«Δεν τολμάμε να αποκαλύψουμε τη φρίκη που κρύβεται στην οικογένεια»

Φρίκη και απο­τρο­πια­σμός. Η απο­κά­λυψη της δολο­φο­νίας της 4χρονης Αννυ από τον ίδιο της τον πατέρα αλλά και του τρόπου με τον οποίο επι­χει­ρή­θηκε να συγκα­λυ­φθεί πάγωσε την ελλη­νική κοι­νω­νία. Μια κοι­νω­νία η οποία οφείλει να κάνει και την αυτο­κρι­τική της για τον τρόπο που αντιδρά – ή μάλλον δεν αντιδρά – όταν γίνεται μάρ­τυ­ρας της συνε­χούς κακο­ποί­η­σης, η οποία στην προ­κει­μένη περί­πτωση κατέ­ληξε σε ένα ειδε­χθές έγκλημα, πρω­το­φα­νές στα διεθνή χρονικά για τη σχέση θύτη – θύματος.

Η ενδο­οι­κο­γε­νειακή βία, κυρίως ενα­ντίον παιδιών και με κίνητρο τη ζήλια, δεν απο­τε­λεί σύγ­χρονο φαι­νό­μενο, αλλά υπάρχει από αρχαιο­τά­των χρόνων, όπως απο­τυ­πώ­νε­ται μάλιστα και στην ελλη­νική μυθο­λο­γία. Ο Ατρέας, για να εκδι­κη­θεί την απιστία της συζύγου του Αερόπης με τον δίδυμο αδελφό του Θυέστη, τον προ­σκά­λεσε σε γεύμα όπου του προ­σέ­φερε για φαγητό τις ψημένες σάρκες των γιων του. Ισως μιμή­θηκε τον παππού του, Τάνταλο, ο οποίος για να δοκι­μά­σει την παντο­γνω­σία των θεών, έκοψε κομ­μα­τά­κια τον γιο του Πέλοπα και τους τον σέρβιρε. Οι θεοί, αντι­λαμ­βα­νό­με­νοι την απάτη, δεν δοκί­μα­σαν το φαγητό, εκτός από τη Δήμητρα που έφαγε ένα μέρος από τον ώμο του. Οταν οι θεοί τον ανά­στη­σαν, αντι­κα­τέ­στη­σαν με ελε­φα­ντο­στούν το μέρος του ώμου που έλειπε.

«Στον καθένα μας υπάρχει μια πρω­ταρ­χική βία σαν ζωικό ένστι­κτο. Υπάρ­χουν συν­δέ­σεις ανάμεσα σε αυτή την πρω­ταρ­χική βία και στον τρόπο που κανείς αντιδρά απέ­να­ντι στο κοι­νω­νικό του περι­βάλ­λον κινη­το­ποιώ­ντας πρω­τό­γο­νους, παρα­νοϊ­κούς μηχα­νι­σμούς άμυνας που δημιουρ­γούν πολύ βίαιες συγκρού­σεις» λέει στο «Βήμα» ο ψυχίατρος-ψυχαναλυτής κ. Στέλιος Στυ­λια­νί­δης, καθη­γη­τής Κοι­νω­νι­κής Ψυχια­τρι­κής στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο. Αυτό το ένστι­κτο σε συν­δυα­σμό με την ανθρώ­πινη αδυ­να­μία οδηγεί σε εγκλή­ματα τέτοιας σκλη­ρό­τη­τας που δεν θέλουμε ούτε καν να ανα­λο­γι­ζό­μα­στε, ακόμη και μέσα στο περι­βάλ­λον της οικο­γέ­νειας.

Ο κόσμος καταγ­γέλ­λει αλλά ανώνυμα

Η βία μέσα στην οικο­γέ­νεια είναι ένα υπαρκτό κοι­νω­νικό πρό­βλημα, το οποίο όμως συνη­θί­ζουμε να κρύ­βουμε «κάτω από το χαλί». Τα στοι­χεία, αν και δεν υπάρχει ενιαίος φορέας συγκέ­ντρω­σης και κατα­γρα­φής των περι­στα­τι­κών, είναι ενδει­κτικά. Για το 2014 η Εθνική Γραμμή για τα Παιδιά «SOS 1056» του οργα­νι­σμού «Το Χαμό­γελο του Παιδιού» δέχθηκε συνο­λικά 719 καταγ­γε­λίες σοβαρών περι­στα­τι­κών κακο­ποί­η­σης παιδιών, όπου θύτης σε ποσοστό 15,5% είναι ο πατέρας, 35,5% η μητέρα και 40% αφορά και τους δύο γονείς. Ιδιαί­τερα ενδια­φέ­ρον είναι το γεγονός ότι το 98% των κλήσεων έγιναν ανώνυμα, φαι­νό­μενο που παρα­τη­ρεί­ται δια­χρο­νικά.

«Δεν είναι παρά­λογο που ο κόσμος φοβάται να καταγ­γεί­λει ούτε ότι θέλουν να απο­φύ­γουν την ευθύνη. Είναι απόλυτα δικαιο­λο­γη­μένο. Σκέ­φτο­νται: “Εδώ σκο­τώ­νει στο ξύλο το παιδί του, δεν θα επι­τε­θεί σε εμένα;”» σχο­λιά­ζει η κυρία Ιωάννα Λαγου­μι­τζή, κοι­νω­νική λει­τουρ­γός και υπεύ­θυνη του «1056». Διε­ρω­τά­ται όμως: «Με την ανω­νυ­μία που προ­σφέ­ρουμε – αυτό δεν μπορώ να αντι­λη­φθώ – πώς γίνεται κάποιοι άνθρω­ποι να μην μπουν στη δια­δι­κα­σία να μας καλέ­σουν;». Η Γραμμή έχει 24ωρη λει­τουρ­γία, δωρεάν και δεν απαι­τεί­ται κανένα προ­σω­πικό στοι­χείο. Μετά την καταγ­γε­λία ειδο­ποιεί­ται ο εισαγ­γε­λέας, ο οποίος και δίνει εντολή σε κοι­νω­νικό λει­τουργό δημό­σιου φορέα να μεταβεί στο σπίτι, να διε­ξα­γά­γει κοι­νω­νική έρευνα και στη συνέ­χεια να ενη­με­ρώ­σει για τα απο­τε­λέ­σματα ώστε να βρεθεί η πιο συμ­φέ­ρουσα λύση για τα παιδιά.

Μέσα στο 2013 η εθνική γραμμή παι­δι­κής προ­στα­σίας «1107» του Εθνικού Κέντρου Κοι­νω­νι­κής Αλλη­λεγ­γύης (ΕΚΚΑ) χει­ρί­στηκε 1.375 κλήσεις παρέ­χο­ντας υπη­ρε­σίες ψυχο­λο­γι­κής και κοι­νω­νι­κής στή­ρι­ξης, καθώς και ενη­μέ­ρωση. Από αυτές ποσοστό 19,9% αφο­ρούσε περι­πτώ­σεις κακο­ποί­η­σης. Συνο­λικά 119 περι­πτώ­σεις που αντι­στοι­χού­σαν σε κακο­ποί­ηση, παρα­μέ­ληση και κίνδυνο βλάβης παρα­πέμ­φθη­καν στο Κέντρο Υπο­δο­χής και Αμεσης Κοι­νω­νι­κής Παρέμ­βα­σης του ΕΚΚΑ για την επεί­γουσα δια­χεί­ρισή τους.

«Μέλημά μας είναι στους χώρους εκπαί­δευ­σης του δήμου, σχολεία και νηπια­γω­γεία, να εντο­πί­ζουμε το φαι­νό­μενο και να προ­τρέ­πουμε παιδιά και γονείς να μιλή­σουν. Βέβαια ο κόσμος κρύ­βε­ται» λέει με τη σειρά της στο «Βήμα» η αντι­δή­μαρ­χος για το Παιδί του Δήμου Αθη­ναίων, ψυχολόγος-ψυχοπαιδαγωγός κυρία Μαρία Ηλιο­πού­λου, πρώην πρό­ε­δρος του Δημο­τι­κού Βρε­φο­κο­μείου Αθηνών. Με αφορμή την υπόθεση της μικρής Αννυ σκια­γρα­φεί το προφίλ του εν δυνάμει δολο­φό­νου: «Συνήθως υπάρχει ένα υπό­βα­θρο ψυχο­πα­θο­λο­γίας που ενερ­γο­ποιεί­ται λόγω των συν­θη­κών. Οταν βρεθούν σε κατά­σταση στρες, μπορούν να περά­σουν στην πράξη. Η χρήση ουσιών εντεί­νει τους στρε­σο­γό­νους παρά­γο­ντες».

Ενοχική στάση και κοι­νω­νική παθο­γέ­νεια

«Ο κόσμος κινη­το­ποιεί­ται και ευαι­σθη­το­ποιεί­ται περισ­σό­τερο όταν τέτοια τραγικά περι­στα­τικά δημο­σιο­ποιού­νται. Μας καλούν για να μας πουν κάτι που ξέρουν εδώ και πολύ καιρό, αλλά και πάλι το ενδια­φέ­ρον ατονεί. Συνήθως μας λένε: “Σας πήρα για να μη συμβεί κάτι και μετά λέτε ότι οι γεί­το­νες δεν μιλούν”» παρα­τη­ρεί η κοι­νω­νική λει­τουρ­γός, χαρα­κτη­ρί­ζο­ντας τη στάση αυτή ενοχική, που στα­διακά ατονεί και «ενερ­γο­ποιεί­ται» ξανά όταν συμβεί το επόμενο περι­στα­τικό. «Πολλές φορές είναι εξαι­ρε­τικά επώδυνο να καταγ­γεί­λουμε κάτι τόσο σοβαρό όσο η ενδο­οι­κο­γε­νειακή βία» λέει ο κ. Στυ­λια­νί­δης, τονί­ζο­ντας την αξία της παι­δείας του ίδιου του πολίτη ώστε να μη γίνει μέρος της «συλ­λο­γι­κής άρνησης και συγκά­λυ­ψης».

«Μία στις τρεις οικο­γε­νεια­κές εστίες απο­τε­λεί πεδίο μαρ­τυ­ρίου, με θύματα γυναί­κες πρω­τί­στως, αλλά και ανυ­πε­ρά­σπι­στα παιδιά ή ανή­μπο­ρους υπε­ρη­λί­κους. Αυτό μας λένε οι μαρ­τυ­ρίες, τα στοι­χεία, οι έρευνες που δια­θέ­τουμε» λέει μιλώ­ντας στο «Βήμα» ο δικη­γό­ρος και διδά­κτωρ Εγκλη­μα­το­λο­γίας κ. Αγγελος Τσι­γκρής, επι­ση­μαί­νο­ντας ότι «η βία στην οικο­γέ­νεια δεν απο­τε­λεί ιδιω­τική υπόθεση αλλά σοβαρή κοι­νω­νική παθο­γέ­νεια».

«Εχουμε όμως συνη­θί­σει ως κοι­νω­νία να λει­τουρ­γούμε με έναν τρόπο σπα­σμω­δικό ή υστε­ρικό όταν ένα πολύ μεγάλο πρό­βλημα γίνεται πρω­το­σέ­λιδο και λέμε: “Τι μπορεί να γίνει εδώ και τώρα;”. Δεν μπορεί να γίνει όμως επειδή αυτό είναι προϊόν πολύ μακράς διερ­γα­σίας» σχο­λιά­ζει ο κ. Στυ­λια­νί­δης.

Η αδρά­νεια της Πολι­τείας, η δυσλει­τουρ­γία των κοι­νω­νι­κών δομών και η περι­θω­ριο­ποί­ηση θυμάτων και θυτών επι­τεί­νουν το φαι­νό­μενο που μεγε­θύ­νε­ται μέσα στην κρίση. Ως απο­τέ­λε­σμα, τα περι­στα­τικά ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βίας, όπως παρα­θέ­τει ο καθη­γη­τής, έχουν αυξηθεί διεθνώς κατά 35%-40%, με τη χώρα μας να ακο­λου­θεί αυτή την τάση.

Θύμα, ο αυρια­νός θύτης

Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι τέτοιες βίαιες συμπε­ρι­φο­ρές μπορεί να κατα­λή­ξουν σε τόσο φρικτά εγκλή­ματα όπως αυτό που συγκλό­νισε τελευ­ταία την ελλη­νική κοι­νω­νία. Τα ψυχικά και σωμα­τικά τραύ­ματα αφήνουν ανε­ξί­τηλο το σημάδι τους σε όλη τη ζωή του θύματος, στη δια­μόρ­φωση της προ­σω­πι­κό­τη­τάς του. «Το κακο­ποι­η­μένο παιδί στα 2/3 των περι­πτώ­σεων θα γίνει ένας ενή­λι­κος που κακο­ποιεί επίσης μέλη της δικής του οικο­γέ­νειας. Πρό­κει­ται για αυτό που ονο­μά­ζουμε δια­γε­νε­α­κός κύκλος της βίας» ανα­φέ­ρει ο κ. Τσι­γκρής.

Και αν νομί­ζουμε ότι όλα αυτά δεν μας αφορούν ή περιο­ρί­ζο­νται σε συγκε­κρι­μέ­νες κοι­νω­νι­κές ομάδες, αρκεί να δούμε τα πρό­σφατα απο­λο­γι­στικά στοι­χεία της Γραμμής «SOS 15900» της Γενικής Γραμ­μα­τείας Ισό­τη­τας των Φύλων. Από τις 4.436 κλήσεις που δέχθηκε στον πρώτο ενάμιση χρόνο λει­τουρ­γίας οι 3.510 αφο­ρού­σαν ενδο­οι­κο­γε­νειακή βία. Ποσοστό 14% των γυναικών-θυμάτων είχε ολο­κλη­ρώ­σει και την τρι­το­βάθ­μια εκπαί­δευση, το 70% ήταν Ελλη­νί­δες, ενώ 12% χαρα­κτή­ρισε την οικο­νο­μική του κατά­σταση καλή και 18% μέτρια.

«Η ενδο­οι­κο­γε­νειακή βία µε θύμα τα παιδιά, που αφορά σχεδόν μία στις τρεις οικο­γέ­νειες, είναι δια­τα­ξική και δεν αρκεί­ται στα φτωχά και περι­θω­ριο­ποι­η­μένα στρώ­ματα του πλη­θυ­σμού. Οι έχοντες δεν απαλ­λάσ­σο­νται από τη βαρ­βα­ρό­τητα. Αλλωστε αξιο­σέ­βα­στοι πολίτες και “καλοί” γονείς από εξε­λιγ­μέ­νες χώρες του πλανήτη μας μετέ­χουν στους ασια­τι­κούς παρα­δεί­σους του παι­δι­κού σεξοτουρισµού» σχο­λιά­ζει μιλώ­ντας στο «Βήμα» η κυρία Φωτεινή Τσα­λί­κο­γλου, συγ­γρα­φέας και καθη­γή­τρια Ψυχο­λο­γίας στο Πάντειο Πανε­πι­στή­μιο.

ΜΜΕ και social media
Οταν η φρίκη έγινε θέαμα
«Αξιο­ση­μεί­ωτο είναι το ότι η ενδο­οι­κο­γε­νειακή βία στα διάφορα ανά την υφήλιο τηλε­ο­πτικά προ­γράμ­ματα υφί­στα­ται μια συμ­βο­λική εκμη­δέ­νιση. Συγκα­λύ­πτε­ται. Η τηλε­ό­ραση προτιμά να παρου­σιά­ζει τη βία σαν μια υπόθεση μεταξύ αγνώ­στων. Ετσι καθη­συ­χά­ζο­νται οι τηλε­θε­α­τές ως προς τα δράματα που υφέρ­πουν στα υπόγεια της αγίας οικο­γέ­νειας» λέει η καθη­γή­τρια κυρία Φωτεινή Τσα­λί­κο­γλου, προ­σθέ­το­ντας: «Η φρίκη τακτο­ποιεί­ται μέσα από τον εξο­βε­λι­σμό – εξο­στρα­κι­σμό της στο ακραίο περι­θώ­ριο. Εκεί οφείλει να είναι η φυσική θέση της. Στα έγκατα ενός σκο­τει­νού υπο­γείου μιας εξα­θλιω­μέ­νης λούμπεν ζωής. Πορνεία, ουσίες, φτώχεια και των γονέων, εκμαυ­λι­σμός και πόζες σε γυα­λι­στε­ρές λιμου­ζί­νες. Ανα­τρι­χίλα προς όλες τις κατευ­θύν­σεις, όχι μόνο για τη ζωή που οι άνθρω­ποι αυτοί έκαναν αλλά και για εκείνη που ονει­ρεύ­ο­νταν να κάνουν».

Κάπως έτσι κυκλο­φό­ρη­σαν και προ­σω­πι­κές στιγμές της άτυχης 4χρονης, μιας επί­πλα­στα χαρού­με­νης καθη­με­ρι­νό­τη­τας, φωτο­γρα­φίες του παιδιού να γελάει, αλλά και της μητέρας να επι­δί­δε­ται σε παρά­νομη χρήση ουσιών. «Η θεα­μα­τι­κο­ποί­ηση της φρίκης. Η εμπο­ρευ­μα­το­ποί­ηση της ανα­τρι­χί­λας. Πόσες αλήθεια φορές με θρη­σκευ­τική ευλά­βεια ανα­πα­ρά­χθη­καν λεπτο­μέ­ρειες του “ακα­το­νό­μα­στου” εγκλή­μα­τος; Ξανά και ξανά, μετά λόγου γνώσεως, σαν έμπει­ροι οικο­δε­σπό­τες σε ένα μακά­βριο γεύμα, γνω­ρί­ζο­ντας καλά ότι τη στιγμή εκείνη η ακρο­α­μα­τι­κό­τητα σκαρ­φα­λώ­νει. Και έπειτα πιο κομψά, η δήθεν άρνηση της λεπτο­με­ρεια­κής κατα­γρα­φής, οι υπαι­νιγ­μοί για τη μη ανα­πα­ρά­σταση της φρίκης μόνο και μόνο για να την κάνουν ακόμη πιο αισθητή και απτή» υπο­γραμ­μί­ζει η καθη­γή­τρια.

Στην ίδια γραμμή και η κοι­νω­νία, που μέσω του Δια­δι­κτύου θέλησε, σε αυτήν όπως και σε άλλες περι­πτώ­σεις, να μάθει λεπτο­μέ­ρειες, να κατα­κρί­νει και να δικάσει με τον ίδιο ακραίο τρόπο τους θλι­βε­ρούς πρω­τα­γω­νι­στές. Ο ρόλος των social media είναι διπλός. «Πρώτον, ο καθένας μπορεί να γράφει ό,τι θέλει “δημο­κρα­τικά” αλλά δυστυ­χώς όχι επώνυμα και να έχει πρό­σβαση σε κάθε πλη­ρο­φό­ρηση» περι­γρά­φει ο καθη­γη­τής κ. Στέλιος Στυ­λια­νί­δης. «Υπάρχει όμως και η δια­στρο­φική τους λει­τουρ­γία η οποία συγκα­λύ­πτει το πρό­βλημα. Μέσα στον τερά­στιο και αχανή χώρο του Δια­δι­κτύου μπορεί κάποιος να προ­βά­λει οποιεσ­δή­ποτε δικές του αρχαϊ­κές και πρω­τό­γο­νες φαντα­σιώ­σεις χωρίς να παίρνει ποτέ την ευθύνη των λόγων του» συνε­χί­ζει.

«Σιω­πη­λοί μάρ­τυ­ρες»
Κλειδί η άμεση καταγ­γε­λία
«Η κυβέρ­νηση οφείλει να κινη­το­ποι­ή­σει όλους τους φορείς σε μια προ­σπά­θεια να αντι­με­τω­πι­σθούν αυστηρά και απο­φα­σι­στικά τα ακραία φαι­νό­μενα αυταρ­χι­σμού και αυθαι­ρε­σίας προ­κει­μέ­νου να δια­σφα­λι­σθούν σχέσεις βασι­σμέ­νες στην ατομική αξιο­πρέ­πεια, στην αυτο­διά­θεση και στην αυτο­ε­κτί­μηση μέσα στην ελλη­νική οικο­γέ­νεια, άρα και στην ελλη­νική κοι­νω­νία» λέει ο εγκλη­μα­το­λό­γος κ. Αγγελος Τσι­γκρής, που έχει δια­τε­λέ­σει και ΓΓ Αντε­γκλη­μα­τι­κής Πολι­τι­κής του υπουρ­γείου Δικαιο­σύ­νης.

«Σε μια προ­σπά­θεια να προ­στα­τευ­θούν απο­τε­λε­σμα­τικά τα θύματα της ενδο­οι­κο­γε­νεια­κής βαρ­βα­ρό­τη­τας, να ακου­σθούν καθαρά οι μέχρι σήμερα σιω­πη­λοί μάρ­τυ­ρες μιας κατ’ όνομα μόνο οικο­γε­νεια­κής ζωής» λέει και κατα­λή­γει: «Πρέπει να αφου­γκρα­στούμε – με την καρδιά και με τον νου – τις χιλιά­δες γυναί­κες, τα χιλιά­δες παιδιά, τους χιλιά­δες ανή­μπο­ρους ηλι­κιω­μέ­νους που βιώνουν την οικο­γε­νειακή τους ζωή σαν ένα ανεί­πωτο, μέχρι σήμερα, δράμα».

Από τη μία πλευρά λοιπόν η ευαι­σθη­το­ποί­ηση των ίδιων των πολιτών και από την άλλη η απο­τε­λε­σμα­τική δράση των Αρχών απο­τε­λούν το κλειδί για την αντι­με­τώ­πιση αυτού του προ­βλή­μα­τος. Εξάλλου, κάθε είδους άσκηση βίας ή κακο­ποί­η­σης διώ­κε­ται από τον νόμο. Οι Αρχές λοιπόν συστή­νουν στους πολίτες, εφόσον αντι­λη­φθούν περι­στα­τικά κακο­ποί­η­σης ανη­λί­κων ή άλλου μέλους της οικο­γέ­νειας, να καλούν στο «100», ακόμη και ανώνυμα προ­κει­μέ­νου να γίνεται άμεση αντι­με­τώ­πιση του περι­στα­τι­κού.

Επίσης, σε περί­πτωση που έχει υποψία ότι ένα παιδί κακο­ποιεί­ται συστη­μα­τικά από τους γονείς του, πρέπει να ενη­με­ρώ­σει άμεσα το τοπικό αστυ­νο­μικό τμήμα. Ακόμη, στη διάθεση των πολιτών για επώνυμη καταγ­γε­λία βρί­σκο­νται οι εισαγ­γε­λι­κές Αρχές, ενώ ανώνυμη αναφορά για κακο­ποί­ηση μέσα στην οικο­γέ­νεια μπορεί να γίνει και στην 24ωρη γραμμή «197» του ΕΚΚΑ. Η τηλε­φω­νική γραμμή Αμεσης Κοι­νω­νι­κής Βοή­θειας απο­τε­λεί το επι­χει­ρη­σιακό κέντρο έκτα­κτης ανάγκης, άμεσης και διαρ­κούς ανα­φο­ράς, καθώς και ενερ­γο­ποί­η­σης ολό­κλη­ρου του συστή­μα­τος παροχής υπη­ρε­σιών άμεσης κοι­νω­νι­κής βοή­θειας.

Το ΒΗΜΑ