Δένδιας: Βάση της εξωτερικής μας πολιτικής το Διεθνές Δίκαιο

• Η διπλή γραμ­μή Δέν­δια για το Διε­θνές Δί­καιο και ο χάρ­της αλ­λα­γών στις Ένο­πλες Δυ­νά­μεις υπό τη σκιά νέων τουρ­κι­κών προ­κλή­σε­ων • Προ­σπά­θεια να σβή­σει η ει­κό­να μιας υπο­χώ­ρη­σης στη ση­μα­σία των διε­θνών κα­νό­νων, από την άλλη, νο­μο­τε­χνι­κές με­τα­βο­λές με σαφές απο­τύ­πω­μα στην ιε­ραρ­χία και τη στε­λέ­χω­ση, την ώρα που η Άγκυ­ρα επα­να­φέ­ρει αξιώ­σεις στο Αι­γαίο με φόντο την υπό­θε­ση πό­ντι­σης οπτι­κής ίνας

Η συ­γκυ­ρία σπά­νια αφή­νει πε­ρι­θώ­ρια για πα­ρερ­μη­νεί­ες. Όταν ένα υπουρ­γείο που χει­ρί­ζε­ται την εθνι­κή άμυνα επι­χει­ρεί ταυ­τό­χρο­να θε­σμι­κές αλ­λα­γές στο εσω­τε­ρι­κό των Ενό­πλων Δυ­νά­με­ων, δια­χει­ρί­ζε­ται κοι­νο­βου­λευ­τι­κή πίεση για την εξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή και πα­ρα­κο­λου­θεί μια νέα τουρ­κι­κή ρη­το­ρι­κή κλι­μά­κω­σης στο Αι­γαίο, τότε κάθε λέξη με­τρά­ει και κάθε δια­τύ­πω­ση γί­νε­ται αντι­κεί­με­νο πο­λι­τι­κής ανά­γνω­σης.

Αυτό ακρι­βώς συ­νέ­βη, με τις το­πο­θε­τή­σεις του Νίκου Δέν­δια στη Βουλή να πυ­ρο­δο­τούν συ­ζή­τη­ση για το πού ακρι­βώς «πατά» η χώρα απέ­να­ντι στο Διε­θνές Δί­καιο, την ίδια στιγ­μή που το πο­λυ­νο­μο­σχέ­διο του υπουρ­γεί­ου Εθνι­κής Άμυ­νας επι­χει­ρεί να ανα­δια­τά­ξει κα­νό­νες εξέ­λι­ξης και στε­λέ­χω­σης και η Άγκυ­ρα να επα­να­λαμ­βά­νει τους γνω­στούς ισχυ­ρι­σμούς περί «μο­νο­με­ρών ενερ­γειών» της Ελ­λά­δας στο Αι­γαίο.

Η ανα­δί­πλω­ση της 8/1 και η πίεση της 7/1  που προη­γή­θη­κε

Την Πέμ­πτη 8/1, μι­λώ­ντας στην Ολο­μέ­λεια της Βου­λής στη συ­ζή­τη­ση επί του νο­μο­σχε­δί­ου για τις Ένο­πλες Δυ­νά­μεις, ο Νίκος Δέν­διας εμ­φα­νί­στη­κε να το­πο­θε­τεί­ται με δια­φο­ρε­τι­κό τόνο από εκεί­νον που είχε υιο­θε­τή­σει την Τε­τάρ­τη 07/01 ενώ­πιον της Επι­τρο­πής Άμυ­νας και Εξω­τε­ρι­κών Υπο­θέ­σε­ων. Η με­τα­τό­πι­ση δεν ήταν λε­πτο­μέ­ρεια, γιατί δεν αφο­ρού­σε μια τε­χνι­κή πτυχή του νο­μο­σχε­δί­ου, αλλά τον σκλη­ρό πυ­ρή­να της πο­λι­τι­κής αφή­γη­σης της κυ­βέρ­νη­σης και του Κυ­ριά­κου Μη­τσο­τά­κη ει­δι­κά για το Διε­θνές Δί­καιο.

Στην Ολο­μέ­λεια, ο υπουρ­γός ξε­κί­νη­σε με μια φράση που ήταν και πο­λι­τι­κό μή­νυ­μα απο­φόρ­τι­σης και ταυ­τό­χρο­να προει­δο­ποί­η­ση για το επί­πε­δο σο­βα­ρό­τη­τας που απαι­τεί­ται. «Με τα θέ­μα­τα αυτά δεν είναι να παί­ζου­με κα­θό­λου» είπε ο Νίκος Δέν­διας, επι­χει­ρώ­ντας να δώσει ένα πλαί­σιο βε­βαιό­τη­τας σε μια συ­ζή­τη­ση που ήδη είχε ανοί­ξει με έντα­ση. Στη συ­νέ­χεια προ­χώ­ρη­σε σε μια ρητή και από­λυ­τη το­πο­θέ­τη­ση: «ο ενα­γκα­λι­σμός με το Διε­θνές Δί­καιο και τον Κα­τα­στα­τι­κό Χάρτη του ΟΗΕ είναι κύριο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό της εξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής της χώρας». Και για να κλεί­σει κάθε χα­ρα­μά­δα ερ­μη­νεί­ας περί αλ­λα­γής γραμ­μής στο ανώ­τα­το επί­πε­δο, πρό­σθε­σε τη δια­τύ­πω­ση που στό­χευε ευ­θέ­ως στην κρι­τι­κή που δέ­χε­ται η κυ­βέρ­νη­ση και ο πρω­θυ­πουρ­γός προ­σω­πι­κά: «δεν υφί­στα­ται πι­θα­νό­τη­τα ούτε στο πα­ρελ­θόν, ούτε στο παρόν, ούτε στο μέλ­λον, οποιοσ­δή­πο­τε πρω­θυ­πουρ­γός να δια­τυ­πώ­σει δια­φο­ρε­τι­κή άποψη».

Η επι­λο­γή αυτών των λέ­ξε­ων δεν ήταν τυ­χαία. Ήταν μια προ­σπά­θεια να απο­κα­τα­στα­θεί μια θε­σμι­κή στα­θε­ρά, ότι δη­λα­δή η χώρα προ­βάλ­λει το Διε­θνές Δί­καιο όχι ως επι­κοι­νω­νια­κό σύν­θη­μα αλλά ως στα­θε­ρό ερ­γα­λείο πο­λι­τι­κής και άμυ­νας. Όμως ακρι­βώς επει­δή προη­γή­θη­κε η συ­νε­δρί­α­ση της Επι­τρο­πής, η το­πο­θέ­τη­ση δια­βά­στη­κε ως απά­ντη­ση και ως «διόρ­θω­ση» της ει­κό­νας.

Γιατί την Τε­τάρ­τη 07/01, ο Νίκος Δέν­διας είχε δια­τυ­πώ­σει μια θέση που άνοι­ξε με­γά­λο κύκλο αντι­δρά­σε­ων και σχο­λί­ων, μέσα στο κλίμα της σκλη­ρής κρι­τι­κής που ασκεί­ται στην κυ­βέρ­νη­ση για τη στάση της απέ­να­ντι στην επέμ­βα­ση των ΗΠΑ στη Βε­νε­ζου­έ­λα και την απα­γω­γή του Νι­κο­λάς Μα­δού­ρο. Εκεί, ο υπουρ­γός είχε πει πως «οι όροι του Διε­θνούς Δι­καί­ου δεν απο­τε­λούν κα­νό­να λει­τουρ­γί­ας των κρα­τών ως έν­νοια». Και είχε συ­μπλη­ρώ­σει με μια ακόμα πιο αιχ­μη­ρή ιε­ράρ­χη­ση: «Πιο ση­μα­ντι­κό είναι το συμ­φέ­ρον της χώρας. Δε μι­λά­με για οι­κο­νο­μι­κό συμ­φέ­ρον εδώ, μι­λά­με για την ίδια την ύπαρ­ξη της, την ώρα που οι όροι του Διε­θνούς Δι­καί­ου δεν απο­τε­λούν τον κα­νό­να λει­τουρ­γί­ας των κρα­τών ως έν­νοια».

Η αντί­φα­ση που γεν­νή­θη­κε δεν ήταν απλώς ρη­το­ρι­κή. Στην ελ­λη­νι­κή δη­μό­σια συ­ζή­τη­ση, το Διε­θνές Δί­καιο προ­βάλ­λε­ται εδώ και χρό­νια ως βα­σι­κός πολ­λα­πλα­σια­στής ισχύ­ος, ει­δι­κά απέ­να­ντι σε μια ανα­θε­ω­ρη­τι­κή ρη­το­ρι­κή που αμ­φι­σβη­τεί θα­λάσ­σιες ζώνες, δι­καιώ­μα­τα και κυ­ριαρ­χι­κές αρ­μο­διό­τη­τες. Έτσι, όταν την μία μέρα ακού­γε­ται ότι οι όροι του Διε­θνούς Δι­καί­ου δεν απο­τε­λούν κα­νό­να λει­τουρ­γί­ας των κρα­τών, και την επό­με­νη μέρα ανα­δει­κνύ­ε­ται ως «κύριο χα­ρα­κτη­ρι­στι­κό» η προ­σκόλ­λη­ση στον Κα­τα­στα­τι­κό Χάρτη του ΟΗΕ, το πο­λι­τι­κό σύ­στη­μα δια­βά­ζει τη με­τα­τό­πι­ση ως ανά­γκη να κλεί­σει μια επι­κίν­δυ­νη συ­ζή­τη­ση. Ιδίως όταν ο ίδιος ο Νίκος Δέν­διας, ως υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών στο πα­ρελ­θόν, χα­ρα­κτή­ρι­ζε το Διε­θνές Δί­καιο το «Ιερό Δι­σκο­πό­τη­ρο» της εξω­τε­ρι­κής πο­λι­τι­κής, μια δια­τύ­πω­ση που τώρα επι­στρέ­φει ως μέτρο σύ­γκρι­σης.

Η επί­κλη­ση των «κο­σμο­γο­νι­κών αλ­λα­γών» ως γέ­φυ­ρα επι­χει­ρη­μά­των

Στην Ολο­μέ­λεια, ο υπουρ­γός δεν έμει­νε μόνο στη θε­σμι­κή δια­κή­ρυ­ξη υπέρ του Διε­θνούς Δι­καί­ου. Επι­χεί­ρη­σε να χτί­σει και ένα πλαί­σιο ρε­α­λι­σμού, ώστε να συν­δέ­σει τη νέα έμ­φα­ση με την ανά­γκη ισχυ­ρής απο­τρο­πής. Μί­λη­σε για «κο­σμο­γο­νι­κές αλ­λα­γές» που συ­ντε­λού­νται πα­γκο­σμί­ως, το­νί­ζο­ντας ότι «δεν υφί­στα­νται σή­με­ρα οι στα­θε­ρές του χθες». Με αυτό το επι­χεί­ρη­μα, προ­σπά­θη­σε να δεί­ξει ότι η χώρα δεν μπο­ρεί να επα­να­παύ­ε­ται σε βε­βαιό­τη­τες, άρα πρέ­πει να έχει αί­σθη­ση πως μπο­ρεί να εξα­σφα­λί­σει η ίδια την ασφά­λειά της.

Εδώ βρί­σκε­ται ο πυ­ρή­νας της πο­λι­τι­κής γραμ­μής που επι­χει­ρεί να ισορ­ρο­πή­σει ανά­με­σα σε δύο φαι­νο­με­νι­κά αντίρ­ρο­πες ανά­γκες. Η πρώτη είναι να δια­τη­ρεί­ται η διε­θνής νο­μι­μο­ποί­η­ση και η νο­μι­κή γλώσ­σα ως όπλο στο δι­πλω­μα­τι­κό πεδίο. Η δεύ­τε­ρη είναι να μην καλ­λιερ­γη­θεί εσω­τε­ρι­κά η ψευ­δαί­σθη­ση ότι οι διε­θνείς κα­νό­νες αρ­κούν από μόνοι τους για να απο­τρέ­ψουν κρί­σεις, προ­κλή­σεις ή τε­τε­λε­σμέ­να. Το πρό­βλη­μα ξε­κι­νά όταν η «ρε­α­λι­στι­κή» ανά­γνω­ση του διε­θνούς συ­στή­μα­τος εκ­φέ­ρε­ται με τρόπο που ακού­γε­ται ως απα­ξί­ω­ση του ίδιου του κα­νό­να, ει­δι­κά σε μια χώρα που στη­ρί­ζει με­γά­λο μέρος της στρα­τη­γι­κής της στο ότι ο αντί­πα­λος εμ­φα­νί­ζε­ται να πα­ρα­βιά­ζει αυτόν τον κα­νό­να.

Οι αλ­λα­γές στο πο­λυ­νο­μο­σχέ­διο και το μή­νυ­μα προς το εσω­τε­ρι­κό των Ενό­πλων Δυ­νά­με­ων

Μέσα στην ίδια κοι­νο­βου­λευ­τι­κή δια­δι­κα­σία, ο Νίκος Δέν­διας ανα­κοί­νω­σε και ένα πα­κέ­το νο­μο­τε­χνι­κών με­τα­βο­λών στον «Χάρτη με­τά­βα­σης των Ενό­πλων Δυ­νά­με­ων στη νέα εποχή». Η ουσία αυτών των αλ­λα­γών δεν είναι μόνο διορ­θω­τι­κή, καθώς αγ­γί­ζει κε­ντρι­κά θέ­μα­τα ιε­ραρ­χί­ας, χρό­νου πα­ρα­μο­νής σε βαθ­μούς, δυ­να­τό­τη­τας με­τά­τα­ξης υπα­ξιω­μα­τι­κών και ορι­σμού ορ­γα­νι­κών θέ­σε­ων.

Στον πυ­ρή­να των ανα­κοι­νώ­σε­ων, ο υπουρ­γός ανέ­φε­ρε ρητά τη με­τα­βο­λή που αφορά τους χρό­νους πα­ρα­μο­νής σε συ­γκε­κρι­μέ­νους βαθ­μούς: «Μειώ­νε­ται ο χρό­νος πα­ρα­μο­νής στο βαθμό του λο­χα­γού, από 6 σε 5 έτη, και αυ­ξά­νε­ται, από 6 σε 7 έτη, ο χρό­νος πα­ρα­μο­νής στο βαθμό του ταγ­μα­τάρ­χη». Η δια­τύ­πω­ση συ­νο­δεύ­τη­κε από εξή­γη­ση του σκο­πού, ότι η αύ­ξη­ση στον έναν βαθμό έρ­χε­ται «για να αντι­σταθ­μι­στεί η μεί­ω­ση και το άθροι­σμα του συ­νο­λι­κού χρό­νου υπη­ρε­σί­ας στους βαθ­μούς αυ­τούς να πα­ρα­μεί­νει το ίδιο». Στην πράξη, μια τέ­τοια πα­ρέμ­βα­ση στέλ­νει μή­νυ­μα για το πώς θα ρυθ­μι­στεί η ροή εξέ­λι­ξης σε κρί­σι­μα ση­μεία της στα­διο­δρο­μί­ας στε­λε­χών που απο­τε­λούν τη ρα­χο­κο­κα­λιά της διοί­κη­σης.

Πα­ράλ­λη­λα, ανα­φέρ­θη­κε ότι οι νο­μο­τε­χνι­κές με­τα­βο­λές αφο­ρούν και την προ­α­γω­γή υπα­ξιω­μα­τι­κών σε αξιω­μα­τι­κούς, με ει­δι­κή πρό­βλε­ψη στο άρθρο 66.

Ιδιαί­τε­ρο εν­δια­φέ­ρον είχε και η διευ­κρί­νι­ση στο άρθρο 101, όπου σύμ­φω­να με όσα είπε ο υπουρ­γός «διευ­κρι­νί­ζε­ται ότι οι ορ­γα­νι­κές θέ­σεις ανα­φέ­ρο­νται στο σύ­νο­λο των υπα­ξιω­μα­τι­κών, ακόμα και αυτών σε ει­δι­κές κα­τα­στά­σεις». Εκεί πρό­σθε­σε τη χα­ρα­κτη­ρι­στι­κή απο­στρο­φή: «γιατί εί­χα­με την τάση να μα­γει­ρεύ­ου­με τους αριθ­μούς στο πα­ρελ­θόν…». Η φράση αυτή λει­τουρ­γεί ταυ­τό­χρο­να ως κρι­τι­κή σε προη­γού­με­νες πρα­κτι­κές και ως προ­σπά­θεια να πα­ρου­σια­στεί ένα νέο μο­ντέ­λο δια­φά­νειας και ακρι­βούς απο­τύ­πω­σης στε­λέ­χω­σης, κάτι που στο στρα­τιω­τι­κό σύ­στη­μα με­τα­φρά­ζε­ται άμεσα σε αξιο­πι­στία σχε­δια­σμού.

Το εξω­τε­ρι­κό πεδίο που δεν επι­τρέ­πει χα­λα­ρό­τη­τα στο μή­νυ­μα

Ενώ η Βουλή συ­ζη­τά το νο­μο­σχέ­διο και η κυ­βέρ­νη­ση προ­σπα­θεί να κλεί­σει τη δη­μό­σια ρωγμή γύρω από το Διε­θνές Δί­καιο, η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα στο Αι­γαίο πα­ρα­μέ­νει πεδίο όπου η ρη­το­ρι­κή δεν είναι απλώς λόγια αλλά στοι­χείο απο­τρο­πής. Στο ίδιο χρο­νι­κό πα­ρά­θυ­ρο, κα­τα­γρά­φη­κε νέα πρό­κλη­ση από το τουρ­κι­κό υπουρ­γείο Άμυ­νας μέσω πηγών, με επα­νά­λη­ψη των γνω­στών ισχυ­ρι­σμών περί «μο­νο­με­ρών δρα­στη­ριο­τή­των της Ελ­λά­δας στο Αι­γαίο» που, όπως υπο­στη­ρί­ζε­ται από την τουρ­κι­κή πλευ­ρά, αγνο­ούν «τα δι­καιώ­μα­τα και τα συμ­φέ­ρο­ντα της Τουρ­κί­ας, που απορ­ρέ­ουν από τις πε­ριο­χές θα­λάσ­σιας δι­καιο­δο­σί­ας της».

Η αφορ­μή, σύμ­φω­να με τα στοι­χεία που πε­ρι­γρά­φο­νται, ήταν η διά­ψευ­ση από την τουρ­κι­κή πλευ­ρά δη­μο­σιευ­μά­των, σύμ­φω­να με τα οποία στις αρχές Ια­νουα­ρί­ου τουρ­κι­κή φρε­γά­τα πα­ρε­νό­χλη­σε δια ασυρ­μά­του πλοίο που πό­ντι­ζε κα­λώ­διο οπτι­κής ίνας από την Αμορ­γό στην Αστυ­πά­λαια. Η ει­κό­να που σκια­γρα­φεί­ται είναι συ­γκε­κρι­μέ­νη: τουρ­κι­κή φρε­γά­τα σε από­στα­ση 15 ναυ­τι­κών μι­λί­ων από το ελ­λη­νι­κό πλοίο εξέ­πεμ­ψε σήμα δια ασυρ­μά­του, επα­να­λαμ­βά­νο­ντας ισχυ­ρι­σμούς ότι το πλοίο πλέει σε πε­ριο­χή δι­καιο­δο­σί­ας της Τουρ­κί­ας. Στην πε­ριο­χή με­τέ­βη και ελ­λη­νι­κή φρε­γά­τα, ενώ η απά­ντη­ση του κυ­βερ­νή­τη του πλοί­ου κα­τα­γρά­φε­ται ως άμεση και κα­θα­ρή, ότι υπάρ­χει navtex, νό­μι­μη, από τον σταθ­μό της Κρή­της και ότι θα συ­νε­χί­σει τις έρευ­νες παρά τις αντι­δρά­σεις.

Στη συ­νέ­χεια, πηγές του τουρ­κι­κού υπουρ­γεί­ου Άμυ­νας ανέ­φε­ραν επί λέξει: «η Ελ­λά­δα επι­χει­ρεί μο­νο­με­ρείς δρα­στη­ριό­τη­τες στο Αι­γαίο, αγνο­ώ­ντας τα δι­καιώ­μα­τα και τα συμ­φέ­ρο­ντα της χώρας μας, που απορ­ρέ­ουν από τις πε­ριο­χές θα­λάσ­σιας δι­καιο­δο­σί­ας της. Ωστό­σο, αυτές οι προ­σπά­θειες κα­θί­στα­νται ανα­πο­τε­λε­σμα­τι­κές μέσω του πλαι­σί­ου του διε­θνούς δι­καί­ου και των πρω­το­βου­λιών της χώρας μας. » Και πρό­σθε­σαν: «Στο πλαί­σιο αυτό, οι δρα­στη­ριό­τη­τες του υπό ση­μαία Πα­να­μά πλοί­ου πό­ντι­σης κα­λω­δί­ων Ocean Link, για το οποίο η Ελ­λά­δα έχει εκ­δώ­σει ναυ­τι­κές οδη­γί­ες σχε­τι­κά με την πό­ντι­ση οπτι­κών κα­λω­δί­ων, πα­ρα­κο­λου­θού­νται στενά. Σε αντί­θε­ση με τους ισχυ­ρι­σμούς του ελ­λη­νι­κού τύπου, δεν υπήρ­ξε καμία πα­ρε­νό­χλη­ση του πλοί­ου από την Τουρ­κία».

Το κοινό νήμα που συν­δέ­ει τα τρία μέ­τω­πα

Οι τρεις εξε­λί­ξεις, η διπλή το­πο­θέ­τη­ση Δέν­δια μέσα σε 24 ώρες, οι νο­μο­τε­χνι­κές αλ­λα­γές στο πο­λυ­νο­μο­σχέ­διο και η τουρ­κι­κή ρη­το­ρι­κή με αφορ­μή την υπό­θε­ση του Ocean Link, συν­δέ­ο­νται από ένα κοινό νήμα. Είναι το ζή­τη­μα αξιο­πι­στί­ας και συ­νέ­πειας, τόσο προς το εσω­τε­ρι­κό όσο και προς το εξω­τε­ρι­κό. Στο εσω­τε­ρι­κό, η κυ­βέρ­νη­ση θέλει να πε­ρά­σει το μή­νυ­μα ότι με­ταρ­ρυθ­μί­ζει, διορ­θώ­νει και ορ­γα­νώ­νει τις Ένο­πλες Δυ­νά­μεις με κα­νό­νες και με­τρή­σι­μες προ­βλέ­ψεις, από τους χρό­νους πα­ρα­μο­νής στους βαθ­μούς μέχρι τις με­τα­τά­ξεις και τις ορ­γα­νι­κές θέ­σεις. Στο εξω­τε­ρι­κό, θέλει να δια­τη­ρεί ένα κα­θα­ρό στίγ­μα νο­μι­μό­τη­τας και να μην αφή­νει κενά που μπο­ρούν να με­τα­τρα­πούν σε «γκρί­ζες ζώνες» επι­κοι­νω­νί­ας.

Μέσα σε αυτό το πλαί­σιο, η φράση «Με τα θέ­μα­τα αυτά δεν είναι να παί­ζου­με κα­θό­λου» λει­τουρ­γεί ως προ­σπά­θεια να μπει μια τε­λεία σο­βα­ρό­τη­τας στη συ­ζή­τη­ση.

Στο τέλος της ημέ­ρας, η εξω­τε­ρι­κή πο­λι­τι­κή και η αμυ­ντι­κή πο­λι­τι­κή δεν λει­τουρ­γούν σε ξε­χω­ρι­στά δω­μά­τια. Όταν αλ­λά­ζουν οι κα­νό­νες στο στρά­τευ­μα, αλ­λά­ζει και η ει­κό­να ετοι­μό­τη­τας. Όταν αμ­φι­σβη­τεί­ται ή επι­βε­βαιώ­νε­ται η πίστη στο Διε­θνές Δί­καιο, αλ­λά­ζει και η δι­πλω­μα­τι­κή γλώσ­σα με την οποία η χώρα απα­ντά σε προ­κλή­σεις όπως αυτές που πε­ρι­γρά­φο­νται στο Αι­γαίο. Και όταν η Άγκυ­ρα επα­να­φέ­ρει αξιώ­σεις με επί­κλη­ση θα­λάσ­σιας δι­καιο­δο­σί­ας, η ελ­λη­νι­κή πλευ­ρά γνω­ρί­ζει ότι δεν έχει πο­λυ­τέ­λεια να αφή­νει ούτε την πα­ρα­μι­κρή ασά­φεια να με­γα­λώ­σει.