Λέρος: Το κάστρο, ο πύργος και τα ιταλικά κτίρια

Ψηφίδα του βόρειου δωδε­κα­νη­σια­κού συμπλέγ­μα­τος, η Λέρος, εύφορη στο εσω­τε­ρικό της, δια­θέ­τει δαντε­λω­τές ακτές, ασφαλή λιμάνια και φιλό­ξενα αγκυ­ρο­βό­λια.

Το νησί, που συν­δέ­ε­ται μυθο­λο­γικά με τον ήρωα Μελέ­α­γρο και το κυνήγι του Καλυ­δώ­νιου Κάπρου, κατοι­κή­θηκε από την Τελική Νεο­λι­θική Εποχή (4η χιλιε­τία π.Χ.). Η Λέρος ανήκε στην αρχαιό­τητα μαζί με την Πάτμο στον ιωνικό χώρο (σε αντί­θεση με τη γει­το­νική Κάλυμνο, που ήταν δωρική), δέχτηκε δε επί μακρόν την πολι­τική επιρροή της Μιλήτου, ιωνικής αποι­κια­κής μητρό­πο­λης.

Τα σημα­ντι­κό­τερα μνημεία των Ιστο­ρι­κών Χρόνων είναι τα οχυ­ρω­μα­τικά έργα (πιθα­νό­τατα των Μιλη­σίων) στον Ξηρό­κα­μπο και το Παρθένι (4ος αιώνας π.Χ.). Κατά τους Παλαιο­χρι­στια­νι­κούς Χρόνους (5ος-7ος αιώνας) οργα­νώ­θη­καν οικι­σμοί σε παρα­λια­κές κυρίως θέσεις της Λέρου, ανα­πτύ­χθηκε δε έντονη οικο­δο­μική δρα­στη­ριό­τητα (πολυά­ριθμα εκκλη­σια­στικά και κοσμικά κτίρια). 

Το σπου­δαιό­τερο μεσαιω­νικό μνημείο του νησιού είναι το κάστρο του Παντε­λίου, με βυζα­ντι­νές (Μεσο­βυ­ζα­ντι­νοί Χρόνοι) και ιππο­τι­κές εγκα­τα­στά­σεις.

Επί Ιππο­το­κρα­τίας (1309-1522) η Λέρος υπα­γό­ταν στη διοι­κη­τική μονάδα της Κω, μαζί με την Κάλυμνο και τη Νίσυρο. Μάλιστα, το νησί ανα­φέ­ρε­ται συχνά σε κείμενα προ­σκυ­νη­τών που περ­νού­σαν από αυτό ενώ κατευ­θύ­νο­νταν προς τους Αγίους Τόπους.

Κατά τη διάρ­κεια της Τουρ­κο­κρα­τίας (1523-1912) η Λέρος δοκι­μά­στηκε αρχικά από τους ενε­το­τουρ­κι­κούς πολέ­μους και τις αλλε­πάλ­λη­λες πει­ρα­τι­κές επι­δρο­μές, στη συνέ­χεια όμως γνώρισε περίοδο ακμής χάρη στην οικο­νο­μική υπο­στή­ριξή της από τους ομο­γε­νείς των μεγάλων κέντρων του εξω­τε­ρι­κού (Λεριακή Αδελ­φό­τητα Καΐρου κ.ά.).

Επί Ιτα­λο­κρα­τίας (1912-1947) κατα­σκευά­στη­καν στη Λέρο (ιδανική έδρα στρα­τιω­τι­κών επι­χει­ρή­σεων στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο χάρη στα ασφαλή λιμάνια της) εκτε­τα­μένα οχυ­ρω­μα­τικά έργα και μεγάλη αερο­ναυ­τική βάση (στα Λέπιδα του Λακκίου), οικο­δο­μή­θηκε δε στο Λακκί μια νέα πόλη (Porto Lago) για την εγκα­τά­σταση των ιταλών αξιω­μα­τι­κών της βάσης και των οικο­γε­νειών τους.

Η Λέρος ενσω­μα­τώ­θηκε επίσημα στην Ελλάδα το 1948. Την πρό­σφατη ιστορία του νησιού σημά­δεψε η λει­τουρ­γία του Κρα­τι­κού Θερα­πευ­τη­ρίου (Ψυχια­τρι­κού Νοσο­κο­μείου) και των στρα­το­πέ­δων συγκέ­ντρω­σης πολι­τι­κών κρα­του­μέ­νων επί δικτα­το­ρίας.

Ο Πλά­τα­νος, η Αγία Μαρίνα και το Παντέλι συν­θέ­τουν ένα ενιαίο οικι­στικό σύνολο, που ακο­λου­θεί το φυσικό ανά­γλυφο και απλώ­νε­ται ανάμεσα σε δύο μικρούς ορει­νούς όγκους (Απιτύκι και Μερο­βί­γλι) και σε δύο όρμους (Αλίνδων και Παντέλι).

Καρδιά και διοι­κη­τικό κέντρο του νησιού, ο Πλά­τα­νος με την ενδια­φέ­ρουσα αρχι­τε­κτο­νική φυσιο­γνω­μία, όπου συνυ­πάρ­χουν η τοπική λαϊκή παρά­δοση και οι ξένες επι­δρά­σεις του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, ενώνει το λιμάνι της Αγίας Μαρίνας με το Παντέλι, μικρό ψαρο­χώρι άλλοτε.

Επι­πε­δό­στεγα παρα­δο­σιακά σπίτια και πολύ­χρωμα νεο­κλα­σικά, χτι­σμένα στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά και το εντυ­πω­σιακό μεσαιω­νικό κάστρο στο Παντέλι, πάνω από την Αγία Μαρίνα και τον Πλάτανο, συν­θέ­τουν την εικόνα της περιο­χής, που κατοι­κή­θηκε από την αρχαιό­τητα.

Σύμβολο της Λέρου, το κάστρο στο Παντέλι προ­σφέ­ρει υπέροχη θέα. Στα τέλη του 11ου αιώνα ο βυζα­ντι­νός αυτο­κρά­το­ρας Αλέξιος Α’ Κομνη­νός δώρισε στον όσιο Χρι­στό­δουλο της Πάτμου το βυζα­ντινό κάστρο ως μετόχι της μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεο­λό­γου (οι κάτοι­κοι που ανα­γκά­στη­καν να το εγκα­τα­λεί­ψουν κατέ­φυ­γαν στο Παλαιό­κα­στρο, στο νότιο τμήμα του νησιού).

Επί Ιππο­το­κρα­τίας, το 15ο αιώνα, ενι­σχύ­θη­καν τμήματα των βυζα­ντι­νών οχυ­ρώ­σεων και οικο­δο­μή­θηκε ο εξω­τε­ρι­κός περί­βο­λος του κάστρου (οι δύο εσω­τε­ρι­κοί περί­βο­λοι ανά­γο­νται στους Μεσο­βυ­ζα­ντι­νούς Χρόνους).

Από τις εκκλη­σίες του κάστρου, στους Μεσο­βυ­ζα­ντι­νούς Χρόνους ίσως ιδρύ­θηκε η Αγία Τριάδα (φέρει τοι­χο­γρα­φίες 15ου αιώνα), ενώ οι υπό­λοι­πες χτί­στη­καν επί Ιππο­το­κρα­τίας. Η Παναγία του Κάστρου οικο­δο­μή­θηκε γύρω στα τέλη του 17ου αιώνα.

Περιοχή με αξιό­λογη του­ρι­στική κίνηση και υποδομή, τα Άλινδα(Άλιντα) είναι απλω­μένα στο μυχό του ομώ­νυ­μου όρμου, ενωμένα σχεδόν με το Kριθώνι. Στο γραφικό, κατα­πρά­σινο τοπίο χτί­στηκε το πρώτο ξενο­δο­χείο του νησιού το 1923.

Στα Άλινδα βρί­σκε­ται ο πύργος Μπελ­λένη, όπου στε­γά­ζε­ται το Ιστο­ρικό – Λαο­γρα­φικό Μουσείο «Μανώλης Ήσυχος». Δια­τη­ρη­τέο μνημείο με στοι­χεία μεσαιω­νι­κής αρχι­τε­κτο­νι­κής, ο πύργος χτί­στηκε από τον εύπορο ομογενή και ευερ­γέτη της Λέρου Παρίση Μπελ­λένη (1871-1957) κατά τα έτη 1925-1927.

Tο Λακκί, κύριο λιμάνι της Λέρου, στο μυχό του ομώ­νυ­μου κλει­στού όρμου, ιδρύ­θηκε επί Ιτα­λο­κρα­τίας με την ονο­μα­σία Porto Lago, αφενός μεν στο πλαίσιο της φασι­στι­κής πολι­τι­κής για τη δημιουρ­γία νέων πόλεων, αφε­τέ­ρου δε προ­κει­μέ­νου να καλυ­φθούν οι στε­γα­στι­κές ανάγκες των ιταλών αξιω­μα­τι­κών της μεγάλης αερο­ναυ­τι­κής βάσης στα Λέπιδα.

Ύστερα από απαλ­λο­τριώ­σεις, απο­ξη­ράν­σεις και επι­χω­μα­τώ­σεις η εξοχή του Λακκίου μετα­τρά­πηκε στη μονα­δική νέα ιταλική πόλη στα Δωδε­κά­νησα, ένα μουσείο της μοντέρ­νας αρχι­τε­κτο­νι­κής της δεκα­ε­τίας του 1930 στον ελλη­νικό χώρο και ένα πολύ ενδια­φέ­ρον σύνολο του ιτα­λι­κού – μεσο­γεια­κού ρασιο­να­λι­σμού.

Τον επι­σκέ­πτη εντυ­πω­σιά­ζουν η άψογη ρυμο­το­μία, τα επι­βλη­τικάιταλικά κτίρια (ξεχω­ρί­ζουν το συγκρό­τημα της αγοράς με τον πύργο-ρολόι, ο στρα­τώ­νας του ναυ­τι­κού, το Κτίριο του Φασι­σμού, το κινη­μα­το­θέ­α­τρο και το δημο­τικό σχολείο), οι ανοι­χτοί δρόμοι, τα πάρκα, οι δεντρο­στοι­χίες με τους ευκά­λυ­πτους.

Το ιδιαί­τερα ασφαλές λιμάνι του Λακκίου (θεω­ρεί­ται βέβαιο ότι χρη­σι­μο­ποι­ή­θηκε και στην αρχαιό­τητα) δια­δρα­μά­τισε σημα­ντικό ρόλο στη νεότερη ιστορία του νησιού. Κατά τη διάρ­κεια της Μάχης της Λέρου, στις 26 Σεπτεμ­βρίου 1943, βυθί­στηκε από γερ­μα­νικά βομ­βαρ­δι­στικά στον όρμο του Λακκίου το ελλη­νικό αντι­τορ­πι­λικό «Bασίλισσα Όλγα».

Εξάλλου, στους πρώην ιτα­λι­κούς στρα­τώ­νες, στα Λέπιδα, λει­τούρ­γη­σαν από το 1949 έως το 1963 οι Βασι­λι­κές Τεχνι­κές Σχολές.