Τι σημαίνει για την Ελλάδα η επιχείρηση «Σοφία» της ΕΕ

Με την προ­σφυ­γική κρίση να βρί­σκε­ται σε πλήρη εξέλιξη και την επέμ­βαση της Ρωσίας και του Ιράν στη Συρία να αλλάζει τα δεδο­μένα στην περιοχή, η στρα­τιω­τική δράση από πλευράς της Ε.Ε. κατά των δια­κι­νη­τών μετα­να­στών στη Λιβύη, που έχει αρχίσει από τις 7 Οκτω­βρίου, στο πλαίσιο της επι­χεί­ρη­σης «Σοφία» (EUNAVFOR-MED) αποκτά ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον, καθώς η εξέλιξή της – σε συν­δυα­σμό με το μέτρο της δημιουρ­γίας και λει­τουρ­γίας «hot spots» και κέντρων υπο­δο­χής σε χώρες όπως η Ελλάδα- θεω­ρεί­ται ότι θα απο­τε­λέ­σει κρι­τή­ριο για την πορεία της ευρω­παϊ­κής στάσης απέ­να­ντι στο όλο ζήτημα.

Στην ουσία πρό­κει­ται για τη δεύτερη φάση της ευρύ­τε­ρης επι­χεί­ρη­σης, που λαμ­βά­νει χώρα σε διεθνή ύδατα (εκτός λιβυκών χωρικών υδάτων), καθώς οι στόχοι της πρώτης φάσης έχουν ολο­κλη­ρω­θεί, από άποψης συλ­λο­γής πλη­ρο­φο­ριών, εκπαί­δευ­σης και ανά­πτυ­ξης. Στο πλαίσιο αυτής της δεύ­τε­ρης φάσης, σκάφη και πλη­ρώ­ματα της Ε.Ε. θα πραγ­μα­το­ποιούν επι­βι­βά­σεις και έρευνες, καθώς και κατα­λή­ψεις και εκτρο­πές/ απο­τρο­πές πορείας σκαφών που είναι ύποπτα για δια­κί­νηση μετα­να­στών/ προ­σφύ­γων στην ανοικτή θάλασσα. Λόγω του απαι­τη­τι­κού από επι­χει­ρη­σια­κής πλευράς χαρα­κτήρα της εν λόγω απο­στο­λής, οι χώρες μέλη έχουν συμ­φω­νή­σει στην ενί­σχυση των μέσων της επι­χεί­ρη­σης, η οποία επί της παρού­σης βασί­ζε­ται σε έξι ναυ­τι­κές μονάδες (το ιταλικό «Cavour», καθώς και δύο γερ­μα­νικά, ένα γαλλικό, ένα βρε­τα­νικό και ένα ισπα­νικό πολε­μικό σκάφος), και επτά αερο­πο­ρι­κές (αερο­πλάνα και ελι­κό­πτερα). Παράλ­ληλα, άλλα τρία σκάφη ανα­μέ­νε­ται να εντα­χθούν στη ναυτική δύναμη εντός εβδο­μά­δων. Η πρώτη φάση της επι­χεί­ρη­σης είχε αρχίσει στις 22 Ιουνίου, και περιε­λάμ­βανε τη συλλογή πλη­ρο­φο­ριών και παρα­κο­λού­θηση των δικτύων δια­κί­νη­σης. Σύμφωνα με στοι­χεία της Ε.Ε., στο πλαίσιό της δια­σώ­θη­καν πάνω από 3.000 άνθρω­ποι στη θάλασσα, ενώ συνε­λή­φθη­σαν από τις αρχές 16 ύποπτοι ως δια­κι­νη­τές.

To Ινστι­τούτο Μελετών Ασφα­λείας της Ε.Ε. (European Union Institute for Security Studies) κάνει λόγο για μια «και­νο­τόμα» επι­χεί­ρηση όσον αφορά στην αντι­με­τώ­πιση της προ­σφυ­γι­κής/ μετα­να­στευ­τι­κής κρίσης, στα ίχνη της επι­χεί­ρη­σης «Atalanta» στον κόλπο του Άντεν, που εντάσ­σε­ται σε ένα ευρύ­τερο πλαίσιο συντο­νι­σμέ­νης ευρω­παϊ­κής αντί­δρα­σης πάνω στο προσφυγικό- όπως και στην επα­να­φορά της στα­θε­ρό­τη­τας στη Λιβύη. Ωστόσο, η ίδια η έκταση της κρίσης δημιουρ­γεί εκ των πραγ­μά­των ερω­τή­ματα και αμφι­βο­λίες όσον αφορά στην απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα των μέτρων στα οποία προ­βαί­νει η Ε.Ε.: Κατά πόσον μια επι­χεί­ρηση τέτοιου είδους- η οποία, υπο­γραμ­μί­ζε­ται, λαμ­βά­νει χώρα εκτός των χωρικών υδάτων της Λιβύης, με συγκε­κρι­μένο εύρος μέσων, απέ­να­ντι σε άνευ προη­γου­μέ­νου προ­σφυ­γι­κές/ μετα­να­στευ­τι­κές ροές- έχει τη δυνα­τό­τητα όντως να κάνει τη διαφορά;

Καλά απο­τε­λέ­σματα για την Ιταλία, επι­βά­ρυνση για την Ελλάδα

refugees mediterranean

Κατά τον καθη­γητή Ιωάννη Θ. Μάζη της Σχολής Οικο­νο­μι­κών και Πολι­τι­κών Επι­στη­μών (Τμήμα Τουρ­κι­κών και Σύγ­χρο­νων Ασια­τι­κών Σπουδών, ΕΚΠΑ), η επι­χεί­ρηση θα απο­φέ­ρει καρπούς όσον αφορά στο δρο­μο­λό­γιο Λιβύη- Ιταλία, κάτι το οποίο όμως θα έχει ως απο­τέ­λε­σμα να μετα­τε­θεί ο φόρτος στον δίαυλο του Αιγαίου. «Η Ελλάδα θα επι­φορ­τι­στεί με επι­πλέον ροές στις ήδη υπερ­φορ­τω­μέ­νες ροές που δέχεται. Τώρα, ανα­φο­ρικά με την Τουρκία θεωρώ ότι ο έλεγχος ο οποίος θα γίνετια στα τουρ­κικά παράλια στα σημεία συγκέ­ντρω­σης των ροών αυτών θα πρέπει να είναι σχο­λα­στι­κός, απο ευρω­παϊ­κές υπη­ρε­σίες σαν τη Frontex- και να υπάρχει προ­σω­πικό του ΟΗΕ, έστω και ενδει­κτικά, σε κάθε ομάδα ελέγχου. Πιστεύω ότι πρέπει να υπάρχει και τμήμα της Ιντερ­πόλ για να ελέγχει τη γνη­σιό­τητα των πιστο­ποι­η­τι­κών» ανα­φέ­ρει σχετικά.

Όσον αφορά στο συγκε­κρι­μένο ζήτημα, ο Αλέ­ξαν­δρος Νίκλαν, σύμ­βου­λος θεμάτων ασφα­λείας (IISCA security group), εκτιμά ότι η επί­τευξη του μετρια­σμού των ροών του μετα­να­στευ­τι­κού είναι κάτι που δεν μπορεί να επι­τευ­χθεί απο­κλει­στικά με στρα­τιω­τικά μέσα και επι­χει­ρή­σεις απο­τρο­πής σε θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον. «Παρα­δείγ­ματα έχουμε άλλωστε και από τις επι­χει­ρή­σεις “Τρίτων” και “Ποσει­δών” παλιό­τερα που δεν έφεραν ποτέ τα επι­θυ­μητά απο­τε­λέ­σματα καθώς αντι­με­τω­πί­ζουν το φαι­νό­μενο στην τελική του φάση και όχι στα αίτια του».

Από εκεί και πέρα, συμπλη­ρώ­νει, είναι σημα­ντικό να τονι­στεί πώς μια επι­χεί­ρηση που έχει σκοπό την μείωση της ύπαρξης δου­λε­μπό­ρων και των ενερ­γειών τους, θα πρέπει επίσης να υπάρχει και συνερ­γα­σία με υπη­ρε­σίες και χώρες που ενερ­γούν αυτοί. «Ο περιο­ρι­σμός μόνο σε δράσεις σε θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον όπως ειπώ­θηκε και παρα­πάνω, μπορεί να μειώσει προ­σω­ρινά το φαι­νό­μενο σε αριθ­μούς αλλά δεν θα έχει διάρ­κεια τόσο λόγω μεγάλου κόστους όσο και της αδυ­να­μίας να δώσει ορι­στική λύση. Με απλά λόγια όσο υπάρχει ζήτηση για υπη­ρε­σίες δου­λέ­μπο­ρων, τόσο θα υπάρχει και προ­σφορά καθώς πρό­κει­ται για παρά­νο­μες ενέρ­γειες εκα­το­ντά­δων εκα­τομ­μυ­ρίων δολα­ρίων τον χρόνο. Η λύση βρί­σκε­ται στον εντο­πι­σμό και κατα­πο­λέ­μηση των αιτιών του φαι­νο­μέ­νου και όχι στα απο­τε­λέ­σματα του».

«Κλειδί» η αντι­με­τώ­πιση της κατά­στα­σης σε Συρία και Μ. Ανατολή

Σε κάθε περί­πτωση, ανε­ξαρ­τή­τως της όποιας επι­χεί­ρη­σης για τον έλεγχο των μετα­να­στευ­τι­κών ροών, «κλειδί» θεω­ρεί­ται ο εμφύ­λιος πόλεμος που είναι σε εξέλιξη στη Συρία. Όπως υπο­γραμ­μί­ζει ο κ. Μάζης, εάν δεν ανα­στα­λεί το αίτιο, δεν είναι δυνατόν να ανα­στα­λεί και το αιτιατό- τονί­ζο­ντας παράλ­ληλα, ανα­φο­ρικά με το συγκε­κρι­μένο θέμα, ότι «η Ρωσία έκανε εποι­κο­δο­μη­τική πρόταση για συνερ­γα­σία με την Τουρκία, τη Σαου­δική Αραβία και τις ΗΠΑ στα πλήγ­ματα κατά του ISIS, αλλά οι ΗΠΑ δυστυ­χώς απέρ­ρι­ψαν αυτό το αίτημα. Kατά τη γνώμη μου αυτό θα ήταν ένα πάρα πολύ καλό στοι­χείο στον υπο­τι­θέ­μενο «αυθαί­ρετο» βομ­βαρ­δι­σμό από ρωσικά αερο­σκάφη στόχων που δεν υπά­γο­νται στο ISIS. Επίσης, θα ήταν καλύ­τερο σύστημα για τον έλεγχο της αλή­θειας των ρωσικών ισχυ­ρι­σμών».

Σε αυτό το πλαίσιο, κάνει ιδιαί­τερη αναφορά στη στάση της Τουρ­κίας και τη «διπλή της προ­σω­πι­κό­τητα» σχετικά με το όλο ζήτημα, που υπο­γραμ­μί­ζε­ται για άλλη μια φορά απο τις πρό­σφα­τες εντά­σεις λόγω παρα­βί­α­σης του ενα­ε­ρίου χώρου της από ρωσικά μαχη­τικά που επι­χει­ρούν στην περιοχή. «Η Τουρκία δεν έχει τον ίδιο σκοπό, επίσημα μιλώ­ντας, με τη Ρωσία για να πλήξει τους στόχους του ISIS; Από τη στιγμή που η απά­ντηση είναι ναι, τι πιο φυσικό για το σύμμαχο αερο­σκά­φος να βρεθεί στον εναέριο χώρο του συμ­μά­χου; Και, με τη σειρά της, στο Αιγαίο μήπως θα πρέπει να κάνει γενι­κό­τερα αυτο­κρι­τική; Αυτή η διπλή προ­σω­πι­κό­τητα της Τουρ­κίας δεν ενι­σχύει τα επι­χει­ρή­ματά της».

Γενι­κό­τερα, η αντι­με­τώ­πιση του δου­λε­μπο­ρι­κού δικτύου στο σύνολο του, είναι πολύ δύσκολη κυρίως γιατί φαί­νε­ται να ενθαρ­ρύ­νε­ται πολλές φορές και από οντό­τη­τες που λει­τουρ­γούν και αυτές στο παρα­σκή­νιο ή- όπως υπο­γραμ­μί­ζει ο κ. Νίκλαν- είναι ακόμα και κρα­τι­κές. Επι­ση­μαί­νει ακόμη ότι δεν υπάρχει κατα­πο­λέ­μηση των αιτίων όπως οι πόλεμοι στη Μέση Ανατολή, καθώς και η οικο­νο­μική δυσπρα­γία και η γενική αστά­θεια εκεί και στη νοτιο­α­να­το­λική Ασία γενι­κό­τερα, που ωθούν όχι μόνο πρό­σφυ­γες αλλά και οικο­νο­μι­κούς μετα­νά­στες να βρουν την δική τους «Γη της Επαγ­γε­λίας» στην Δύση. «Η εφαρ­μογή μόνο του στρα­τιω­τι­κού σχεδίου δεν δίνει παρά μόνο μια εικόνα πίεσης προς διακοπή πάνω στους “δίαυ­λους” των ροών φρά­ζο­ντας τους, αλλά επειδή αυτές θα συνε­χι­στούν είναι λογικό πώς κάποια στιγμή αυτό που ζούμε σήμερα δεν θα στα­μα­τή­σει και ίσως να κλι­μα­κω­θεί, όπως παρα­δέ­χο­νται και στην Frontex».

Παράλ­ληλα, κάνει λόγο για ένα μέτρο το οποίο έχει ως κύριο λόγο από πίσω του τις «ενοχές» της Ε.Ε. «Το μέτρο για την δική μου κρίση περισ­σό­τερο καλύ­πτει τις ενοχές της Ε.Ε. απέ­να­ντι στο πρό­βλημα της μετα­νά­στευ­σης που διο­γκώ­θηκε χωρίς έλεγχο, παρά για κάτι ουσια­στικό που θα φέρει μόνιμα απο­τε­λέ­σματα. Ίσως να δώσει κάποιες μειώ­σεις σε νούμερα, αλλά θα είναι βρα­χύ­βιο απο­τέ­λε­σμα και χωρίς καμία πιθα­νό­τητα να δώσει λύση. Είναι σημα­ντικό να σκεφτεί κάποιος αν μπορεί πραγ­μα­τικά μια τέτοια δύναμη να είναι δύναμη αστυ­νό­μευ­σης εσαεί , με το κόστος σε οικο­νο­μία και δυνα­μικό, που έχει σήμερα (ίσως και αυξη­μένο) μετα­τρέ­πο­ντας την Μεσό­γειο σε μια ελεγ­χό­μενη λίμνη».

Χρονικό πλαίσιο αξιο­λό­γη­σης

Σε επίπεδο αξιο­λό­γη­σης πάντως, τα απο­τε­λέ­σματα της επι­χεί­ρη­σης μάλλον θα γίνουν ορατά σύντομα. Κατά τον κ. Μάζη, πάντα σε συνάρ­τηση με τις και­ρι­κές συν­θή­κες, το χρονικό περι­θώ­ριο στο οποίο θα κριθεί εάν η επι­χεί­ρηση απο­φέ­ρει καρπούς ή όχι είναι περίπου 1,5 μήνες (τη στιγμή που, κατ’αντι­στοι­χία, στο Αιγαίο θα ήταν γύρω στους 3 με 4 μήνες). Επίσης, υπο­γραμ­μί­ζει ότι «στην περί­πτωση της Λιβύης είμαι βέβαιος ότι, παρά τις δηλώ­σεις των εμπλε­κο­μέ­νων Ευρω­παίων ότι δεν θα χρη­σι­μο­ποι­η­θούν τα λιβυκά χωρικά ύδατα, αυτή η δέσμευση δεν θα τηρηθεί αλλά η κυβέρ­νηση της Λιβύης είναι το πιο σύντομο ανέκ­δοτο. Πιστεύω ότι δεν θα τηρηθεί, έστω και σιωπηρά. Και αν δεν τηρηθεί τα απο­τε­λέ­σματα θα είναι πολύ καλύ­τερα, προς όφελος όσων προ­σπα­θούν να περά­σουν τη θάλασσα, δια­κιν­δυ­νεύ­ο­ντας να βρουν έναν υγρό τάφο». Σε αντί­στοιχο πλαίσιο κινεί­ται και η άποψη του κ. Νίκλαν, που θεωρεί ότι απο­τε­λέ­σματα σε νούμερα εντο­πι­σμού και ανα­χαί­τι­σης θα υπάρ­ξουν σχεδόν άμεσα. «Το ζήτημα είναι όμως αν αυτά τα απο­τε­λέ­σματα θα είναι δια­χρο­νικά ή απλά θα είναι πρό­σκαιρα και προς άγρα εντυ­πώ­σεων».

Ρωσική επέμ­βαση και προ­σφυ­γικό

Όπως προ­α­να­φέρ­θηκε, η ρωσική επέμ­βαση που είναι σε εξέλιξη στη Συρία απο­τε­λεί έναν νέο παρά­γο­ντα, o οποίος είναι δύσκολο να αξι­ιο­λο­γη­θεί όσον αφορά στην επί­δραση που θα έχει στο προ­σφυ­γικό γενι­κό­τερα. Ο κ. Νίκλαν σημειώ­νει πως τα δεδο­μένα έχουν αλλάξει σημα­ντικά. Όπως τονίζει, η επέμ­βαση της Ρωσίας και του Ιράν στη Συρία αγγίζει πολλές πτυχές, που αφορούν διπλω­μα­τία, ισορ­ρο­πίες ισχύος, σφαίρες επιρ­ροής και σαν τελευ­ταίο κρίκο μόνο το μετα­να­στευ­τικό. «Για παρά­δειγμα η προ­σπά­θεια της Ρωσίας στο να δημιουρ­γή­σει camps υπο­δο­χής εντός της Συρίας , ενώ ταυ­τό­χρονα και η παρου­σία δυνά­μεων του Ιράν ως αντί­βαρο απέ­να­ντι στο Μέτωπο Αλ Νόσρα και το Ισλα­μικό Κράτος είναι σίγουρα κατα­λυ­τι­κός παρά­γο­ντας, όμως και σε αυτό θα πρέπει να σημειω­θεί πώς δεν γνω­ρί­ζουμε τι βάθος χρόνου θα έχει και αν τελικά η παρου­σία του θα είναι ευνοϊκή για την στα­θε­ρό­τητα της Συρίας ή θα οδη­γή­σει σε κλι­μά­κωση εντά­σεων και σε αύξηση των ροών. Μόνο ο χρόνος θα δείξει».

Σε κάθε περί­πτωση πάντως, εκτι­μά­ται πως, γενι­κό­τερα, οτι­δή­ποτε φαί­νε­ται να πλήττει ουσιω­δώς το ISIS λει­τουρ­γεί θετικά όσον αφορά στην αντι­με­τώ­πιση της προ­σφυ­γι­κής κρίσης. «Σε βάθος χρόνου οι προ­σφυγ­γι­κές ροές, εάν όντως τιθα­σευ­τεί το ISIS, θα μειω­θούν. Ίσως όχι πολύ αισθητά στην αρχή, αλλά θα υπάρξει μείωση. Άλλωστε ουδείς Σύριος θέλει να εγκα­τα­λεί­ψει τον τόπο του, αυτό είναι γεγονός» εκτιμά ο κ. Μάζης, ο οποίος, σχο­λιά­ζο­ντας γενι­κό­τερα το ζήτημα της εν λόγω επέμ­βα­σης, εκφρά­ζει πως, βλέ­πο­ντας λογικά το όλο ζήτημα, οι Ρώσοι έχουν κάθε συμ­φέ­ρον να χτυ­πή­σουν το ISIS – υπο­γραμ­μί­ζο­ντας την παρου­σία Ντα­γκε­στα­νών μαχητών στις τάξεις της οργά­νω­σης. «Γίνεται εύκολα αντι­λη­πτό ότι η φράση του Πούτιν ότι “δεν θα τους φέρω στο σπίτι μου” έχει νόημα,. Ο Πούτιν δεν έχει κανένα συμ­φέ­ρον να είναι επιει­κής απέ­να­ντι στους τζι­χα­ντι­στές».

huffingtonpost.gr