Η συντριβή της μεσαίας τάξης

Η με­σαία τάξη συ­νε­χί­ζει να απο­δε­κα­τί­ζε­ται και να φτω­χο­ποιεί­ται. Να περνά με τρόπο οδυ­νη­ρό και με ρυθ­μούς ανε­μπό­δι­στους από μια φάση «νε­ο­πλου­τι­σμού», που συ­νο­δεύ­τη­κε από έντο­νες κα­τα­να­λω­τι­κές συ­μπε­ρι­φο­ρές, σε μια φάση κατά την οποία αρ­χι­κά προ­σπά­θη­σε να δια­τη­ρή­σει το επί­πε­δο ζωής της και στη συ­νέ­χεια να εξα­σφα­λί­σει την επι­βί­ω­σή της. Η οι­κο­νο­μι­κή κρίση επέ­φε­ρε πλήγ­μα­τα στη με­σαία τάξη όλων των χωρών της Ευ­ρώ­πης. Ωστό­σο, η ελ­λη­νι­κή με­σαία τάξη ήταν εκεί­νη που πλή­ρω­σε το πιο βαρύ τί­μη­μα. Οπως εκτι­μά η βρε­τα­νι­κή εφη­με­ρί­δα «Telegraph» σε έρευ­νά της για την κρίση στην Ευ­ρώ­πη, η μέση ελ­λη­νι­κή οι­κο­γέ­νεια έχει «χάσει 14 χρό­νια προ­ό­δου». Τι θα ακο­λου­θή­σει μετά και τη νέα φο­ρο­λο­γι­κή κα­ται­γί­δα; Οι απαι­σιό­δο­ξοι ερευ­νη­τές βλέ­πουν έναν κύκλο να ολο­κλη­ρώ­νε­ται: «Η Ελ­λά­δα, μια φτωχή χώρα με φτω­χούς κα­τοί­κους, εξε­λί­χθη­κε σε μια φτωχή χώρα με πλού­σιους κα­τοί­κους και ξα­να­γί­νε­ται μια φτωχή χώρα με φτω­χούς κα­τοί­κους» επι­ση­μαί­νουν.

Στο οι­κο­νο­μι­κό δελ­τίο του ΣΕΒ με τίτλο «Η με­σαία τάξη τρώει τις σάρ­κες της» (Μάρ­τιος 2016), στο οποίο κα­τα­γρά­φο­νται οι επι­πτώ­σεις της κρί­σης, ανα­φέ­ρε­ται χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά ότι το μέσο ελ­λη­νι­κό νοι­κο­κυ­ριό, με βάση το οποίο γί­νο­νται οι υπο­λο­γι­σμοί, είναι μια«στα­τι­στι­κή κα­τα­σκευή». Συ­μπε­ρι­λαμ­βά­νει οι­κο­γέ­νειες που έχουν ει­σο­δή­μα­τα από εξαρ­τη­μέ­νη ερ­γα­σία, ατο­μι­κές επι­χει­ρή­σεις και ελεύ­θε­ρα επαγ­γέλ­μα­τα. Σύμ­φω­να με τα συ­μπε­ρά­σμα­τα της έκ­θε­σης του ΣΕΒ, «το μέσο ελ­λη­νι­κό νοι­κο­κυ­ριό» κατά τη διάρ­κεια της κρί­σης (2009-2014) απώ­λε­σε λόγω της ύφε­σης το 30% του ει­σο­δή­μα­τός του. Αυτή η απώ­λεια, πολ­λα­πλά­σια εκεί­νης των νοι­κο­κυ­ριών σε άλλες ευ­ρω­παϊ­κές χώρες, είχε απο­τέ­λε­σμα τη δρα­μα­τι­κή αριθ­μη­τι­κή συρ­ρί­κνω­ση της με­σαί­ας τάξης. Σύμ­φω­να με έκ­θε­σή της Credit Suisse (Οκτώ­βριος 2015), η ελ­λη­νι­κή με­σαία τάξη, που αριθ­μού­σε 5,8 εκατ. πο­λί­τες, μειώ­θη­κε στα χρό­νια της κρί­σης σε 4,6 εκατ. Σχε­δόν 1,2 εκατ. Ελ­λη­νες είδαν τα ει­σο­δή­μα­τά τους να κα­ταρ­ρέ­ουν. Ταυ­τό­χρο­να, η αξία των πε­ριου­σια­κών στοι­χεί­ων της με­σαί­ας τάξης μειώ­θη­κε κατά πε­ρί­που 500 δισ. ευρώ. Εκτι­μά­ται σε 678 δισ. δο­λά­ρια, από σχε­δόν 1,2 τρισ. δο­λά­ρια το 2007.

Πρό­σφα­τη έρευ­να που πα­ρου­σιά­στη­κε στο συ­νέ­δριο της Διε­θνούς Ορ­γά­νω­σης Ερ­γα­σί­ας και της Ευ­ρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής, σχε­τι­κά με το «Αβέ­βαιο μέλ­λον της ελ­λη­νι­κής με­σαί­ας τάξης», από τους κα­θη­γη­τές Μαρία Κα­ρα­με­σί­νη και Στέ­φα­νο Για­κου­μά­το είναι εν­δει­κτι­κή της κα­τάρ­ρευ­σης αυτού που απο­κα­λεί­ται ρα­χο­κο­κα­λιά της ελ­λη­νι­κής οι­κο­νο­μί­ας και κοι­νω­νί­ας. Η έρευ­να αυτή επι­χεί­ρη­σε να προ­σεγ­γί­σει τη με­σαία τάξη με οι­κο­νο­μι­κά-ει­σο­δη­μα­τι­κά κρι­τή­ρια. Οπως εξη­γεί στο «Βήμα» ο κ. Για­κου­μά­τος, ως με­σαία στρώ­μα­τα υπο­λο­γί­στη­καν τα ατο­μι­κά ει­σο­δή­μα­τα που κυ­μαί­νο­νταν από το 60% έως το 200% του διά­με­σου δια­θέ­σι­μου ατο­μι­κού ει­σο­δή­μα­τος, δη­λα­δή ει­σο­δή­μα­τα από 5.022 ευρώ μέχρι και 16.742 ευρώ. Με βάση τα δη­λω­θέ­ντα ει­σο­δή­μα­τα του 2008, η έρευ­να κα­τέ­λη­ξε στο συ­μπέ­ρα­σμα ότι από το 70,8% του πλη­θυ­σμού που δή­λω­νε ει­σο­δή­μα­τα με­σαί­ων τά­ξε­ων, στην αρχή της κρί­σης, μόνο το 54,2% έχει ει­σο­δή­μα­τα που θα μπο­ρού­σαν να το κα­τα­τά­ξουν στη με­σαία τάξη. Στην έρευ­να αυτή, εκτός από τη με­τα­κί­νη­ση της με­σαί­ας τάξης προς τα χα­μη­λό­τε­ρα ει­σο­δη­μα­τι­κά στρώ­μα­τα, προ­κύ­πτει επί­σης μια αξιο­ση­μεί­ω­τη μεί­ω­ση του αριθ­μού των οι­κο­γε­νειών που έχουν πάνω από έναν ερ­γα­ζό­με­νο. Προ­κύ­πτει επί­σης, ως προς τη σύν­θε­ση της με­σαί­ας τάξης, μια αύ­ξη­ση του αριθ­μού των συ­ντα­ξιού­χων.

Ανε­ξαρ­τή­τως του τρό­που με τον οποίο επι­χει­ρεί­ται η προ­σέγ­γι­ση της με­σαί­ας τάξης, είναι κοινή η δια­πί­στω­ση της απώ­λειας του με­γα­λύ­τε­ρου μέ­ρους των ει­σο­δη­μά­των της. Για πα­ρά­δειγ­μα, η Στα­τι­στι­κή Υπη­ρε­σία κα­τα­τάσ­σει τα ει­σο­δή­μα­τα των φο­ρο­λο­γου­μέ­νων σε 4 τε­ταρ­τη­μό­ρια. Στην πρώτη κα­τη­γο­ρία ανή­κουν τα χα­μη­λά ει­σο­δή­μα­τα και στην τε­λευ­ταία τα υψηλά. Στις δύο εν­διά­με­σες κα­τη­γο­ρί­ες, στις οποί­ες μπο­ρεί να συ­μπε­ρι­λη­φθεί με­γά­λο μέρος της με­σαί­ας τάξης, είναι φα­νε­ρή η με­γά­λη μεί­ω­ση που υπήρ­ξε. Η δεύ­τε­ρη κα­τη­γο­ρία, από 10.985 ευρώ που δή­λω­νε κατά μέσο όρο το 2011, έπεσε στις 7.680 το 2014 και η τρίτη κα­τη­γο­ρία, από τις 15.808 στις 11.000. Από τον πί­να­κα προ­κύ­πτει ότι το 25% των Ελ­λή­νων κα­τέ­χει το 47% του πλού­του.

Αλλά και στην πε­ρί­πτω­ση που κά­ποιος θε­λή­σει να πε­ριο­ρί­σει τη με­σαία τάξη σε ει­σο­δή­μα­τα με­τα­ξύ 20.000 και 50.000 ευρώ τον χρόνο, η ει­κό­να, όπως δεί­χνουν τα δε­δο­μέ­να της Εφο­ρί­ας, πα­ρα­μέ­νει εξί­σου τρα­γι­κή. Από τα στοι­χεία ανά­λυ­σης των φο­ρο­λο­γι­κών δη­λώ­σε­ων μέχρι το 2015 (οι­κο­γε­νεια­κό ει­σό­δη­μα) προ­κύ­πτει ότι ο αριθ­μός των οι­κο­γε­νειών που δη­λώ­νουν ει­σο­δή­μα­τα από 20.000 έως 30.000 ευρώ μειώ­θη­κε σε 555.000 από 752.086, ενώ ο αριθ­μός των οι­κο­γε­νειών που δη­λώ­νουν ει­σο­δή­μα­τα από 30.000 έως 50.000 ευρώ είναι 400.000 οι­κο­γέ­νειες από 604.000 που ήταν το 2010. Από τα 23 δισ. ευρώ που είχαν δη­λω­θεί το 2010, σε αυτό το κλι­μά­κιο έκα­ναν φτερά 11 δισ. ευρώ σε διά­στη­μα τεσ­σά­ρων ετών. Πα­ράλ­λη­λα, οι φτω­χό­τε­ροι, όσοι δη­λα­δή δή­λω­ναν ει­σό­δη­μα μέχρι 12.000 ευρώ, αυ­ξή­θη­καν σε 3,7 εκατ. από σχε­δόν 2,7 το 2010.

Η απα­ξί­ω­ση της ακί­νη­της πε­ριου­σί­ας

Τα πα­ρα­πά­νω στοι­χεία αφο­ρούν τα τρέ­χο­ντα ει­σο­δή­μα­τα της με­σαί­ας τάξης. Το παζλ της κα­τάρ­ρευ­σης συ­μπλη­ρώ­νε­ται με τη δρα­μα­τι­κή υπο­βάθ­μι­ση της ακί­νη­της πε­ριου­σί­ας της. Περί τα 2,5 εκα­τομ­μύ­ρια Ελ­λη­νες, που σύμ­φω­να με τα στοι­χεία του υπουρ­γεί­ου Οι­κο­νο­μι­κών δια­θέ­τουν ακί­νη­τα αξίας από 50.000 έως 300.000 ευρώ, είδαν την πε­ριου­σία τους να υπο­βαθ­μί­ζε­ται λόγω της πτώ­σης των αξιών των ακι­νή­των, η οποία σε ορι­σμέ­νες πε­ρι­πτώ­σεις ξε­περ­νά και το 50%. Πα­ράλ­λη­λα, επι­βα­ρύν­θη­καν λόγω αυτής της πε­ριου­σί­ας με επι­πρό­σθε­τους φό­ρους.

«Το ελ­λη­νι­κό κρά­τος δεν έχει νό­μι­σμα να υπο­τι­μή­σει και διά­λε­ξε την οδό της υπο­τί­μη­σης αγα­θών, με πρώτο την ακί­νη­τη πε­ριου­σία. Απο­τέ­λε­σμα, από πο­λί­τες με ακί­νη­τα να γί­νου­με πω­λη­τές ακι­νή­των» δη­λώ­νει στο «Βήμα» ο πρό­ε­δρος της Πα­νελ­λή­νιας Ομο­σπον­δί­ας Ιδιο­κτη­τών Ακι­νή­των, Στρά­τος Πα­ρα­διάς, και επι­ση­μαί­νει «ποιος όμως αγο­ρά­ζει σή­με­ρα; Πόσοι είναι οι πρό­θυ­μοι να βγά­λουν τη θηλιά από τον λαιμό του άλλου και να τη φο­ρέ­σουν στον δικό τους;» Ο χα­ρα­κτη­ρι­σμός «θηλιά» για την ακί­νη­τη πε­ριου­σία, προς την οποία κα­τευ­θύν­θη­καν οι κόποι και οι απο­τα­μιεύ­σεις όχι μίας, αλλά δύο και τριών γε­νιών, λέει πολλά. Η ακί­νη­τη πε­ριου­σία, βα­σι­κό χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό, στή­ριγ­μα αλλά και πηγή ασφά­λειας της με­σαί­ας τάξης, απο­τε­λεί βρα­χνά που απο­μυ­ζά τους ιδιο­κτή­τες της.

Η εξα­φά­νι­ση των απο­τα­μιεύ­σε­ων

Η με­σαία τάξη επι­χεί­ρη­σε να αντι­δρά­σει στο σοκ των αλ­λε­πάλ­λη­λων μι­σθο­λο­γι­κών μειώ­σε­ων που της στέ­ρη­σαν με­γά­λο μέρος του ει­σο­δή­μα­τός της. Σύμ­φω­να με τα στοι­χεία του ΣΕΒ, για να δια­τη­ρή­σει το επί­πε­δο ζωής του, το μέσο ελ­λη­νι­κό νοι­κο­κυ­ριό ανα­ζή­τη­σε τη λύση στις απο­τα­μιεύ­σεις του. Είναι χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό ότι το 2012 η απο­τα­μί­ευ­ση των νοι­κο­κυ­ριών μη­δε­νί­ζε­ται και έκτο­τε γί­νε­ται αρ­νη­τι­κή. Ως πο­σο­στό του δια­θέ­σι­μου ει­σο­δή­μα­τος, η τρέ­χου­σα απο­τα­μί­ευ­ση των ελ­λη­νι­κών νοι­κο­κυ­ριών από 7,5% το 2006 δια­μορ­φώ­νε­ται πλέον σε -6,6% το 2015, με τις άλλες χώρες της ευ­ρω­ζώ­νης να έχουν θε­τι­κό πο­σο­στό απο­τα­μί­ευ­σης. Η Πορ­το­γα­λία και η Ιρ­λαν­δία, που επί­σης πέ­ρα­σαν τη δο­κι­μα­σία του Μνη­μο­νί­ου, έχουν πο­σο­στό απο­τα­μί­ευ­σης πε­ρί­που 4,3%.

Το τέλος των απο­τα­μιεύ­σε­ων ακο­λού­θη­σαν η ρευ­στο­ποί­η­ση πε­ριου­σια­κών στοι­χεί­ων (κο­σμή­μα­τα κ.λπ.) και η συσ­σώ­ρευ­ση οφει­λών προς την Εφο­ρία. Το μέλ­λον, από την εποχή που «τέ­λειω­σαν τα έτοι­μα», φα­ντά­ζει ακόμη πιο ζο­φε­ρό. Για την αντι­με­τώ­πι­ση της πτώ­σης του βιο­τι­κού επι­πέ­δου δεν φαί­νε­ται να υπάρ­χουν άλλα δια­θέ­σι­μα όπλα. Υπάρ­χει μόνο η με­τα­φο­ρά στους δρό­μους της οργής για όσα έγι­ναν και της αγω­νί­ας για όσα θα ακο­λου­θή­σουν. Στο «κί­νη­μα της γρα­βά­τας» τα διε­θνή ΜΜΕ βλέ­πουν την εκ­δή­λω­ση της αγα­νά­κτη­σης τμή­μα­τος της με­σαί­ας τάξης.

ΑΡΙΘ­ΜΟΙ
500 δισ. ευρώ είναι σύμ­φω­να με με έκ­θε­σή της Credit Suisse η μεί­ω­ση της αξίας των πε­ριου­σια­κών στοι­χεί­ων της με­σαί­ας τάξης.

70,8% του πλη­θυ­σμού δή­λω­νε ει­σο­δή­μα­τα με­σαί­ων τά­ξε­ων, στην αρχή της κρί­σης. Σή­με­ρα, μόνο το 54,2% έχει ει­σο­δή­μα­τα που θα μπο­ρού­σαν να το κα­τα­τά­ξουν στη με­σαία τάξη.