Απορρίμματα: Κάν’ το όπως η Μαγιόρκα

Ρεπορ­τάζ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΙΑΛΙΟΣ

ΜΑΓΙΟΡΚΑ ΑΠΟΣΤΟΛΗ. Κατε­βαί­νο­ντας από το αερο­πλάνο στο Αερο­δρό­μιο Πάλμα Μαγιόρκα, το μέγεθος της του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης του νησιού βρί­σκε­ται εκεί, μπροστά σου. Από τους δεκάδες ιμάντες παρα­λα­βής απο­σκευών έως τον πίνακα αφίξεων – ανα­χω­ρή­σεων, στον οποίο «στρι­μώ­χνο­νται» ακόμα και αυτήν την εποχή 70 αερο­πο­ρι­κές εται­ρείες, εξυ­πη­ρε­τώ­ντας κάθε εβδο­μάδα του­λά­χι­στον 1.500 πτήσεις εσω­τε­ρι­κού και 700 διε­θνείς πτήσεις. Οι αριθμοί κόβουν την ανάσα: ένα νησί με την έκταση της Εύβοιας (2,5 φορές μεγα­λύ­τερο από τη Ρόδο) φιλο­ξε­νεί ετησίως περίπου 12 εκατ. του­ρί­στες, όταν ο του­ρι­σμός όλης της Ελλάδας είναι 25 εκα­τομ­μύ­ρια.

Τίποτα, όμως, δεν γίνεται χωρίς συνέ­πειες. Και έτσι, η Μαγιόρκα των 54 δήμων πασχί­ζει την τελευ­ταία δεκα­ε­τία να αντι­με­τω­πί­σει το πλήθος των περι­βαλ­λο­ντι­κών προ­βλη­μά­των που δημιουρ­γεί η τερά­στια του­ρι­στική ανά­πτυξη, από τα απορ­ρίμ­ματα και τα λύματα έως την κατα­στροφή του τοπίου στις παρα­λια­κές περιο­χές.

«Στο ιερό του Απόλ­λωνα στους Δελφούς υπάρχει μια επι­γραφή που λέει: Μηδέν άγαν (σ.σ.: τίποτα καθ’ υπερ­βο­λήν). Δυστυ­χώς για τις του­ρι­στι­κές περιο­χές της Μεσο­γείου, το μέτρο έχει προ πολλού χαθεί», εξηγεί ο αρχι­τέ­κτων Κάρλος Γκαρσία Ντελ­γάδο. «Στη Μαγιόρκα, ο του­ρι­σμός άρχισε ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, με ανθρώ­πους υψηλής ποιό­τη­τας που θεω­ρού­σαν ότι ανα­κά­λυ­ψαν έναν παρά­δεισο. Οι άνθρω­ποι αυτοί έφυγαν τη δεκα­ε­τία του 1970, όταν άρχισαν να φτιά­χνο­νται μαζικά άσχημα κτίρια, να κατα­στρέ­φο­νται οι παρα­λίες. Σήμερα, η κατά­σταση είναι καλύ­τερη, αλλά είναι πλέον πολύ αργά, τα πράγ­ματα είναι δύσκολα ανα­στρέ­ψιμα».

Την τελευ­ταία δεκα­ε­τία, η Μαγιόρκα πήρε μέτρα για να ανα­σχέ­σει τις επι­πτώ­σεις του μαζικού του­ρι­σμού. Οπως εξηγεί στην «Κ» ο Αλφόνσο Ροντρί­γκεζ, δήμαρ­χος της Κάλβια, του πιο του­ρι­στι­κού δήμου του νησιού, τα ανοικτά μέτωπα είναι πολλά. «Το 1999, η πόλη της Κάλβια είχε 33.000 πλη­θυ­σμό, τώρα έχει 52.000. Το πρό­βλημα αντι­με­τω­πί­ζε­ται με στε­γα­στικά προ­γράμ­ματα, υπο­νο­μεύ­ε­ται όμως από την ενοι­κί­αση κατοι­κιών με πλατ­φόρ­μες τύπου Airbnb. Πολλοί ντόπιοι δεν μπορούν να βρουν σπίτι σε λογικές τιμές, γιατί όλοι τα θέλουν ‘‘ελεύθερα’’ το καλο­καίρι. Σε άλλα νησιά, όπως στην Iμπιζα, τα πράγ­ματα είναι ακόμα χει­ρό­τερα, ακούμε ότι το καλο­καίρι ενοι­κιά­ζο­νται μπαλ­κό­νια και σκηνές σε εργα­ζό­με­νους στον του­ρι­σμό, γιατί δεν υπάρχει στέγη».

Παράλ­ληλα, τον δήμο απα­σχο­λεί η ανα­νέ­ωση του ξενο­δο­χεια­κού απο­θέ­μα­τος. «Πολλά ξενο­δο­χεία χτί­στη­καν το ’60-70 και πρέπει να ανα­και­νι­στούν. Πριν από πέντε χρόνια, το 52% των ξενο­δο­χείων στον δήμο ήταν τριών αστέρων και το 33% τεσ­σά­ρων αστέρων, και σήμερα η ανα­λο­γία είναι ακριβώς η αντί­θετη. Eχουμε επεν­δύ­σει μεγάλα ποσά στην ανα­θε­ώ­ρηση του πολε­ο­δο­μι­κού σχε­δια­σμού, δεν επι­τρέ­πουμε επε­κτά­σεις του σχεδίου πόλης, δεν επι­τρέ­πουμε νέα κτίρια επάνω στην ακτο­γραμμή, επι­δο­τούμε την ‘‘απόσυρση’’ παλιών κτιρίων, μεγάλο μέρος του νησιού κηρύ­χθηκε προ­στα­τευό­μενο».

Παράλ­ληλα με το περι­βάλ­λον, η Μαγιόρκα ανα­ζη­τεί νέα ταυ­τό­τητα, μακριά από τη «μονο­καλ­λιέρ­γεια» του του­ρι­σμού. Σε αυτό το πλαίσιο διορ­γά­νωσε στις 20 – 21 Απρι­λίου το συνέ­δριο «World Smart Island», με θέμα τις έξυπνες, και­νο­τό­μες λύσεις σε ζητή­ματα νησιω­τι­κό­τη­τας.

«Βασικό ζήτημα των νησιών είναι η γεω­γρα­φική απο­μό­νωση. Με τις νέες τεχνο­λο­γίες, αυτό το πρό­βλημα αίρεται», λέει στην «Κ» η Πιλάρ Κονέσα, επι­κε­φα­λής της διορ­γά­νω­σης. «Τα ευρω­παϊκά νησιά πρέπει να μετα­βλη­θούν σε χώρο για την ανά­πτυξη λύσεων για τα νησιά όλου του πλανήτη, να προ­σεγ­γί­σουν παλαιά και νέα προ­βλή­ματα με και­νο­τό­μους τρόπους. Πώς; Η ποιό­τητα ζωής στα μεσο­γειακά νησιά μπορεί να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί ως επι­χεί­ρημα για την προ­σέλ­κυση ταλέ­ντων, ανθρώ­πων που εργά­ζο­νται στην παρα­γωγή γνώσης. Γιατί να εργα­στεί κανείς από μια μουντή ευρω­παϊκή μεγα­λού­πολη και όχι από ένα ισπα­νικό ή ένα ελλη­νικό νησί; Πρό­κει­ται, εξάλλου, για αμοι­βαία επωφελή σχέση – η εμπει­ρία της Ισπα­νίας και της Ελλάδας δείχνει ότι δεν είναι καλό για ένα νησί να εξαρ­τά­ται απόλυτα από τον του­ρι­σμό, καθώς ο μεγάλος αριθμός των επι­σκε­πτών και η επο­χι­κό­τητα δημιουρ­γούν πλήθος προ­βλη­μά­των. Εκτιμώ ότι τα νησιά έχουν δική τους δυνα­μική και δυσα­νά­λογα μικρό χώρο στη δημόσια σφαίρα».

Κάν’ το όπως η Μαγιόρκα, για τη δια­χεί­ριση των σκου­πι­διών

Καθώς το αυτο­κί­νητο πλη­σιά­ζει τη μονάδα δια­χεί­ρι­σης απορ­ριμ­μά­των της Μαγιόρκα, στο νοτιο­δυ­τικό κομμάτι του νησιού, παρα­τηρώ ένα πουλί με ασυ­νή­θι­στα μεγάλο άνοιγμα φτερών να πετά από πάνω μας. «Αετός δεν είναι;», ρωτώ την Ελενα Κορο­μίνα, υπεύ­θυνη διεθνών σχέσεων της μονάδας. «Ναι. Εργά­ζε­ται για εμάς!», εξηγεί. «Oπου μετα­φέ­ρο­νται απορ­ρίμ­ματα, συγκε­ντρώ­νο­νται γλάροι. Οι δημότες λοιπόν των γύρω περιο­χών δια­μαρ­τύ­ρο­νταν και έτσι προ­σλά­βαμε έναν εκπαι­δευτή με τον αετό του. Ο αετός κάνει βόλτες μερικές ώρες κάθε ημέρα, οι γλάροι των βλέπουν και φεύγουν».

Η πρό­σληψη ενός αετού δεν είναι η μόνη, ούτε η κυριό­τερη από τις πρω­το­τυ­πίες της μονάδας. Eνα βρα­βευ­μένο για την αρχι­τε­κτο­νική του κτίριο έχει δημιουρ­γη­θεί μόνο για τους επι­σκέ­πτες -από σχολεία έως επιστήμονες- λει­τουρ­γώ­ντας ως «βιτρίνα» της μονάδας. Από την ταράτσα του ξεκινά ένα monorail, ένα τρένο που κάνει μια σύντομη δια­δρομή μέσα στη μονάδα για μια high tech ξενά­γηση και απο­τε­λεί τη βασική «ατρα­ξιόν» του συγκρο­τή­μα­τος.

Υπάρ­χουν και κοι­νω­νι­κές πρω­το­βου­λίες: για παρά­δειγμα στη μονάδα κομπο­στο­ποί­η­σης, που είναι ένα δύσοσμο περι­βάλ­λον εργα­σίας, προ­σλαμ­βά­νο­νται πρώην κρα­τού­με­νοι, ως ένα βήμα επα­νέ­ντα­ξης. «Η δουλειά εκεί δεν είναι ελκυ­στική. Είναι όμως δουλειά, με μισθό και πλήρη ασφά­λιση, άρα δίνει σε κάποιον μια ευκαι­ρία για ένα νέο ξεκί­νημα», λέει η κ. Κορο­μίνα.

Μετά την πρώτη εικόνα

Στις αρχές της δεκα­ε­τίας του ’90, η Μαγιόρκα είχε 400.000 τόνους απορ­ριμ­μά­των ετησίως, 30 χωμα­τε­ρές και ΧΥΤΑ και καμία προ­σπά­θεια ανα­κύ­κλω­σης. Το Συμ­βού­λιο της Μαγιόρκα (καθ’ αντι­στοι­χία, ο έπαρχος του νησιού) απο­φά­σισε να προ­χω­ρή­σει σε έναν δια­γω­νι­σμό ενιαίο, για όλο το νησί, μέσω σύμπρα­ξης δημο­σίου και ιδιω­τι­κού τομέα (ΣΔΙΤ).

Στον δια­γω­νι­σμό επι­κρά­τησε το 1992 η κοι­νο­πρα­ξία TIRME (URBASER 60%, FCC 20%, IBERDROLA 20%). Η πρότασή της βασί­ζε­ται στην απο­τέ­φρωση συμ­μί­κτων απορ­ριμ­μά­των για την παρα­γωγή ενέρ­γειας, αφού προη­γη­θεί ανα­κύ­κλωση και κομπο­στο­ποί­ηση.

«Πρώτο μας μέλημα, βάσει της σύμ­βα­σης, ήταν το κλεί­σιμο όλων των χωμα­τε­ρών και τη δια­τή­ρηση μόνο ενός ΧΥΤΥ», εξηγεί ο Ραφαέλ Γκινέα, γενικός διευ­θυ­ντής της TIRME. Το 1996 λει­τούρ­γησε η πρώτη μονάδα απο­τέ­φρω­σης και ακο­λού­θησε η κατα­σκευή δεύ­τε­ρης, παράλ­ληλα με τις υπο­δο­μές ανα­κύ­κλω­σης και κομπο­στο­ποί­η­σης».

Σύμφωνα με στοι­χεία της TIRME, στη Μαγιόρκα παρά­γο­νται 600.000 τόνοι απορ­ρίμ­ματα. Από αυτά απο­τε­φρώ­νο­νται περίπου 450.000 τόνοι, παρά­γο­ντας 60 MW ενέρ­γειας που πωλεί­ται στην ισπα­νική εταιρία ηλε­κτρι­σμού. Η ανα­κύ­κλωση (5 χωριστά ρεύματα), που ξεκί­νησε το 2003 δεν χρε­ώ­νε­ται, προ­κει­μέ­νου να ενι­σχυ­θεί: η ανα­κύ­κλωση χαρτιού έχει φθάσει τους 30.000 τόνους ετησίως, γυαλιού τους 25.000, συσκευα­σιών τους 16.000 τόνους, βιο­α­πο­δο­μή­σι­μων τους 18.000 τόνους.

«Η ανα­κύ­κλωση είναι ακόμα σε χαμηλά επίπεδα», παρα­δέ­χε­ται ο κ. Γκινέα. «Το μέλλον βρί­σκε­ται στην ενί­σχυση της δια­λο­γής στην πηγή. Η Ισπανία την προη­γού­μενη δεκα­ε­τία απέ­κτησε πλήθος μονάδων μηχα­νι­κής δια­λο­γής συμ­μί­κτων απορ­ριμ­μά­των (σσ. παίρ­νουν κοινά απορ­ρίμ­ματα και ξεχω­ρί­ζουν με μηχα­νική δια­δι­κα­σία τα ανα­κυ­κλώ­σιμα), όμως το μοντέλο αυτό θεω­ρεί­ται πλέον ξεπε­ρα­σμένο και εγκα­τα­λεί­πε­ται: παράγει χαμηλής ποιό­τη­τας ανα­κυ­κλώ­σιμα υλικά και κακής ποιό­τη­τας κομπόστ, που δεν απορ­ρο­φώ­νται από την αγορά. Ναι, η ανα­κύ­κλωση είναι η καλύ­τερη λύση καθώς επα­να­φέ­ρει τους πόρους μέσα στην οικο­νο­μία. Η απο­τέ­φρωση όμως θεω­ρεί­ται εξίσου βιώσιμη από την Ε.Ε., αφού απο­τρέ­πει την ταφή απορ­ριμ­μά­των και οδηγεί στην παρα­γωγή «πρά­σι­νης ενέρ­γειας».

Στη μονάδα, η λυμα­το­λά­σπη (από τους έξι βιο­λο­γι­κούς καθα­ρι­σμούς του νησιού) υπό­κει­ται επε­ξερ­γα­σία από την οποία παρά­γε­ται υπό­στρωμα για την κατα­σκευή δρόμων. Τα βιο­α­πο­δο­μή­σιμα παρά­γουν κομπόστ που πωλεί­ται πολύ φθηνά και γίνεται ανάρ­πα­στο στο νησί. «Το πουλάμε πολύ φθηνά γιατί μας ενδια­φέ­ρει να “επι­στρέ­φει” στην παρα­γω­γική δια­δι­κα­σία», εξηγεί ο διευ­θυ­ντής της μονάδας. Συνο­λικά το κόστος της δια­χεί­ρι­σης για τους δήμους υπο­λο­γί­ζε­ται στα 125 ευρώ/τόνο (χωρίς την ανα­κύ­κλωση, που χρη­μα­το­δο­τεί­ται από την παρα­γωγή ενέρ­γειας). «Για εμένα, το βασι­κό­τερο είναι ότι η ταφή απορ­ριμ­μά­των βρί­σκε­ται σχεδόν στο 0%, σε ένα νησί όπου το καλο­καίρι οι ποσό­τη­τες απορ­ριμ­μά­των είναι 2,5 φορές μεγα­λύ­τε­ρες. Εχω τρία παιδιά, μένω μόλις 10 χλμ από εδώ και με ενδια­φέ­ρει το περι­βάλ­λον στο οποίο μεγα­λώ­νουν».

Καθη­με­ρινή