Λέρος: Ένα υπόγειο ανοιχτό μουσείο – Δείτε φωτογραφίες

Η Υπη­ρε­σία Ναυ­τι­κών Τεχνι­κών Εγκα­τα­στά­σεων Λέρου (ΥΝΤΕΛ), από οπου εκλάπη στρα­τιω­τικό υλικό, λει­τουρ­γεί σε εγκα­τα­στά­σεις που «κλη­ρο­νό­μησε» το Πολε­μικό Ναυτικό από την ιτα­λο­κρα­τία στα Δωδε­κά­νησα, όπου το νησί είχε μετα­τρα­πεί ουσια­στικά σε μία μεγάλη αερο­ναυ­τική βάση, με εντολή του Μου­σο­λίνι. Δυστυ­χώς μεγάλο μέρος αυτής της υπο­δο­μής, σήμερα απα­ξιώ­νε­ται και λεη­λα­τεί­ται αν και η Λέρος, μαζί με τη ιστορία που δια­δρα­μά­τισε στο τέλος του Β΄ Π.Π., μπορεί να ανα­δει­χθεί σε κορυ­φαίο προ­ο­ρι­σμού ιστο­ρι­κού του­ρι­σμού.

Ένα δαι­δα­λώ­δες υπόγειο συγκρό­τημα, με απο­θή­κες πυρο­μα­χι­κών, δεξα­με­νές καυ­σί­μων, κοι­τώ­νες, γραφεία συνερ­γεία συντή­ρη­σης κ.α. απο­τε­λεί το συγκρό­τημα της ΥΝΤΕΛ, που βασική απο­στολή έχει την παροχή λιμε­νι­κών ευκο­λιών, τεχνι­κής υπο­στή­ρι­ξης και εφο­δια­σμού στα πλοία του Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού. Βρί­σκε­ται στην ανα­το­λική πλευρά του κόλπου του Λακκιού, που είναι το μεγα­λύ­τερο φυσικό λιμάνι όχι μόνο του νησιού αλλά και της Μεσο­γείου, και η πρό­σβαση στο εσω­τε­ρικό της επι­τρέ­πε­ται με ειδική άδεια.

Νησί – «αερο­πλα­νο­φόρο»

Το 1912 στη διάρ­κεια του Ιτα­λο­τουρ­κι­κού Πολέμου, οι Ιταλοί κατέ­λα­βαν στρα­τιω­τικά την Λέρο και τα υπό­λοιπα Δωδε­κά­νησα από της Οθω­μα­νική Αυτο­κρα­το­ρία. Στη διάρ­κεια του Α’ Π.Π. Βρε­τα­νοί, σύμ­μα­χοι των Ιταλών στο πλαίσιο της Αντάντ, χρη­σι­μο­ποί­η­σαν την Λέρο ως ναυτική βάση. Την ίδια περίοδο ανα­πυ­ρώ­νο­νται οι ελπίδες των ντόπιων για Ένωση με την Ελλάδα. Ωστόσο το 1923 με τη Συνθήκη της Λωζάνης, επι­βε­βαιώ­θηκε η ιταλική κτήση επί των Δωδε­κα­νή­σων και τέθηκε σ’ εφαρ­μογή από τη Ρώμη, ένα ευρύ σχέδιο «ιτα­λο­ποί­η­σης» των νησιών και των κατοί­κων τους.

Από την πρώτη στιγμή που ανέλαβε δικτα­το­ρικά (1923) την εξουσία, ο Μπενίτο Μου­σο­λίνι (1922) επέ­δειξε ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον για την Λέρο, που θεω­ρούσε «κλειδί» για τους γεω­πο­λι­τι­κούς σχε­δια­σμούς του στην περιοχή. Η γεω­γρα­φική θέση του νησιού στην «καρδιά» του Αιγαίου Πελά­γους, όπου εξα­σφά­λιζε τον έλεγχο των θαλάσ­σιων δια­βά­σεων από τα Δαρ­δα­νέ­λια έως τη Μέση Ανατολή, αλλά και το γεγονός πως διέθετε το μεγα­λύ­τερο φυσικό λιμάνι μεγάλου βάθους στη Μεσό­γειο Θάλασσα, στη Λακκί, είχε ως απο­τέ­λε­σμα γρήγορα να μετα­τρα­πεί σε μια μεγάλη υπερ­σύγ­χρονη ναυτική βάση. Ένα νησί – «αερο­πλα­νο­φόρο» της εποχής. Ουσια­στικά η Λέρος απο­τέ­λεσε την «ναυαρ­χίδα» της Ρώμης στην περιοχή, στην προ­σπά­θεια της ν’ απο­κτή­σει τον έλεγχο της Μεσο­γείου, εμπο­δί­ζο­ντας τα σχέδια της Αγγλίας για διείσ­δυση στη Μέση Ανατολή.

Παρα­μο­νές του Β΄ Π΄Π. το μεγα­λύ­τερο μέρος της Λέρου, είχε μετα­τρα­πεί σε μία μεγάλη αερο­ναυ­τική βάση, με υπό­γειες και επί­γειες εγκα­τα­στά­σεις

(διοι­κη­τή­ρια, κοι­τώ­νες στρα­τιω­τών, τούνελ για φύλαξη πυρο­μα­χι­κών, δεξα­με­νές καυ­σί­μων, υπό­στεγα για υδρο­πλάνα ναυ­πη­γο­ε­πι­σκευα­στική μονάδα αλλά και πυρο­βο­λαρ­χίες σε στρα­τη­γι­κής σημα­σίας θέσεις σε όλο το νησί.

Εκτός όμως από στρα­τιω­τι­κές υπο­δο­μές, οι Ιταλοί υλο­ποί­η­σαν ένα ευρύ σχέδιο κάλυψης των αναγκών τους και σε διοι­κη­τικό, εκπαι­δευ­τικό, νοση­λευ­τικό αλλά και του­ρι­στικό επίπεδο, με κατα­σκευές εντυ­πω­σια­κών υπο­δο­μών, όπως η νέα μεγάλη πόλη στο Λακκί, κυρίως για τη διαμονή αξιω­μα­τι­κών και των οικο­γε­νειών τους στη Λέρο. To Portolago, με σύγ­χρονο ρυμο­το­μικό σχέδιο και σημα­ντικά δημόσια και ιδιω­τικά κτίρια, όλα στο χαρα­κτη­ρι­στικό δείγμα της ιτα­λι­κής ορθο­λο­γι­στι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής, που προ­κα­λεί θαυ­μα­σμό και σήμερα.

Oι κορυ­φαίο Ιταλοί αρχι­τέ­κτο­νες της εποχής, Ροντόλφο Πετράκο και Αρμάντο Μπερ­να­μπίτι, σχε­δί­α­σαν τη νέα πόλη με εντολή του Μου­σο­λίνι, εκεί που έως τότε ήταν μία μεγάλη ακα­τοί­κητη έκταση με έλη. Οι αρχι­τέ­κτο­νες άντλη­σαν την έμπνευσή τους από τους πίνακες του Τζόρ­τζιο Ντε Κίρικο, τη γεω­με­τρία των αρχαίων ναών και τον αισιό­δοξο νεω­τε­ρι­σμό της Αρ Ντεκό, με απο­τέ­λε­σμα να θεω­ρεί­ται ένα από τα πιο τολμηρά και μονα­δικά πει­ρά­ματα του 20ού αιώνα στον τομέα της αρχι­τε­κτο­νι­κής και του πολε­ο­δο­μι­κού σχε­δια­σμού.

Σήμερα το κινη­μα­το­θέ­α­τρο, το ξενο­δο­χείο και το συγκρό­τημα της αγοράς έχουν ανα­κη­ρυ­χθεί δια­τη­ρη­τέα μνημεία, ενώ φιλο­δο­ξία της δημο­τι­κής Αρχής Λέρου είναι να κατα­στή­σει ολό­κληρη την πόλη μνημείο Παγκό­σμιας Κλη­ρο­νο­μιάς της UNESCO.

Η τελευ­ταία νίκη των Γερ­μα­νών

Κατά τη διάρ­κεια του Β’ Παγκο­σμίου Πολέμου και μετά τη συν­θη­κο­λό­γηση των Ιταλών (1943), οι Γερ­μα­νοί, που έχουν ήδη κατα­λά­βει τη Ρόδο και την Κω, στρέ­φο­νται ενα­ντίον της Λέρου, την οποία υπε­ρα­σπί­ζο­νται Ιταλοί και Άγγλοι. Με μία ειδική επι­χεί­ρηση, που περιε­λά­βανε αρχικά συνεχή βομ­βαρ­δι­σμό από αέρα και κορυ­φώ­θηκε με απόβαση χερ­σαίων δυνά­μεων, οι Γερ­μα­νοί κατέ­λα­βαν στις 16/10/1941, και μετά από τετρα­ή­μερη μάχη, την Λέρο, με απώ­λειες και για τα δύο στρα­τό­πεδα. Από τις γερ­μα­νι­κές επι­θέ­σεις βυθί­στη­καν το ελλη­νικό αντι­τορ­πι­λικό «Βασί­λισσα Όλγα» και το βρε­τα­νικό αντι­τορ­πι­λικό «Intrepid» που είχαν ανα­ζη­τή­σει κατα­φύ­γιο στο λιμάνι του Λακκιού. Ήταν η τελευ­ταία νίκη των δυνά­μεων του Άξονα και η τελευ­ταία ήττα των Συμ­μά­χων, πριν από το τέλος του Β΄ Π.Π.

Η παρακμή και ο σχε­δια­σμός για το μέλλον

Μετά το τέλος του Β΄ Π.Π. και την ενσω­μά­τωση των Δωδε­κα­νή­σων στην Ελλάδα (1947) μέρος των εγκα­τα­στά­σεων που άφησαν πίσω τους οι Ιταλοί, κυρίως στο Λακκί, χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για τη στέγαση των λεγό­με­νων «Βασι­λι­κών Τεχνι­κών Σχολών», της «Αποι­κίας Ψυχο­πα­θών Λέρου» -που μετο­νο­μά­στηκε στη συνέ­χεια σε «Ψυχια­τρικό Νοσο­κο­μείο Λέρου»- αλλά και κατοι­κιών για πολι­τι­κούς πρό­σφυ­γες την περίοδο της δικτα­το­ρίας. Άλλο μέρος των ιτα­λι­κών στρα­τιω­τι­κών υπο­δο­μών, αξιο­ποι­ή­θη­καν για τις ανάγκες του Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού και άλλα έχουν περάσει στη δικαιο­δο­σία του δήμου Λέρου.

Δυστυ­χώς το μεγα­λύ­τερο μέρος της «κλη­ρο­νο­μιάς» που άφησε πίσω της η ιταλική κατοχή, και κυρίως αυτή που έχει σχέση με τον Β΄Π.Π., έχει λεη­λα­τη­θεί και αφεθεί στην τύχη της και κυρίως οι στρα­τιω­τι­κές υπο­δο­μές όπως κτίρια, υπόγεια τούνελ, πυρο­βο­λαρ­χίες ανάμεσά τους και η θρυλική πυρο­βο­λαρ­χία «Πατέλα», που συντό­νιζε ολό­κληρο το αντια­ε­ρο­πο­ρικό σύστημα των Ιταλών και διέθετε το μονα­δικό «Αερό­φωνο», πρό­γο­νος του ραντάρ, που δια­σώ­ζε­ται έως σήμερα και είναι το 2ο που υπάρχει στην Μεσό­γειο.

«Δυστυ­χώς το 60% των εγκα­τα­στά­σεων που άφησαν πίσω τους οι Ιταλοί σε όλο το νησί, σήμερα έχει εγκα­τα­λει­φθεί, λεη­λα­τη­θεί και μέρος του έχει κατα­πα­τη­θεί. Πρό­κε­ται για δημόσια περιού­σια, από την αξιο­ποί­ηση της οποίας η Πολι­τεία θα είχε έσοδα» λέει στο ΘΕΜΑ ο ντόπιος ερευ­νη­τής Φραν­τζέ­σκο Ντι­πιέρρο, που μέσω της σελίδας του στο facebook (Frantsesko DiPierro) προωθεί την ανάγκη διά­σω­σης και ανά­δει­ξης αυτης κλη­ρο­νο­μιάς.

«Παρ’ όλες τις κατα­στρο­φές και τις λεη­λα­σίες ολό­κληρη η Λέρος είναι ένα ανοιχτό μουσείο, για τους λάτρεις της ιστο­ρίας αλλά και των στρα­τιω­τι­κών οχυ­ρώ­σεων του Β΄ Π.Π» επι­ση­μαί­νει από την πλευρά του ο δήμαρ­χος Μιχάλης Κόλιας, που φιλο­δο­ξία του είναι να κατα­στή­σει το νησί προ­ο­ρι­σμό ιστο­ρι­κού του­ρι­σμού ή του­ρι­σμού μνήμης, όπως συμ­βαί­νει σε χώρες του εξω­τε­ρι­κού. «Δρο­μο­λο­γούμε ένα σχέδιο που θα περι­λαμ­βά­νει δια­δρο­μές με οργα­νω­μένη σήμανση προς όλη αυτήν την «κλη­ρο­νο­μιά» που θέλουμε να δια­σώ­σουμε και ν΄ ανα­δεί­ξουμε, όπου με τη βοήθεια της σύγ­χρο­νης τεχνο­λο­γίας ο επι­σκέ­πτης θα ενη­με­ρώ­νε­ται για την ιστορία και τη μορφή που είχε κατά τον Β΄ Π.Π.» λέει.

Στο νησί σήμερα λει­τουρ­γούν δύο πολε­μικά μουσεία, που προ­σελ­κύ­ουν το ενδια­φέ­ρον των επι­σκε­πτών. Το πρώτο, που ανήκει στον δήμο Λέρου, στε­γά­ζε­ται στο Τούνελ της Μερκιάς και το ιδιω­τικό Μουσείο Πολε­μι­κών Ευρυ­μά­των του συλ­λέ­κτη κ. Ιωάννη Παρα­πο­νιάρη. Και τα δύο εκθέ­τους στις προ­θή­κες τους σταρ­τιω­τικό υλικό και άλλα αντι­κεί­μενα που βρέ­θη­καν διά­σπαρτα στο νησί ή ανα­σύρ­θη­καν από τις θάλασ­σες του και έχουν σχέση με τη Μάχη της Λέρου και όχι μόνο.

Τα τελευ­ταία χρόνια ο ιστο­ρι­κός του­ρι­σμός ή του­ρι­σμός μνήμης προ­σελ­κύει όλο και περισ­σό­τερο το ενδια­φέ­ρον των του­ρι­στών σε όλη την Ευρώπη. Η Λέρος είναι από τις περιο­χές της Ελλάδας που μπορεί να εξε­λι­χθεί σ’ ένα μεγάλο ανοιχτό ιστο­ρικό πάρκο. Ανά­λο­γες πρω­το­βου­λίες βρί­σκο­νται σ΄ εξέλιξη, από δήμους και ιδιώτες, και σε άλλες περιο­χές της χώρας, όπως στις Σέρρες και στην Δράμα (Οχυρά «Γραμμής Μεταξά», αλλά και στην Εύβοια (Ναυτικό Οχυρό Γουβών) κ.α., αλλά έως σήμερα «σκο­ντά­φτουν» στην γρα­φειο­κρα­τία. Ωστόσο η αξιο­ποί­ηση των παρο­πλι­σμέ­νων οχυ­ρώ­σεων και η ανά­δειξη αυτού του είδους του­ρι­σμού, θα συμ­βάλ­λει όχι μόνο στη δια­τή­ρηση της ιστο­ρι­κής μνήμης και στη διάσωση των μνη­μείων, αλλά και στην οικο­νο­μική ανά­πτυξη των τοπικών κοι­νω­νιών.