορ­τά­ζε­ται όχι την πρώτη Κυριακή μετά την παν­σέ­ληνο αλλά την επόμενη (όπως συνέβη το 2012) ή ακόμη εορ­τά­ζε­ται μετά τη δεύτερη εαρινή παν­σέ­ληνο (όπως συνέβη το 2002 και το 2013), αντί της πρώτης Κυρια­κής μετά την πρώτη εαρινή παν­σέ­ληνο, όπως είχε ορίσει η Σύνοδος της Νίκαιας.

Οπως ανα­φέ­ρει το ΑΜΠΕ, σύμφωνα με τον μαθηματικό-ημερολόγο Δημήτρη Μπου­νάκη, κατά τον τρέ­χο­ντα 21ο αιώνα τα όρια εορ­τα­σμού του ορθό­δο­ξου Πάσχα είναι από τις 4 Απρι­λίου (το νωρί­τερο) έως τις 8 Μαΐου (το αργό­τερο). Οι παλαιοη­με­ρο­λο­γί­τες έχουν κοινό Πάσχα με τους υπό­λοι­πους ορθό­δο­ξους (του νέου ημε­ρο­λο­γίου), αλλά με ημε­ρο­μη­νία 13 μέρες μικρό­τερη (μέχρι το 2099), έτσι το φετινό Πάσχα το γιόρ­τα­σαν στις 7 Απρι­λίου.

Από κοινού εορ­τά­ζε­ται το Πάσχα για Ορθό­δο­ξους και Καθο­λι­κούς, όταν τόσο η Γρη­γο­ριανή, όσο και η Ιουλιανή-Μετώνεια πασχα­λινή παν­σέ­λη­νος πέσουν από την Κυριακή μέχρι το Σάββατο της ίδιας εβδο­μά­δας οπότε την αμέσως επόμενη Κυριακή είναι το κοινό Πάσχα.

Αυτό ακριβώς συμ­βαί­νει το 2014, καθώς φέτος η Γρη­γο­ριανή πασχα­λινή παν­σέ­λη­νος πέφτει στις 14 Απρι­λίου και η Ιουλιανή-Μετώνεια στις 18 Απρι­λίου, ενώ η πραγ­μα­τική αστρο­νο­μική παν­σέ­λη­νος είναι στις 15 Απρι­λίου.

Κοινός θα είναι ο εορ­τα­σμός και τα έτη 2017 (στις 16 Απρι­λίου), 2025 (20 Απρι­λίου), 2028, 2031, 2034, 2037, 2038, 2041, ωστόσο το τελευ­ταίο κοινό Πάσχα υπο­λο­γί­ζε­ται -σύμφωνα με τον κ.Μπουνάκη- ότι θα συμβεί το έτος 2698, καθώς μετά το 2700 -λόγω συσ­σώ­ρευ­σης του Μετώ­νειου σφάλματος- δεν θα μπορούν να πέσουν ποτέ την ίδια εβδο­μάδα η Ιου­λιανή και η Γρη­γο­ριανή παν­σέ­λη­νος.

Σε κάθε περί­πτωση, αυτή η διαφορά στον εορ­τα­σμό του Πάσχα ανάμεσα στις ανα­το­λι­κές και τις δυτικές εκκλη­σίες, σύμφωνα με τον κ.Σιμό­πουλο, δεν αφορά δογ­μα­τικά θέματα της Χρι­στια­νι­κής εκκλη­σια­στι­κής λατρείας ή θρη­σκείας, αλλά ένα αστρονομικό-μαθηματικό πρό­βλημα.