Ευτυχία Φράγκου: «Οι Μη Χαμένες Πατρίδες είναι υπόθεση όλων μας»

Ευτυχία πώς προ­έ­κυψε η ενα­σχό­ληση με τα ντο­κι­μα­ντέρ; Τι θα έλεγες στα νέα παιδιά που μπορεί να μας δια­βά­ζουν και να ενδια­φέ­ρο­νται να ασχο­λη­θούν με την κινού­μενη εικόνα;

Eίχα την τύχη να σπου­δάσω στο Τμήμα Επι­κοι­νω­νίας Μέσων και Πολι­τι­σμού στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο στην Αθήνα. Από μικρή είχα μία έντονη κλίση στο γράψιμο και στην επι­κοι­νω­νία, αλλά και μία μεγάλη έφεση στις τέχνες. Οπότε μόλις ολο­κλή­ρωσα τις σπουδές μου, κέρδισα μία υπο­τρο­φία και φοίτησα στην Αμε­ρι­κα­νική Ακα­δη­μία Κινη­μα­το­γρά­φου (AMDA) και αμέσως μετά πραγ­μα­το­ποί­ησα τις μετα­πτυ­χια­κές μου σπουδές στη Σχολή Καλών Τεχνών στο Αρι­στο­τέ­λειο Πανε­πι­στή­μιο στο Τμήμα Θεάτρου. Αυτή ήταν η εκπαι­δευ­τική μου δια­δρομή.

Όλη η μετέ­πειτα πορεία μου ήταν ένα αμάλ­γαμα της αγάπης μου για την Ελλάδα, τις τέχνες, τον πολι­τι­σμό και την επι­κοι­νω­νία.

Και στα βαθιά πότε μπήκες, ποιες ήταν οι πρώτες σου δου­λειές;

Από τα 18 μου ξεκί­νησα να εργά­ζο­μαι. Από ταξι­θέ­τρια μέχρι και βοηθός οδηγού σκηνής και σκη­νο­θέτη σε θέατρα. Στη συνέ­χεια μπήκε στη ζωή μου το ραδιό­φωνο με εκπο­μπές και σπικάζ, ενώ εργά­στηκα σε γυναι­κεία περιο­δικά και σε ιστό­το­πους.

Το 2010 η τηλε­ό­ραση και το πρώτο ντο­κι­μα­ντέρ ξέπρο­βαλε στο καλ­λι­τε­χνικό κατώφλι μου, με μία σειρά ντο­κι­μα­ντέρ σταθμό για εμένα, το «Balkan Express». Ακο­λού­θησε το «Εικόνα Σου Είμαι», η «Επι­στροφή στο Χωριό» και από εκεί και πέρα εργά­στηκα ως Creative Director, σενα­ριο­γρά­φος και σκη­νο­θέ­της σε δεκάδες καμπά­νιες, βίντεο, ταινίες μικρού μήκους μέχρι τη στιγμή που έλαβα λίγο πριν την παν­δη­μία μία απροσ­δό­κητη απόφαση να κάνω την πρώτη δική μου παρα­γωγή με τις Εὐ- Παρα­γω­γές, τις Μη Χαμένες Πατρί­δες.

Έχω θα έλεγα αυτό το συνή­θειο να ανα­πο­δο­γυ­ρίζω καλο­σι­δε­ρω­μέ­νες συν­θή­κες και να τα ανα­τρέπω όλα. Μετά από τα χρόνια της Νέας Υόρκης και τα έξι χρόνια στο Λονδίνο απο­φά­σισα να αφο­σιωθώ στη δημιουρ­γία ενός ντο­κι­μα­ντέρ μεγάλου μήκους σε μουσική της Ευαν­θίας Ρεμπού­τσι­κας και μοντάζ της Χρι­στί­νας Βαμβακά που ταξί­δεψε σε δεκάδες φεστι­βάλ σε όλον τον κόσμο και τώρα προ­βάλ­λε­ται απο­κλει­στικά από την Cosmote History.

Στη συνέ­χεια σε συνερ­γα­σία με το Αρι­στο­τέ­λειο Πανε­πι­στή­μιο Θεσ­σα­λο­νί­κης και το Τμήμα Ιστο­ρίας και Αρχαιο­λο­γίας υπό την επι­στη­μο­νική καθο­δή­γηση και επο­πτεία του Προ­έ­δρου του καθη­γητή κ. Ιάκωβου Μιχαη­λίδη και του διδα­κτο­ρι­κού φοιτητή κ. Νικό­λαου Μισο­λίδη, πραγ­μα­το­ποι­ή­σαμε ένα ντο­κι­μα­ντέρ για τους Αγρότες Πρό­σφυ­γες του 1922, όπου ανα­δει­κνύ­ουμε το μεγα­λείο της πατρί­δας μας. Το πώς κατα­φέρ­νει με το δικό της «ελλη­νικό τρόπο» να μετα­τρέ­πει τις εθνικές τρα­γω­δίες της σε εθνικές επο­ποι­ίες.

Σε πολύ λίγο καιρό εύχομαι να μπο­ρούμε να μπο­ρούμε ανα­κοι­νώ­σουμε τα γυρί­σματα των Μη Χαμένων Πατρί­δων ΙΙ…

Με ρωτάτε για τα νέα παιδιά… Τι να πω στους φερέλ­πι­δες νέους; Όλοι κάτι λένε στη νεολαία… Πήραμε το ταβάνι από τα κεφάλια τους και το κοντύ­ναμε, το πήγαμε από τα τρία μέτρα, στα δυόμισι και όλο το χαμη­λώ­νουμε. Έχουμε γίνει υπο­λο­γι­στι­κές εξυ­πνα­κί­στι­κες μηχανές: «Μην σπου­δά­σεις αυτό, δεν οδηγεί πουθενά. Κάνε το ένα, κάνε το άλλο, κάνε το δείνα…».

Στε­ρή­σαμε το όνειρο και τον ορί­ζο­ντα. Αυτή την ευρυ­χω­ρία στη σκέψη. Δεν έχω επί της ουσίας τίποτα μεγα­λειώ­δες να τους πω.

Μόνο να είναι φιλο­μα­θείς. Εμένα όλη η ζωή μου καθο­ρί­στηκε από τη φιλο­μά­θειά μου. Ακούνε π.χ. κάπου για τα Μπαρ­μπά­ντος. Είναι σημα­ντικό να μην βαρε­θούν να μπουν στη δια­δι­κα­σία να ψάξουν πού είναι, τι είναι.

Άρα η ανα­ζή­τηση, είτε η αμφι­σβή­τηση, είναι ένας δρόμος;

Εγώ ό,τι άκουγα σε μία ομήγυρη, ό,τι δεν ήξερα από δημιουρ­γούς, καλ­λι­τέ­χνες, από ιστορία τα σημεί­ωνα για να τα ψάξω αργό­τερα ενδε­λε­χώς. Ρου­φούσα κάθε νέα πλη­ρο­φο­ρία, κάθε και­νού­ριο παρά­θυρο μετά μανίας.

Και νομίζω πως ο μόνος τρόπος για να ασχο­λη­θούν με τιμιό­τητα με τις τέχνες και τη δημο­σιο­γρα­φία είναι να μπο­λιά­ζουν το είναι τους με συνεχή ερε­θί­σματα και βιώματα.

Εκθέ­σεις, κινη­μα­το­γρα­φι­κές προ­βο­λές, θεα­τρι­κές παρα­στά­σεις, μουσεία, δια­λέ­ξεις, βιβλία, podcasts, να αρπά­ζουν κάθε ευκαι­ρία να επε­κτεί­νουν τον κύκλο της έμπνευ­σής τους. Να δημιουρ­γή­σουν τους δικούς τους καθο­ρι­στι­κούς, θεμε­λιώ­δεις πυλώνες που θα στη­ρί­ξουν το δικό τους πνευ­μα­τικό και πολι­τι­στικό απο­τύ­πωμα.

Μίλησε μας για τις Μη Χαμένες Πατρί­δες και την Κων­στα­ντι­νού­πολη; Από πού είναι ορμώ­μενη αυτή η αγάπη σου για την καθ’ ημάς Ανατολή;

Πώς άραγε να περι­γράψω την σχέση με την Κων­στα­ντι­νού­πολη μου;

Ποιες λέξεις να διαλέξω για αυτό το ατέρ­μονο ταξίδι;

Η σχέση μου μαζί της έχει την απαρχή της στην παιδική μου ηλικία όταν την πρω­το­α­ντί­κρυσα. Από τότε ξεκί­νησε μία αέναη σύνδεση μαζί της.

Μετά από όλα αυτά τα χρόνια στο χώρο της κινού­με­νης εικόνας ανα­ρω­τιό­μουνα γιατί δεν είχε γίνει μία συντο­νι­σμένη προ­σπά­θεια κατα­γρα­φής όλων των μαρ­τυ­ρίων των εν ζωή Κων­στα­ντι­νου­πο­λι­τών στα πρότυπα του εβραϊ­κού αρχείου.

Και αισθάν­θηκα με έναν περί­εργο μετα­φυ­σικό τρόπο ότι είχα έρθει αντι­μέ­τωπη με το Χρέος.

Το Χρέος να μην αφήσω αυτές τις μαρ­τυ­ρίες να ξεχα­στούν στη λήθη του χρόνου.

Το Χρέος να απο­κα­τα­στή­σουμε στο μέγεθος που μπο­ρούμε την ιστο­ρική αλήθεια.

Το Χρέος να παρα­δώ­σουμε ένα έργο στους ιστο­ρι­κούς του μέλ­λο­ντος για να συν­θέ­σουν με μεγα­λύ­τερη ακρί­βεια το παζλ των γενο­κτο­νιών που έλαβαν χώρα στην Τουρκία.

Το Χρέος να τιμήσω τον προ­πάπ­που μου Φράγκο Δερ­μι­τζάκη που χάθηκε στα Τάγματα Εργα­σίας.

Και ανα­κα­λύ­πτο­ντας την ιστορία των προ­γό­νων μας στην Πόλη σαν να αφου­γκρά­στηκα τον πόνο όλων των προ­σφύ­γων όλου του κόσμου που ανα­γκά­ζο­νται να εγκα­τα­λεί­ψουν τον τόπο τους.

Σαν να γνώρισα προ­σω­πικά όλους τους Έλληνες της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης και σαν να συνά­ψαμε μία συμ­φω­νία μυστική. Η θυσία σας δεν θα ξεχα­στεί.

Σαν να με πήραν από το χέρι για να με γνω­ρί­σουν στα σπου­δαία σχολεία τους, στη σχέση τους με το Φανάρι και το Πατριαρ­χείο, στην έντονη κοι­νω­νική τους ζωή, στην πολί­τικη κουζίνα τους.

Σαν μου άνοιξαν την πόρτα να γνωρίσω από κοντά αυτήν την ελίτ κοι­νω­νία και σαν να καθή­σαμε σε τραπέζι Πολί­τικο όλοι μαζί.

Και στα­διακά μία άλλη Κων­στα­ντι­νού­πολη ξετυ­λί­χθηκε μπροστά μου.

Γεμάτη μη Έλληνες, με Αρμε­νί­ους, με Εβραί­ους γεμάτη με χρώματα με μυρω­διές και αρώματα.

Μία Κων­στα­ντι­νού­πολη γεμάτη με σπάνιες ιστο­ρίες που μπορούν να μας χρη­σι­μεύ­σουν ως κατευ­θυ­ντή­ριες γραμμές όταν χάνουμε το δρόμο μας για μας υπεν­θυ­μί­σουν ότι στον πυρήνα μας είμαστε εδώ σε αυτή την πλάση, για να παρα­μεί­νουμε άνθρω­ποι ακόμα και στις πιο απάν­θρω­πες συν­θή­κες.

Οι Μη Χαμένες Πατρί­δες είναι ένα οδοι­πο­ρικό για το μεγα­λύ­τε­ρης έκτασης πογκρόμ στη σύγ­χρονη ιστορία που πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε εν καιρώ ειρήνης χωρίς να έχει προη­γη­θεί ή να ακο­λου­θη­θεί από πόλεμο.

Η δημιουρ­γία του περιε­λάμ­βανε δεκάδες ταξίδια, εκα­το­ντά­δες ώρες έρευνας, μοντάζ, άπειρες αγωνίες, δυσκο­λίες και ανα­τρο­πές.

Αλλά αυτό το ντο­κι­μα­ντέρ είχε ένα φύλακα άγγελο και μία σπου­δαία ομάδα που μας ένωνε η ίδια κοινή αισθη­τική, το ίδιο όραμα, οι ίδιες αξίες.

Η μεθο­δο­λο­γία του είχε πολλά τόσο παρα­δο­σιακά αλλά και πολύ πιο νεω­τε­ρι­στικά στοι­χεία. Πρώτα απο­μα­γνη­το­φω­νή­σαμε το λόγο και δια­λέ­ξαμε τα απο­σπά­σματα στο χαρτί, με την παλιά δημο­σιο­γρα­φική τεχνική, που απαιτεί το δημο­σιο­γρα­φικό παζλ να συντε­θεί πρώτα στο χαρτί. Το όραμα μας όμως ήταν να μην μιλάει ο καθένας μόνος του αδιά­κοπα αλλά αντι­θέ­τως να δημιουρ­γη­θεί η αίσθηση ότι όλοι κάθο­νται σε ένα νοητό τραπέζι που ο ένας δια­κό­πτει και συμπλη­ρώ­νει τον άλλο. Με μοντάζ πολύ γρή­γο­ρου ρυθμού, με animated χει­ρο­ποί­η­τους χάρτες και κείμενα επί της οθόνης θέλαμε να βοη­θή­σουμε τον θεατή να νιώσει άνετα ακόμα και αν δεν είναι εξοι­κειω­μέ­νος με την ιστορία της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης.

• Όλοι οι Έλληνες είτε εξ αίματος είτε εξ αγχι­στείας είμαστε Έλληνες της καθ’ ημάς Ανα­το­λής. Όλος ο σύγ­χρο­νος νεο­ελ­λη­νι­κός πολι­τι­σμός βασί­ζε­ται και χρω­στάει πολλά, στους Κων­στα­ντι­νου­πο­λί­τες, στους Πόντιους, στους Μικρα­σιά­τες, στους Ανα­το­λι­κο­θρα­κιώ­τες…

Και τώρα οι Μη Χαμένες Πατρί­δες ανήκουν σε όλον τον κόσμο. Η διεθνής τους πορεία στα κινη­μα­το­γρα­φικά φεστι­βάλ μέσω των οποίων ταξι­δεύει σε δεκάδες χώρες από την Σουηδία μέχρι τον Καναδά και την Ινδία μας προσ­δί­δει αυτή τη δύναμη πως αυτό το θέμα -για δια­φο­ρε­τι­κούς λόγους για τον καθένα μας- ενδια­φέ­ρει και αγγίζει το κοινό παναν­θρώ­πινα.

Εύχομαι οι Μη Χαμένες Πατρί­δες να σας ανα­δεί­ξουν όλες τις απο­χρώ­σεις του μεγα­λείου αυτών των ανθρώ­πων που δια­τή­ρη­σαν γλώσσα, θρη­σκεία, ήθη και έθιμα για 500 και πλέον χρόνια μετά την Άλωση της Κων­στα­ντι­νού­πο­λης.

Και συνάμα όλο το μεγα­λείο του Ελλη­νι­σμού όχι με την έννοια της εθνικής κορώνας αλλά του μεγα­λείου του Ελλη­νι­σμού που συν­δέ­ε­ται με το Φως της Ελλάδας, με την Παιδεία, τον Πολι­τι­σμό και την αδιά­κοπη συνει­σφορά στην ανθρω­πό­τητα όχι μόνο στο μακρινό τότε αλλά και στο απάν­θρωπο σήμερα.

Eυτυχία Φράγκου – Σκη­νο­θέ­τρια, Δημο­σιο­γρά­φος

Η Ευτυχία Φράγκου είναι σκη­νο­θέ­τρια και δημιουρ­γός ντο­κι­μα­ντέρ με βαθύ ενδια­φέ­ρον για τον Ελλη­νι­σμό της δια­σπο­ράς, την ακρι­τική Ελλάδα και τις αφανείς πτυχές της συλ­λο­γι­κής μας ταυ­τό­τη­τας. Κόρη του στρα­τη­γού ε.α. και πρώην Υπουρ­γού Εθνικής Άμυνας Φρα­γκούλη Φράγκου, γεν­νή­θηκε στη Θεσ­σα­λο­νίκη και μεγά­λωσε σε διά­φο­ρες πόλεις της Ελλάδας και του εξω­τε­ρι­κού, λόγω των μετα­θέ­σεων του πατέρα της — μια εμπει­ρία που της καλ­λιέρ­γησε την προ­σαρ­μο­στι­κό­τητα και την αίσθηση του ανήκειν σε πολ­λα­πλές κοι­νό­τη­τες. Από μικρή ηλικία ασχο­λή­θηκε με τη μουσική, το θέατρο, τη χορωδία και τον αθλη­τι­σμό, ενώ η αγάπη της για τη γλώσσα και την ανά­γνωση εκδη­λώ­θηκε σχεδόν εμμο­νικά, δια­βά­ζο­ντας μέχρι και τις ετι­κέ­τες απορ­ρυ­πα­ντι­κών. Πιστεύει βαθιά στην αξία της συλ­λο­γι­κής ζωής, της συμ­με­το­χής σε ομάδες και λέσχες, και θεωρεί πως η τέχνη και ο αθλη­τι­σμός είναι διέ­ξο­δοι απέ­να­ντι στα αδιέ­ξοδα της σύγ­χρο­νης εποχής. Στην καρδιά του έργου της βρί­σκε­ται η «άλλη» Ελλάδα – εκείνη που δεν χωρά στα στενά γεω­γρα­φικά όρια της επι­κρά­τειας. Τα ντο­κι­μα­ντέρ της διε­ρευ­νούν θέματα ιστο­ρι­κής μνήμης, εντο­πιό­τη­τας και πολι­τι­στι­κής ταυ­τό­τη­τας, δίνο­ντας φωνή σε κοι­νό­τη­τες που αγω­νί­ζο­νται σιωπηλά. Η Ευτυχία Φράγκου δεν κατα­γρά­φει απλώς ιστο­ρίες. Ανα­δει­κνύει την ψυχή μιας χώρας που ζει, μάχεται και επι­μέ­νει – εντός και εκτός συνόρων.