Θ. Nτόκος: «Η Ελλάδα θα επενδύσει σε μια πολιτική “έξυπνης ισχύος” έναντι της Τουρκίας»

Κύριε Ντόκο, να ξεκι­νή­σουμε από την υπο­γραφή της συμ­φω­νίας με την Ιταλία. Είναι ένα θετικό βήμα για την Ελλάδα και την εξω­τε­ρική μας πολι­τική; Θα ήθελα το σχόλιό σας.

Είναι αναμ­φί­βολα ένα πολύ θετικό βήμα για την ελλη­νική εξω­τε­ρική πολι­τική και μια σημα­ντική επι­τυ­χία της ελλη­νι­κής διπλω­μα­τίας, καθώς είναι η πρώτη φορά που η Ελλάδα υπο­γρά­φει συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης Απο­κλει­στι­κής Οικο­νο­μι­κής Ζώνης (ΑΟΖ) με γει­το­νικό της κράτος. Είναι δε ιδιαί­τερα σημα­ντικό το ό,τι αυτή η οριο­θέ­τηση έγινε στη βάση των αρχών του Διε­θνούς Δικαίου της Θάλασ­σας (UNCLOS), και πιο συγκε­κρι­μένα στη λογική της μέσης γραμμής και του δικαιώ­μα­τος των νησιών και νησίδων να έχουν ΑΟΖ (και άλλες θαλάσ­σιες ζώνες). Η συμ­φω­νία ανα­μέ­νε­ται να λει­τουρ­γή­σει ως υπό­δειγμα για το πώς μπορούν οι χώρες της Μεσο­γείου να οριο­θε­τή­σουν θαλάσ­σιες ζώνες με σεβασμό στις αρχές του διε­θνούς δικαίου, αλλά και λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τα εκα­τέ­ρω­θεν συμ­φέ­ρο­ντα με τρόπο αμοι­βαία επωφελή. Θα πρέπει, βεβαίως, να σημειω­θεί ότι οι δια­πραγ­μα­τεύ­σεις δεν ήταν εύκολες, παρά το γεγονός ότι Ελλάδα και Ιταλία είναι εταίροι και σύμ­μα­χοι στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ και έχουν άριστες σχέσεις. Αυτό δείχνει πόσο δύσκο­λες γενικά είναι τέτοιου είδους δια­πραγ­μα­τεύ­σεις και υπο­γραμ­μί­ζει την ανάγκη απο­φυ­γής μαξι­μα­λι­στι­κών επι­διώ­ξεων, υπό την προ­ϋ­πό­θεση βεβαίως ότι κατο­χυ­ρώ­νο­νται τα βασικά εθνικά συμ­φέ­ρο­ντα και επι­τυγ­χά­νο­νται οι πρω­ταρ­χι­κοί στόχοι.

Μετά την Ιταλία, η κυβέρ­νηση δηλώνει ότι θα κάνει ένα βήμα με την Αίγυπτο. Είναι αυτό προς την σωστή κατεύ­θυνση και τι δια­σφα­λί­ζουν αυτές οι συμ­φω­νίες;

Παρά το γεγονός ότι η συμ­φω­νία με την Ιταλία απο­τε­λεί ένα θετικό παρά­δειγμα για ολό­κληρη την Ανα­το­λική Μεσό­γειο, και αυξάνει έμμεσα την πίεση προς την Αλβανία για την ολο­κλή­ρωση μιας τέτοιας συμ­φω­νίας με την Ελλάδα, δεν επη­ρε­ά­ζει ευθέως το τουρκο-λιβυκό σύμφωνο, που απο­τε­λεί και την κύρια πηγή ανη­συ­χίας της Ελλάδας στην περιοχή. Για το λόγο αυτό η κυβέρ­νηση κινεί­ται ενεργά προς την κατεύ­θυνση μιας συμ­φω­νίας οριο­θέ­τη­σης ΑΟΖ με την Αίγυπτο. Με τον τρόπο αυτό θα ετίθετο υπό αμφι­σβή­τηση και θα απο­δυ­να­μω­νό­ταν το τουρκο-λιβυκό μνη­μό­νιο. Θα πρέπει να σημειω­θεί, βεβαίως, ότι οι διμε­ρείς δια­πραγ­μα­τεύ­σεις με την Αίγυπτο έχουν ξεκι­νή­σει από το 2004 και δεν έχουν ολο­κλη­ρω­θεί καθώς η Αίγυ­πτος, παρά την έντονη ενό­χληση του Προ­έ­δρου Σίσι για την υπο­στή­ριξη που η Τουρκία παρέχει στους Αδελ­φούς Μου­σουλ­μά­νους στη χώρα του και αλλού στην περιοχή, επι­θυ­μεί να απο­φύ­γει μια ανοιχτή ρήξη με την Τουρκία. Ως απο­τέ­λε­σμα αυτού, δεν φαί­νε­ται δια­τε­θει­μένη να συμ­φω­νή­σει σε μια συνο­λική οριο­θέ­τηση ΑΟΖ με την Ελλάδα. Παρ’ όλα αυτά, ο αρχικός στόχος της ελλη­νι­κής πλευράς είναι μια συνο­λική ρύθμιση. Σε περί­πτωση όμως που κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό και δια­φα­νεί αιγυ­πτιακή πρόθεση για τμη­μα­τική οριο­θέ­τηση, είναι κάτι που θα πρέπει να εξε­τά­σουμε σοβαρά, καθώς πρω­ταρ­χι­κός στόχος αυτή τη στιγμή είναι η απο­δυ­νά­μωση του τουρκο-λιβυκού μνη­μο­νίου και η ενί­σχυση της νομικής θέσης της χώρας μας στην περιοχή.

Κατά την άποψή σας, αν και αρκετές φορές η Ευρω­παϊκή Ένωση έχει στη­ρί­ξει την Ελλάδα στα ελλη­νο­τουρ­κικά και μάλιστα με σχε­τι­κές κυρώ­σεις που έχει απο­φα­σί­σει, θα μπο­ρέ­σει να της επι­βλη­θεί σε κάποιο βαθμό; Φαί­νε­ται ξεκά­θαρα πως η Τουρκία αδια­φο­ρεί σε οποια­δή­ποτε προει­δο­ποί­ηση ή κύρωση από την Ευρώπη.

Είναι αλήθεια ότι τους τελευ­ταί­ους μήνες η Ευρω­παϊκή Ένωση, όπως άλλωστε και οι ΗΠΑ, έχουν στη­ρί­ξει με δηλώ­σεις την Ελλάδα και την Κύπρο, τόσο όσον αφορά στις παρά­νο­μες ενέρ­γειες της Τουρ­κίας στην κυπριακή ΑΟΖ και το τούρκο-λιβυκό μνη­μό­νιο, όσο και απέ­να­ντι στην τουρ­κική προ­σπά­θεια εργα­λειο­ποί­η­σης του προσφυγικού-μεταναστευτικού. Η ΕΕ, εκ φύσεως, κινεί­ται στη λογική του συμ­βι­βα­σμού και λαμ­βά­νει απο­φά­σεις στη βάση του χαμη­λό­τε­ρου κοινού παρο­νο­μα­στή. Σε ένα ιδιαί­τερα ευαί­σθητο ζήτημα όπως αυτό της επι­βο­λής κυρώ­σεων επί της Τουρ­κίας, ενώ υπάρχει ουσια­στική ομο­φω­νία στην φρα­στική κατα­δίκη των παρα­νό­μων τουρ­κι­κών ενερ­γειών, παρα­τη­ρεί­ται μια σημα­ντικά μεγα­λύ­τερη δυσκο­λία στη λήψη και υλο­ποί­ηση απο­τε­λε­σμα­τι­κών κυρώ­σεων. Αυτό οφεί­λε­ται από τη μια στην ύπαρξη σημα­ντι­κών συμ­φε­ρό­ντων σε εθνικό επίπεδο (οικο­νο­μι­κές σχέσεις, ανάγκη δια­χεί­ρι­σης προ­σφυ­γι­κών/μετα­να­στευ­τι­κών ροών) και από την άλλη στην έλλειψη απο­τε­λε­σμα­τι­κών εργα­λείων άσκησης πίεσης από ευρω­παϊ­κής πλευράς, καθώς οι θεσμι­κές σχέσεις έχουν φθάσει στο ναδίρ και η ΕΕ δεν μπορεί να απει­λή­σει π.χ. με περι­κοπή κον­δυ­λίων ανα­πτυ­ξια­κής βοή­θειας ή με το πάγωμα της εντα­ξια­κής δια­δι­κα­σίας, καθώς στην πράξη ούτε το ένα ούτε το άλλο υφί­στα­νται. Ωστόσο, η σοβούσα κρίση της τουρ­κι­κής οικο­νο­μίας, σε συν­δυα­σμό με την ισχυρή επι­θυ­μία του κ. Ερντο­γάν να απο­φύ­γει μια προ­σφυγή στο ΔΝΤ, ενδέ­χε­ται να οδη­γή­σει σε μια προ­σπά­θεια προ­σέγ­γι­σης της ΕΕ με στόχο την παροχή οικο­νο­μι­κής βοή­θειας. Σε αυτή την περί­πτωση, η ΕΕ θα απο­κτή­σει ισχυ­ρό­τε­ρους μοχλούς επιρ­ροής και πίεσης έναντι της Τουρ­κίας και αυτό θα απο­τε­λέ­σει δυνη­τικά ένα χρήσιμο εργα­λείο και για τη χώρα μας.

Η Τουρκία, δεν στα­μα­τάει τις προ­κλή­σεις σε όλα τα επίπεδα. Τι μπο­ρούμε να κάνουμε απέ­να­ντι σε έναν τέτοιο γείτονα που δεν στα­μα­τάει να προ­κα­λεί και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό;

Η Τουρκία έχει προβεί τους τελευ­ταί­ους μήνες σε μια σειρά από ξεκά­θαρα επι­θε­τι­κές ενέρ­γειες έναντι της χώρας μας (τουρκο-λιβυκό σύμφωνο για οριο­θέ­τηση θαλασ­σίων ζωνών, υβρι­δι­κές επι­θέ­σεις στον Έβρο, υπερ­πτή­σεις ελλη­νι­κών νησιών αλλά και των χερ­σαίων συνόρων στη Θράκη, σκληρές και συχνά ψευδείς δηλώ­σεις σε βάρος της Ελλάδας, κ.λπ.), καθώς και παρά­νο­μες έρευνες και γεω­τρή­σεις στην Κυπριακή ΑΟΖ. Η τουρ­κική στάση μπορεί να εξη­γη­θεί από το μακρο­πρό­θε­σμο στόχο εξέ­λι­ξης σε περι­φε­ρειακή δύναμη (τμήμα του οποίου απο­τε­λεί και η έννοια της ‘Γαλά­ζιας πατρί­δας»), αλλά και από τα σοβαρά προ­βλή­ματα που αντι­με­τω­πί­ζει η ηγεσία της γει­το­νι­κής χώρας: οικο­νο­μία, συγκρού­σεις στη Συρία και ένταση εσχάτως με τη Ρωσία, δυσκο­λίες στις σχέσεις με τις ΗΠΑ και την ΕΕ, υψηλός αριθμός προ­σφύ­γων, κορο­νο­ϊός και εσω­τε­ρι­κές πολι­τι­κές προ­κλή­σεις. Να σημειω­θεί εδώ ότι τα περί μετα­τρο­πής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί είναι πολι­τικά παι­γνί­δια εσω­τε­ρι­κής φύσης και το πιθα­νό­τερο είναι ότι ο κ. Ερντο­γάν δεν θα προ­χω­ρή­σει σε μια κίνηση για την οποία θα επι­κρι­θεί έντονα από το σύνολο σχεδόν της διε­θνούς κοι­νό­τη­τας.

Η πολι­τική της Ελλάδας έναντι μιας τουρ­κι­κής ηγεσίας που χαρα­κτη­ρί­ζε­ται λοιπόν από υπέρ­με­τρη φιλο­δο­ξία, αλλά και έντονη ανα­σφά­λεια (ιδιαί­τερα μετά το απο­τυ­χη­μένο πρα­ξι­κό­πημα του Ιουλίου 2016), ενός μίγ­μα­τος ιδιαί­τερα επι­κίν­δυ­νου, θα συνε­χί­σει να έχει δύο δια­στά­σεις: από τη μια ετοι­μό­τητα για πιθανές επι­θε­τι­κές κινή­σεις της Άγκυρας (και υπάρχει προ­ε­τοι­μα­σία μας για μια σειρά σενα­ρίων) και από την άλλη ετοι­μό­τητα για ομα­λο­ποί­ηση των σχέσεων, αν η Τουρκία απο­φα­σί­σει να μετα­βάλ­λει την πολι­τική της έναντι της Ελλάδας. Αν και το δεύτερο σενάριο δυστυ­χώς δεν φαί­νε­ται ιδιαί­τερα πιθανό για το ορατό μέλλον, η Ελλάδα θα επεν­δύ­σει σε μια πολι­τική ‘έξυπνης ισχύος’, δηλαδή ένα συν­δυα­σμό ‘ήπιας’ και ‘σκληρής’ ισχύος με τρεις βασι­κούς άξονες:

(α) εσω­τε­ρική εξι­σορ­ρό­πηση (ενδυ­νά­μωση), με στόχο την αύξηση της απο­τρε­πτι­κής της ικα­νό­τη­τας μέσω επι­τά­χυν­σης των προ­σπα­θειών που έχουν ξεκι­νή­σει στους τομείς της εθνικής άμυνας, αμυ­ντι­κής βιο­μη­χα­νίας, στρα­τη­γι­κών επι­κοι­νω­νιών, στρα­τη­γι­κού σχε­δια­σμού και δια­χεί­ρι­σης κρίσεων και με απα­ραί­τητο συν­δε­τικό ιστό την εθνική συνεν­νό­ηση.

(β) εξω­τε­ρική εξι­σορ­ρό­πηση, λαμ­βά­νο­ντας υπόψη τα συμ­φέ­ρο­ντα των σημα­ντι­κών δρώντων, την υψηλή ρευ­στό­τητα και τη δυνα­μική και όχι στατική φύση του περι­βάλ­λο­ντος ασφα­λείας στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο. Ενί­σχυση περι­φε­ρεια­κών και άλλων συνερ­γα­σιών και συμ­μα­χιών και αξιο­ποί­ηση εργα­λείων στο πλαίσιο της ΕΕ.

(γ) Δια­μόρ­φωση μια πολι­τι­κής κινή­τρων και αντι­κι­νή­τρων που θα φέρει την Τουρκία μπροστά στο δίλημμα ‘ομα­λο­ποί­ηση των σχέσεων, με αμοι­βαίο όφελος, υπό την προ­ϋ­πό­θεση της εγκα­τά­λει­ψης από την Άγκυρα μαξι­μα­λι­στι­κών προ­σεγ­γί­σεων και πολι­τι­κών καταναγκασμού’ ή ‘συνέ­χιση της συγκρου­σια­κής πολι­τι­κής με ορατό κόστος’. Στους δικούς μας μοχλούς πίεσης περι­λαμ­βά­νο­νται οριο­θε­τή­σεις θαλασ­σίων ζωνών με γει­το­νικά κράτη, διπλω­μα­τι­κές εκστρα­τείες που ενο­χλούν την Τουρκία, καθώς υπο­γραμ­μί­ζουν την εικόνα κράτους που κινεί­ται εκτός διε­θνούς νομι­μό­τη­τας και προ­σπά­θεια επι­βο­λής κυρώ­σεων στο πλαίσιο της ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, απαι­τεί­ται έγκαιρη δρα­στη­ριο­ποί­ηση με στόχο τη συν­δια­μόρ­φωση, στο μέγιστο δυνατό βαθμό, της μελ­λο­ντι­κής σχέσης ΕΕ-Τουρκίας με τρόπο που να κατο­χυ­ρώ­νει τα ελλη­νικά συμ­φέ­ρο­ντα, αλλά και την ανάληψη ρυθ­μι­στι­κού ρόλου στα σχήματα συνερ­γα­σίας στην Αν. Μεσό­γειο, συν­δέ­ο­ντας τη στα­διακή άρση του απο­κλει­σμού της Τουρ­κίας με την αλλαγή συμπε­ρι­φο­ράς της. Στόχος μιας τέτοιας πολι­τι­κής είναι να επεν­δύ­σουμε στο αίσθημα ρεα­λι­σμού και συμ­φέ­ρο­ντος της τουρ­κι­κής ηγεσίας, κρα­τώ­ντας -με πει­στικό τρόπο, μέσω της επι­τυ­χη­μέ­νης εσω­τε­ρι­κής ενδυνάμωσης- ταυ­τό­χρονα ανοιχτή τόσο την πόρτα του “φρε­νο­κο­μείου”, όσο και αυτή της απο­κλι­μά­κω­σης και συνεν­νό­η­σης.

Συνο­λικά πάντως, πρέπει να ειπωθεί ότι υπάρχει μεν ανη­συ­χία για τις σχε­δια­ζό­με­νες τουρ­κι­κές κινή­σεις, αλλά υπάρ­χουν και μια σειρά από διπλω­μα­τι­κές και άλλες κινή­σεις που η ελλη­νική κυβέρ­νηση έχει σχε­διά­σει και υλο­ποιεί για την απο­τροπή υλο­ποί­η­σης τέτοιων σενα­ρίων και τη μείωση της έντασης

.