Σπουδές μέσα από τη φυλακή: Τι ισχύει στην Ευρώπη

Η υπόθεση του Νίκου Ρωμανού έχει πυρο­δο­τή­σει εκτός των άλλων μια συζή­τηση για το πώς αντι­με­τω­πί­ζο­νται αντί­στοι­χες περι­πτώ­σεις κρα­του­μέ­νων σε άλλες χώρες.

Το κύριο ερώτημα που έχει προ­κύ­ψει είναι με ποιους όρους οι κρα­τού­με­νοι σε άλλα κράτη έχουν πρό­σβαση στην ανώτατη εκπαί­δευση και τι ακριβώς προ­βλέ­πε­ται.

Μπορεί οι χώρες της Ευρώπης να έχουν συμ­φω­νή­σει σε κάποιες γενικές κατευ­θυ­ντή­ριες γραμμές για τους κανο­νι­σμούς που διέπουν την κράτηση-φυλάκιση προ­σώ­πων και για τους τρόπους που δια­σφα­λί­ζο­νται τα δικαιώ­ματά τους (συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νου και αυτού της εκπαί­δευ­σης), όμως η κάθε ευρω­παϊκή χώρα ακο­λου­θεί το δικό της μοντέλο.

Οι παρα­πάνω γενικές κατευ­θύν­σεις δια­τυ­πώ­νο­νται στο μη δεσμευ­τικό κείμενο που έχουν υπο­γρά­ψει οι χώρες-μέλη του Συμ­βου­λίου της Ευρώπης με τίτλο Ευρω­παϊ­κοί Κανόνες για τις Φυλακές (EPR), το οποίο με τη σειρά του βασί­ζε­ται στην απόφαση του ΟΗΕ για τους Στοι­χειώ­δεις Κανόνες Μετα­χεί­ρι­σης των Κρα­του­μέ­νων.

Οσον αφορά το κομμάτι της εκπαί­δευ­σης των κρα­του­μέ­νων, τα δύο αυτά κείμενα ανα­φέ­ρουν ότι οι κρα­τού­με­νοι πρέπει να έχουν πρό­σβαση στην εκπαί­δευση εντός της φυλακής, ενώ όποτε είναι δυνατόν να συμ­με­τέ­χουν και σε εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα εκτός φυλακής. Οπως χαρα­κτη­ρι­στικά ανα­φέ­ρει το κείμενο του EPR «Κάθε φυλακή θα πρέπει να φρο­ντί­σει να παρέχει σε όλους τους κρα­τού­με­νους πρό­σβαση σε εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα τα οποία να είναι όσο το δυνατόν πιο “ενιαία” και τα οποία να αντα­πο­κρί­νο­νται στις προ­σω­πι­κές τους ανάγκες λαμ­βά­νο­ντας υπ’ όψιν τις φιλο­δο­ξίες τους. Οπου αυτό είναι δυνατόν η εκπαί­δευση των κρα­του­μέ­νων πρέπει: 1) Να ενσω­μα­τώ­νε­ται στο εκπαι­δευ­τικό σύστημα της κάθε χώρας και 2) να πραγ­μα­το­ποιεί­ται υπό την επί­βλεψη εξω­τε­ρι­κών εκπαι­δευ­τι­κών ιδρυ­μά­των». Κάπου εδώ όμως στα­μα­τάει αυτό που προ­βλέ­πε­ται και ξεκι­νάει αυτό που ισχύει σε κάθε κράτος.

Δια­φο­ρές παρα­τη­ρού­νται σε μια σειρά από θέματα που σχε­τί­ζο­νται με τις συν­θή­κες της φυλά­κι­σης και στο πόσο εύκολα ή δύσκολα κάποιος συμ­με­τέ­χει σε προ­γράμ­ματα εκπαί­δευ­σης και παίρνει άδειες. Επί παρα­δείγ­ματι στις σκαν­δι­να­βι­κές χώρες υπάρ­χουν σωφρο­νι­στικά κατα­στή­ματα «ανοιχτά» και «κλειστά», ενώ στη Βρε­τα­νία οι κρα­τού­με­νοι χωρί­ζο­νται σε βαθμούς επι­κιν­δυ­νό­τη­τας, σύμφωνα με τους οποίους έχουν περισ­σό­τε­ρες ή λιγό­τε­ρες ελευ­θε­ρίες. Στις περισ­σό­τε­ρες χώρες υπάρχει πρό­βλεψη για εκπαι­δευ­τι­κές άδειες υπό συγκε­κρι­μέ­νες συν­θή­κες και όρους, ενώ σχεδόν σε όλες υπάρχει πρό­βλεψη και για μαθή­ματα εξ απο­στά­σεως (μέσω Δια­δι­κτύου ή αλλη­λο­γρα­φίας) σε συνερ­γα­σία πάντα με Ανοιχτά Πανε­πι­στή­μια, άλλα ακα­δη­μαϊκά ιδρύ­ματα ή ακόμη και από ΜΚΟ.

Από επίσημα στοι­χεία και έρευνες προ­κύ­πτει ότι σχεδόν σε όλες τις ευρω­παϊ­κές χώρες η χρη­μα­το­δό­τηση για τα προ­γράμ­ματα εκπαί­δευ­σης δεν είναι αρκετή ώστε να έχουν οι κρα­τού­με­νοι επαρκή εκπαί­δευση είτε εντός είτε εκτός φυλακής. Ετσι, σύμφωνα με τα στοι­χεία του Ευρω­παϊ­κού Παρα­τη­ρη­τη­ρίου Φυλακών, που απο­τε­λεί πρό­γραμμα της ΜΚΟ Antigone με τη στήριξη της Ευρω­παϊ­κής Ενωσης και στο οποίο συμ­με­τέ­χει και το Τμήμα Δημό­σιας Διοί­κη­σης και Πολι­τι­κής Επι­στή­μης του Δημο­κρί­τειου Πανε­πι­στη­μίου Θράκης, το κόστος της εκπαί­δευ­σης και δη της ανώ­τα­της μετα­κυ­λί­ε­ται στους ίδιους τους κρα­τού­με­νους, με τα προ­γράμ­ματα να κοστί­ζουν ακριβά ακόμη και για ανθρώ­πους που δεν είναι κρα­τού­με­νοι. Τα στοι­χεία που συγκε­ντρώ­νει το Ευρω­παϊκό Παρα­τη­ρη­τή­ριο απο­δί­δουν μια ολο­κλη­ρω­μένη εικόνα για τα σωφρο­νι­στικά συστή­ματα των χωρών που συμ­με­τέ­χουν στο πρό­γραμμα.

Γερ­μα­νία
Μαθή­ματα για όλες τις βαθ­μί­δες

Το κάθε κρα­τί­διο μαζί με τις Αρχές των φυλακών απο­φα­σί­ζουν για τα ζητή­ματα και τα αιτή­ματα των κρα­του­μέ­νων. Στη χώρα προ­βλέ­πο­νται μαθή­ματα εντός των φυλακών για όλες τις βαθ­μί­δες εκπαί­δευ­σης, ενώ προ­σφά­τως όσον αφορά την ακα­δη­μαϊ­κού επι­πέ­δου εκπαί­δευση προ­ω­θεί­ται η εξ απο­στά­σεως μάθηση. Συνο­λικά απ’ όλες τις φυλακές της Γερ­μα­νίας στο πανε­πι­στή­μιο έχουν περάσει 200 κρα­τού­με­νοι, εκ των οποίων μόλις οι επτά έχουν πάρει πτυχίο. Ο μικρός αυτός αριθμός πτυ­χιού­χων οφεί­λε­ται στο ότι οι Αρχές των φυλακών δεν δίνουν εύκολα πρό­σβαση στο Δια­δί­κτυο, ούτως ώστε να μπο­ρέ­σουν οι ενδια­φε­ρό­με­νοι κρα­τού­με­νοι να ολο­κλη­ρώ­σουν τις σπουδές τους μέσω των προ­γραμ­μά­των εξ απο­στά­σεως εκπαί­δευ­σης. Η χορή­γηση αδειών για σπουδές δεν είναι κάτι που γίνεται συχνά, εν αντι­θέ­σει με τις άδειες για εργασία ή πρα­κτική άσκηση σε κάποιο επάγ­γελμα, οι οποίες όμως είναι μόνο για μερικές ώρες.

Βρε­τα­νία
Πλη­ρώ­νουν από την τσέπη τους
Σε όλα τα σωφρο­νι­στικά κατα­στή­ματα της Αγγλίας, της Σκοτίας και της Ουαλίας προ­βλέ­πο­νται μαθή­ματα εντός των φυλακών για όλες τις βαθ­μί­δες. Συγκε­κρι­μένα για την ανώτατη εκπαί­δευση δίνεται η δυνα­τό­τητα στους κρα­τού­με­νους να παρα­κο­λου­θούν εξ απο­στά­σεως μαθή­ματα ακα­δη­μαϊ­κού επι­πέ­δου στο Ανοιχτό Πανε­πι­στή­μιο. Παρά ταύτα για τα προ­γράμ­ματα εξ απο­στά­σεως εκπαί­δευ­σης από τις φυλακές δεν υπάρχει χρη­μα­το­δό­τηση και οι κρα­τού­με­νοι πρέπει να πλη­ρώ­σουν οι ίδιοι τις σπουδές τους. Το απο­τέ­λε­σμα είναι ότι στρέ­φο­νται προς τον δανει­σμό. Ενας φορέας που παρέχει δάνεια είναι το Εκπαι­δευ­τικό Ταμείο Φυλα­κι­σμέ­νων, που έχει δημιουρ­γη­θεί για να υπο­στη­ρί­ζει με κάθε τρόπο τους κρα­τού­με­νους.

Γαλλία
Tροχοπέδη η έλλειψη χρη­μα­το­δό­τη­σης
Στις φυλακές της Γαλλίας προ­βλέ­πε­ται πρό­σβαση σε όλες τις βαθ­μί­δες της εκπαί­δευ­σης για τους κρα­τού­με­νους. Συνο­λικά στα εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα εντός των φυλακών συμ­με­τέ­χουν 16.149 κρα­τού­με­νοι. Μόλις το 1,4% αυτών λαμ­βά­νει πανε­πι­στη­μιακή εκπαί­δευση και αυτή είναι στην πλειο­νό­τητα των περι­πτώ­σεων εξ απο­στά­σεως. Και στη Γαλλία λόγω της τερά­στιας έλλει­ψης χρη­μα­το­δό­τη­σης δεν λει­τουρ­γούν σε όλες τις φυλακές όλα τα προ­γράμ­ματα εκπαί­δευ­σης. Είναι εγγυ­η­μένη η βασική εκπαί­δευση επι­πέ­δου δημο­τι­κού και από εκεί και πέρα κάθε κατά­στημα ανάλογα με τη χρη­μα­το­δό­τηση που δια­θέ­τει παρέχει και τις ανά­λο­γες εκπαι­δευ­τι­κές υπη­ρε­σίες. Οι κρα­τού­με­νοι που λαμ­βά­νουν πανε­πι­στη­μιακή εκπαί­δευση στη Γαλλία καλού­νται να πλη­ρώ­σουν για τις εξ απο­στά­σεως σπουδές τους περίπου 790 ευρώ!

Ισπανία
Ιδια δικαιώ­ματα με τους απλούς πολίτες
Οι κρα­τού­με­νοι στην Ισπανία έχουν πρό­σβαση σε όλα τα εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα του Εθνικού Πανε­πι­στη­μίου εξ Απο­στά­σεως Εκπαί­δευ­σης (UNED) και μπορούν να λάβουν μέχρι και διδα­κτο­ρικό τίτλο σπουδών. Συνο­λικά στα εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα των φυλακών και σε όλες τις βαθ­μί­δες συμ­με­τέ­χουν 22.865 άνθρω­ποι. Στο εκπαι­δευ­τικό πρό­γραμμα των ισπα­νι­κών φυλακών οι κρα­τού­με­νοι έχουν πρό­σβαση σε καθο­δή­γηση από καθη­γη­τές, σε συγ­γράμ­ματα και σε σημειώ­σεις. Συνο­λικά περίπου 2.500 κρα­τού­με­νοι και κρα­τού­με­νες λαμ­βά­νουν πανε­πι­στη­μιακή εκπαί­δευση στην Ισπανία. Μάλιστα οι κρα­τού­με­νοι απο­λαμ­βά­νουν τα ίδια δικαιώ­ματα στην εκπαί­δευση με τους υπό­λοι­πους πολίτες όσον αφορά την πανε­πι­στη­μιακή εκπαί­δευση (ελεύ­θερη πρό­σβαση μετά το 25ο έτος ηλικίας, βαθ­μο­λο­γία, πτυχία).

Ιταλία

Τα πανε­πι­στή­μια στέλ­νουν καθη­γη­τές

Στα εκπαι­δευ­τικά προ­γράμ­ματα των φυλακών συμ­με­τέ­χουν συνο­λικά 11.000 κρα­τού­με­νοι. Ο αριθμός των ατόμων που λαμ­βά­νουν πανε­πι­στη­μιακή εκπαί­δευση είναι μερικές εκα­το­ντά­δες. Ομως μόλις το 35% – 50% εξ αυτών περνούν τα μαθή­ματά τους, καθώς οι υπο­χρε­ω­τι­κές μετα­κι­νή­σεις από φυλακή σε φυλακή είναι συχνές και έτσι δεν είναι δυνατή η φοίτηση. Συνο­λικά 10 πανε­πι­στή­μια παρέ­χουν εκπαί­δευση σε κρα­τού­με­νους. Τα μαθή­ματα γίνο­νται εντός φυλακής και τα πανε­πι­στή­μια εγγυώ­νται επι­βλέ­πο­ντες καθη­γη­τές και εξε­τά­σεις καθώς και πτυχία. Από τα σχετικά στοι­χεία του Ευρω­παϊ­κού Παρα­τη­ρη­τη­ρίου Φυλακών δεν προ­κύ­πτει ότι στην Ιταλία λει­τουρ­γούν προ­γράμ­ματα εξ απο­στά­σεως μάθησης.

Σουηδία
Ρουτίνα οι εκπαι­δευ­τι­κές άδειες σε κρα­τού­με­νους που δεν κρί­νο­νται επι­κίν­δυ­νοι
Στη Σουηδία, όπως και σε όλες τις σκαν­δι­να­βι­κές χώρες, η πρό­σβαση σε όλες τις βαθ­μί­δες της εκπαίδευ-σης είναι εγγυ­η­μένη για όλους τους κρα­τού­με­νους. Το σου­η­δικό κράτος (όπως και όλα τα άλλα σκανδινα-βικά) έχει προ­χω­ρή­σει σε πανε­θνι­κές μελέτες που αφορούν το εκπαι­δευ­τικό υπό­βα­θρο, τις εκπαι­δευ­τι­κές ανάγκες και τις προ­τι­μή­σεις των κρα­του­μέ­νων.

Χαμηλό κόστος

Το κόστος της εκπαί­δευ­σης των κρα­του­μέ­νων έχει ληφθεί μέριμνα ώστε να παρα­μέ­νει χαμηλό. Στο σου­η­δικό, αλλά και γενικά στο σκαν­δι­να­βικό σύστημα σωφρο­νι­σμού, προ­βλέ­πε­ται η ύπαρξη «ανοι­χτών» και «κλει­στών» φυλακών. Στις ανοι­χτές οι κρα­τού­με­νοι έχουν καθη­με­ρινή δρα­στη­ριό­τητα στις παρα­κεί­με­νες πόλεις. Στις κλει­στές παρα­δί­δο­νται μαθή­ματα εντός των φυλακών, όμως η χορή­γηση εκπαι­δευ­τι­κής άδειας εάν ο κρα­τού­με­νος δεν κρί­νε­ται επι­κίν­δυ­νος, είναι κάτι καθη­με­ρινό.

΄Εθνος