Ολο το πόρισμα-φωτιά της Επιτροπής Σοφών-Τι εισηγείται για Ταμεία και συντάξεις

Η εισή­γηση να δημιουρ­γη­θεί ένα Ταμείο Ασφά­λι­σης για όλους και η εναλ­λα­κτική. Γιατί βάζει στο τραπέζι την επιλογή των «εικο­νι­κών λογα­ρια­σμών καθο­ρι­σμέ­νων εισφο­ρών» και πώς θα υπο­λο­γί­ζε­ται η σύνταξη. Ο ρόλος της κοι­νω­νι­κής σύντα­ξης και το «μαξι­λάρι».

Ριζικές αλλαγές στο σύστημα συντα­ξιο­δό­τη­σης ειση­γεί­ται η επι­τροπή Σοφών. Χωρίς να προχωρά σε εξει­δί­κευση των μεγεθών προ­τεί­νει ενο­ποι­ή­σεις ταμείων και νέο σύστημα για τον υπο­λο­γι­σμό των συντά­ξεων.

«Οι δια­χρο­νι­κές ενο­ποι­ή­σεις των ασφα­λι­στι­κών δομών που έλαβαν χώρα τα τελευ­ταία χρόνια, κατα­λή­γουμε στο συμπέ­ρα­σμα ότι ήταν κυρίως επι­φα­νεια­κές και ορι­σμέ­νες φορές, λόγω του ελλι­πούς σχε­δια­σμού τους, βια­στι­κές. Χωρίς ουσια­στική προ­ε­τοι­μα­σία και προ­σαρ­μογή, αλλά με υπο­χω­ρή­σεις συχνά σε συν­δι­κα­λι­στι­κές πιέσεις, ήταν ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κές και δημο­σιο­νο­μικά επι­βλα­βείς», ανα­φέ­ρε­ται. «Μια συνο­λική αξιο­λό­γηση είναι ότι οι αλλαγές από το 2010 απο­τε­λούν μια ημιτελή μεταρ­ρύθ­μιση».

Όπως σημειώ­νει στην προ­σπά­θεια αύξησης των εσόδων των ασφα­λι­στι­κών ταμείων η διεύ­ρυνση της ασφα­λι­στι­κής βάσης είναι μία διέ­ξο­δος. Με βάση την ελλη­νική πραγ­μα­τι­κό­τητα, τρεις είναι οι κύριες κατευ­θύν­σεις που μπορεί να επι­τευ­χθεί αυτό: η πρώτη είναι η αντι­με­τώ­πιση της εισφο­ρο­δια­φυ­γής με την κατα­πο­λέ­μηση της αδή­λω­της και ανα­σφά­λι­στης εργα­σίας, η δεύτερη είναι η επιβολή ασφα­λι­στι­κών εισφο­ρών σε πρό­σθετα εισο­δή­ματα από εργασία που δεν υπά­γο­νται σε ασφα­λι­στι­κές κρα­τή­σεις, και η τρίτη είναι η αύξηση των απα­σχο­λού­με­νων με τη δημιουρ­γία νέων θέσεων απα­σχό­λη­σης.

Ενας φορέας για όλους τους ασφα­λι­σμέ­νους…

Ο στόχος θα πρέπει να είναι ένας, εθνικός φορέας κοι­νω­νι­κής ασφά­λι­σης με ένταξη σε αυτό όλων των φορέων κύριας, επι­κου­ρι­κής ασφά­λι­σης και εφάπαξ παροχών (διοι­κη­τική ενο­ποί­ηση), μετά από ουσια­στική ενο­ποί­ηση του υπάρ­χο­ντος καθε­στώ­τος κοι­νω­νι­κής ασφά­λι­σης.

Στην προ­ο­πτική αυτή, το ΙΚΑ-ΕΤΑΜ μετε­ξε­λίσ­σε­ται σε Εθνικό Φορέα Κοι­νω­νι­κής Ασφά­λι­σης. Δεν πρέπει να γίνει δεκτή καμία εξαί­ρεση, γιατί δια­φο­ρε­τικά το εγχεί­ρημα της ενο­ποί­η­σης θα υπο­νο­μευ­θεί στο σύνολό του. Όσον αφορά στις εισφο­ρές:

-Eνιαία ποσοστά εισφο­ρών και βάση υπο­λο­γι­σμού τους α) για κύρια σύνταξη, β) για επι­κου­ρική σύνταξη και γ) για εφάπαξ παροχές, με μόνη διά­κριση αυτή σε μισθω­τούς και αυτο­τε­λώς απα­σχο­λού­με­νους.

-Yποχρέωση για δήλωση των ασφα­λι­στι­κών εισφο­ρών όλων των φορέων κύριας, επι­κου­ρι­κής ασφά­λι­σης και εφάπαξ μέσω μιας ενο­ποι­η­μέ­νης δια­δι­κα­σίας.

-Aνάθεση στο ΙΚΑ-ΕΤΑΜ/ΚΕΑΟ της βεβαί­ω­σης και είσπρα­ξης των ασφα­λι­στι­κών εισφο­ρών.

** Όσον αφορά στις παροχές:

α) Κατάρ­γηση των ορι­ζό­ντιων περι­κο­πών των συντά­ξεων διότι υπο­σκά­πτουν την ασφα­λι­στική συνεί­δηση, δημιουρ­γούν κίνητρο για εισφο­ρο­δια­φυγή και για πρόωρες συντα­ξιο­δο­τή­σεις, υπο­νο­μεύ­ουν το ασφα­λι­στικό σύστημα.

β) Καθιέ­ρωση ενιαίου τρόπου υπο­λο­γι­σμού της σύντα­ξης, κύριας και επι­κου­ρι­κής, για παλιούς και νέους ασφα­λι­σμέ­νους, αφού προη­γου­μέ­νως καθο­ρι­στεί με Ανα­λο­γι­στική Μελέτη το ποσοστό, κατά το οποίο τόσο η κάθε σύνταξη χωριστά, όσο και όλες από κοινού, θα ανα­πλη­ρώ­νουν τις απο­δο­χές του ασφα­λι­σμέ­νου.

γ) Ανα­κα­θο­ρι­σμός, κατ’ επιταγή των αρχών της συμ­με­το­χι­κής δικαιο­σύ­νης και της αλλη­λεγ­γύης των γενεών, των συντά­ξεων των ήδη συντα­ξιού­χων με αναφορά στο νέο, ενιαίο τρόπο υπο­λο­γι­σμού της κύριας και επι­κου­ρι­κής σύντα­ξης για παλαιούς και νέους ασφα­λι­σμέ­νους.

Πώς θα καθο­ρί­ζο­νται οι συντά­ξεις (βασική πρόταση)

«Καμία λύση δεν είναι ανώδυνη. Όλες έχουν πλε­ο­νε­κτή­ματα που πρέπει να προ­βλη­θούν, και μειο­νε­κτή­ματα που δεν μπορούν να απο­σιω­πη­θούν», σημειώ­νει η επι­τροπή. Το μοντέλο που προ­κρί­θηκε είναι εκείνο των εικο­νι­κών λογα­ρια­σμών καθο­ρι­σμέ­νων εισφο­ρών

Α. ΕΙΚΟΝΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΕΝΩΝ ΕΙΣΦΟΡΩΝ (NCD)

Σύμφωνα με την επιλογή αυτή, το σύστημα των συντά­ξεων είναι δια­νε­μη­τικό με καθο­ρι­σμέ­νες εισφο­ρές (Pay-As-You-Go Notional Defined Contributions). Βασί­ζε­ται στη λει­τουρ­γία Ατο­μι­κών Λογα­ρια­σμών «νοητής κεφα­λαιο­ποί­η­σης» (Individual Notional Accounts). Το σύστημα δια­φο­ρο­ποιεί­ται από την κεφα­λαιο­ποί­ηση σε δύο βασικά σημεία : ο δείκτης ο οποίος απο­τε­λεί το εικο­νικό επι­τό­κιο ορί­ζε­ται από το νομο­θέτη -το σύστημα παρα­μέ­νει δημόσιο- και όχι από την αγορά, ενώ η συσ­σώ­ρευση των εισφο­ρών είναι εικο­νική, αφού το συσ­σω­ρευ­μένο κεφά­λαιο χρη­σι­μο­ποιεί­ται για την πληρωμή των τωρινών συντα­ξιού­χων. Με αυτό τον τρόπο, οι συντά­ξεις γίνο­νται αυστηρά ανα­λο­γι­κές προς το εικο­νικό ποσό των συσ­σω­ρευ­μέ­νων εισφο­ρών. Το σύστημα αυτό υπο­στη­ρί­ζε­ται από μια εγγυ­η­μένη κοι­νω­νική (εθνική) σύνταξη για εκεί­νους τους ασφα­λι­σμέ­νους που δεν θα έχουν την ολο­κλη­ρω­μένη εργα­σιακή δια­δρομή.

Η βασική ιδέα του προ­τει­νό­με­νου συστή­μα­τος που στο­χεύει στην πραγ­μα­το­ποί­ηση της αντα­πο­δο­τι­κής δικαιο­σύ­νης, είναι απλή: ο εργα­ζό­με­νος συσ­σω­ρεύει σ’ έναν ατομικό λογα­ρια­σμό όλες τις εισφο­ρές της επαγ­γελ­μα­τι­κής του στα­διο­δρο­μίας. Οι ασφα­λι­στι­κές εισφο­ρές που συγκε­ντρώ­νο­νται στην ατομική μερίδα του ασφα­λι­σμέ­νου, τοκί­ζο­νται με το παρα­πάνω εκά­στοτε εικο­νικό επι­τό­κιο και σχη­μα­τί­ζουν το συντα­ξιο­δο­τικό κεφά­λαιο. Είναι το κράτος εκείνο που εγγυά­ται τη λει­τουρ­γία ενός τέτοιου συστή­μα­τος. Τον επεν­δυ­τικό κίνδυνο από την αξιο­ποί­ηση των εισφο­ρών δεν φέρει ο ίδιος ο ασφα­λι­σμέ­νος, κάτι που θα συνέ­βαινε αν το σύστημα ήταν αμιγώς κεφα­λαιο­ποι­η­τικό. Ως εικο­νικό επι­τό­κιο συνήθως επι­λέ­γε­ται ένα μέγεθος που συν­δέ­ε­ται με μακρο­οι­κο­νο­μι­κές παρα­μέ­τρους (ποσο­στιαία μετα­βολή των απο­δο­χών των ασφα­λι­σμέ­νων ή ποσο­στιαία μετα­βολή του ΑΕΠ).

Κάθε χρόνο οι ασφα­λι­σμέ­νοι λαμ­βά­νουν επίσημη ενη­μέ­ρωση για το ποσό του συσ­σω­ρευ­μέ­νου ασφα­λι­στι­κού τους κεφα­λαίου. Η ενη­μέ­ρωση αυτή μπορεί να γίνεται και ηλε­κτρο­νικά. Έτσι, δια­σφα­λί­ζε­ται η πλήρης δια­φά­νεια στη λει­τουρ­γία του συστή­μα­τος. Ο ασφα­λι­σμέ­νος μπορεί να γνω­ρί­ζει ανά πάσα στιγμή την κατά­σταση της ατο­μι­κής του μερίδας. Στο νέο σύστημα δεν ενυ­πάρ­χουν οι δυσμε­νείς επι­πλο­κές από την εφαρ­μογή του μηχα­νι­σμού της δια­δο­χι­κής ασφά­λι­σης.

Στο τέλος του ενεργού βίου το σχη­μα­τι­σθέν κεφά­λαιο απο­τε­λεί το μέτρο της εισφο­ρο­δο­τι­κής προ­σπά­θειας του εργα­ζο­μέ­νου (σύστημα καθο­ρι­σμέ­νων εισφο­ρών). Ισχύει η αρχή της ισο­δυ­να­μίας που σημαί­νει, κατά τη συντα­ξιο­δό­τηση, ότι η συσ­σω­ρευ­μένη αξία των εισφο­ρών ισούται με την παρούσα αξία των μελ­λο­ντι­κών κατα­βο­λών της σύντα­ξης.

Δεν θα τίθεται θέμα ποινών πρόωρης συντα­ξιο­δό­τη­σης, όπως αυτές που υπάρ­χο­ντος συστή­μα­τος, ενώ παρέ­χε­ται η ευε­λι­ξία για μερική απα­σχό­ληση κατά την περίοδο της συντα­ξιο­δό­τη­σης. Γενικά, το σύστημα των εικο­νι­κών λογα­ρια­σμών επι­τρέ­πει την ελα­στική συντα­ξιο­δό­τηση, την επιλογή δηλαδή από τον ίδιο τον ασφα­λι­σμένο της στιγμής συντα­ξιο­δό­τη­σής του, πάνω από ένα καθο­ρι­σμένο όριο ηλικίας.

Η κρατική χρη­μα­το­δό­τηση περιο­ρί­ζε­ται στην κατα­βολή των ανα­λο­γου­σών εισφο­ρών για τους ανέρ­γους, για όσους ασθε­νούν, γι’ εκεί­νους που ανα­τρέ­φουν παιδιά ή φρο­ντί­ζουν ηλι­κιω­μέ­νους, κλπ. Δηλαδή, το κράτος πιστώ­νει τον εικο­νικό συντα­ξιο­δο­τικό λογα­ρια­σμό των ασφα­λι­σμέ­νων που αδυ­να­τούν να εισφέ­ρουν για κοι­νω­νι­κούς λόγους που ανα­γνω­ρί­ζε­ται ότι χρήζουν προ­στα­σίας. Η προη­γού­μενη συμ­με­τοχή του κράτους απο­τε­λεί έκφανση του κοι­νω­νι­κού του χαρα­κτήρα.

Οι εισφο­ρές υπο­λο­γί­ζο­νται επί των απο­δο­χών που κατα­βάλ­λο­νται από τον εργο­δότη και εργα­ζό­μενο. Όσον αφορά τους αυτο­α­πα­σχο­λού­με­νους, προ­τεί­νε­ται να καταρ­γη­θούν οι κλί­μα­κες τεκ­μαρ­τών ασφα­λι­στέων απο­δο­χών και οι εισφο­ρές να υπο­λο­γί­ζο­νται επί του πραγ­μα­τι­κού τους εισο­δή­μα­τος από την απα­σχό­ληση. Η είσπραξη θα γίνεται από τις Οικο­νο­μι­κές Υπη­ρε­σίες του κράτους. Άλλωστε, το ΚΕΑΟ απο­τε­λεί το πρώτο βήμα μιας μεταρ­ρύθ­μι­σης με τελικό στόχο την πλήρη ενσω­μά­τωση των εσόδων των ασφα­λι­στι­κών οργα­νι­σμών στη φορο­λο­γική διοί­κηση.

Β. ΜΙΑ ΕΘΝΙΚΗ – ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΞΗ (ΚΑΘΕΤΗ ΙΣΟΤΗΤΑ), ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΡΑΤΙΚΟ ΠΡΟΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟ

Με την καθιέ­ρωσή της, η εθνική σύνταξη θα απο­κτή­σει αυτο­τέ­λεια και θα απο­χω­ρι­στεί από το πλαίσιο των ασφα­λι­στι­κών (ανα­λο­γι­κών) παροχών του κάθε φορέα. Έτσι, θα γίνει ευκο­λό­τερη η επι­κέ­ντρωση στην ανα­δια­νε­μη­τική λει­τουρ­γία του κοι­νω­νι­κού τμή­μα­τος της σύντα­ξης. Η εθνική σύνταξη δεν μπορεί να σχε­δια­στεί κατά τρόπο ασύν­δετο προς το όλο συντα­ξιο­δο­τικό οικο­δό­μημα. Ειδι­κό­τερα, η εθνική και η ανα­λο­γική σύνταξη θα πρέπει να σχε­δια­στούν ως ένα δίδυμο, ως δύο τμήματα που θα λει­τουρ­γούν συμπλη­ρω­μα­τικά. Η κοι­νω­νική σύνταξη πρέπει να καθο­ρι­στεί σε τέτοιο επίπεδο, ώστε να προ­στα­τεύει όσους δεν έχουν ένα συνεχή και πλήρη ασφα­λι­στικό βίο (ατυ­πι­κές μορφές απα­σχό­λη­σης, δια­στή­ματα ανερ­γίας). Γενικά, όσα συντα­ξιο­δο­τικά συστή­ματα εισή­γα­γαν μηχα­νι­σμούς ανα­λο­γι­κής σύντα­ξης, έλαβαν συγ­χρό­νως μέριμνα για την εγγύηση μιας κοι­νω­νι­κής σύντα­ξης.

Η εθνική σύνταξη δεν θα πρέπει να περιο­ρί­ζε­ται σ’ ένα στοι­χειώ­δες ποσό, ιδιαί­τερα σε μια εποχή βαθειάς οικο­νο­μι­κής κρίσης με ασυνεχή ιστο­ρικά ασφά­λι­σης, μικρή συσ­σώ­ρευση ασφα­λι­στι­κού «πλούτου», χαμη­λούς μισθούς (εργα­ζό­με­νοι φτωχοί, απλή­ρω­τοι εργα­ζό­με­νοι, μακρο­χρό­νια άνεργοι). Στην παρούσα κατά­σταση της αγοράς εργα­σίας η αδιά­κοπη εργα­σιακή σχέση όλο και σπα­νί­ζει, ενώ ανθί­ζουν οι ατυ­πι­κές μορφές απα­σχό­λη­σης. Κατά συνέ­πεια, το ύψος της εθνικής δεν είναι δυνατόν να προσ­διο­ρί­ζε­ται με από­λυ­τους δημο­σιο­νο­μι­κούς όρους, αλλά με κοι­νω­νι­κούς δείκτες.

Η επι­τυ­χία του μέτρου της εθνικής σύντα­ξης θα εξαρ­τη­θεί από την εύστοχη ανα­δια­νε­μη­τική της λει­τουρ­γία προς άτομα που βρί­σκο­νται κάτω από ένα ανεκτό επίπεδο δια­βί­ω­σης. Ειδι­κό­τερα, η εθνική σύνταξη οφείλει να υπη­ρε­τεί ένα σαφή στόχο. Ο στόχος αυτός δεν μπορεί να είναι άλλος από τη δια­σφά­λιση ενός αξιο­πρε­πούς επι­πέ­δου δια­βί­ω­σης. Η εθνική σύνταξη θα πρέπει να παρέχει στους ηλι­κιω­μέ­νους τα μέσα μιας ανεκτής δια­βί­ω­σης. Το ποσό της εθνικής σύντα­ξης, στο οποίο θα έχουν δικαί­ωμα όλοι οι συντα­ξιού­χοι, θα κλι­μα­κώ­νε­ται ανάλογα με το ύψος της ανα­λο­γι­κής σύντα­ξης και τα μέλη οικο­γέ­νειας. Έτσι, η εθνική/ κοι­νω­νική σύνταξη θα πρέπει να μειώ­νε­ται προ­ο­δευ­τικά, όχι μόνο όταν αυξάνει η ανα­λο­γική σύνταξη, αλλά κι όταν αυξάνει το ατομικό και οικο­γε­νειακό εισό­δημα του δικαιού­χου. Αντί­θετα, με την αποδοχή μιας «οικου­με­νι­κής» εκδοχής (χωρίς εισο­δη­μα­τικά κρι­τή­ρια), το μόνο που θα πετυ­χαί­ναμε, θα ήταν να συμπιέ­σουμε το ύψος της εθνικής σύντα­ξης σε χαμηλά επίπεδα λόγω του υψηλού κόστους της.

Γ. ΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ (ΤΑΜΕΙΟ) ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΛΥΨΗ ΤΩΝ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Προ­τεί­νε­ται η δημιουρ­γία ενός απο­θε­μα­τι­κού (buffer fund) που θα υπο­στη­ρί­ξει το νέο σύστημα, κυρίως κατά τη μετα­βα­τική περίοδο. Το κεφά­λαιο αυτό θα τρο­φο­δο­τεί­ται από τον κρατικό προ­ϋ­πο­λο­γι­σμό, την περιου­σία των Ταμείων, καθώς και από τους συμπλη­ρω­μα­τι­κούς πόρους που θα μπο­ρέ­σει να κινη­το­ποι­ή­σει το Κράτος, για την περίοδο μέχρι το 2050. Ένας νέος τέτοιος πόρος μπορεί, λ.χ., να είναι μια εισφορά στους υψηλά αμει­βό­με­νους ή ένας τρα­πε­ζι­κός φόρος ή ένας φόρος στις μεγάλες περιου­σίες και γενικά ένας φόρος εκεί που συγκε­ντρώ­νε­ται, παρά την κρίση, ο πλούτος. Επίσης, στο ταμείο θα μπο­ρούσε να κατευ­θυν­θεί η απο­κα­τά­σταση των ζημιών που υπέ­στη­σαν οι φορείς από το PSI.

Ειδι­κό­τερα, το απο­θε­μα­τικό αυτό : α) θα απορ­ροφά τις ασφυ­κτι­κές οικο­νο­μι­κές πιέσεις προ­κει­μέ­νου οι συντά­ξεις να μείνουν σ’ ένα αξιο­πρε­πές επίπεδο. Οι απαι­τού­με­νοι συμπλη­ρω­μα­τι­κοί πόροι για την περίοδο 2016-2050 θα εκτι­μη­θούν άμεσα με βάση σχετική ανα­λο­γι­στική μελέτη. Ενδε­χο­μέ­νως, θα πρέπει να εντο­πι­στούν και άλλοι πόροι πέραν των γενικών φορο­λο­γι­κών εσόδων, β) θα συμ­βάλ­λει στη χρη­μα­το­δό­τηση των παροχών της μετα­βα­τι­κής περιό­δου. Η μετα­βα­τική περί­ο­δος απαιτεί ένα κεφάλαιο- μηχα­νι­σμό που θα την υπο­στη­ρί­ζει.

Το εναλ­λα­κτικό σενάριο

Ένα εναλ­λα­κτικό σενάριο για τις συντά­ξεις προ­βλέ­πει την παρα­μονή στη λογική του δια­νε­μη­τι­κού συστή­μα­τος καθο­ρι­σμέ­νων παροχών με βελ­τιω­τική παρέμ­βαση στις παρα­μέ­τρους του, καθώς και στις μετα­βα­τι­κές περιό­δους (συντο­μεύ­ε­ται η μετά­βαση). Η αρχι­τε­κτο­νική του ν. 3863/10 και 3865/10 στη­ρί­ζε­ται στη διχο­τό­μηση της σύντα­ξης σε δύο τμήματα, τη βασική και την ανα­λο­γική. Το σύστημα αυτό σε σχέση με το ισχύον είναι πιο ανα­λο­γικό : λαμ­βά­νει ως βάση τις απο­δο­χές όλου του εργα­σια­κού βίου και μειώνει τους συντε­λε­στές ανα­πλή­ρω­σης. Η βασική σύνταξη, σύμφωνα με τους ν. 3863/10 και 3865/10 χορη­γεί­ται χωρίς εισο­δη­μα­τικά κρι­τή­ρια.