Το μυστικό παζάρι με τα Σκόπια

Στο… 2008 έχει επι­στρέ­ψει το Σκο­πιανό, μία δεκα­ε­τία μετά την τελευ­ταία μεγάλη προ­σπά­θεια για την επίλυσή του επί κυβερ­νή­σεως Κώστα Καρα­μανλή. Σήμερα, όπως και τότε, η πραγ­μα­το­ποί­ηση μιας Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ (το 2008 ήταν στο Βου­κου­ρέ­στι, το 2018 θα είναι στις Βρυ­ξέλ­λες) μοιάζει να είναι η θρυαλ­λίδα για εντα­τι­κές συνο­μι­λίες μεταξύ Ελλάδας και πρώην Γιου­γκο­σλα­βι­κής Δημο­κρα­τίας της Μακε­δο­νίας (πΓΔΜ). Ωστόσο το ζήτημα έχει πυρο­δο­τή­σει ξανά έντονη εσω­τε­ρική πολι­τική αντι­πα­ρά­θεση, με βαρείς χαρα­κτη­ρι­σμούς να εκτο­ξεύ­ο­νται τόσο από την πλευρά της κυβέρ­νη­σης όσο και από εκείνη της αντι­πο­λί­τευ­σης. Η πολι­τική θερ­μο­κρα­σία έχει ανέβει πρόωρα και η επίλυση δεν θα είναι εύκολη, καθώς και στις δύο πλευρές υπάρ­χουν δια­φο­ρο­ποι­ή­σεις. Η Ουά­σιγ­κτον και το Βερο­λίνο ευνοούν μια λύση στη χρο­νί­ζουσα αυτή εκκρε­μό­τητα προς όφελος της στα­θε­ρό­τη­τας των Δυτικών Βαλ­κα­νίων εντός του 2018 και ήδη η άγονη αντι­πα­ρά­θεση εν Ελλάδι προ­κα­λεί απορίες για τις δια­θέ­σεις της κυβέρ­νη­σης αλλά και της αντι­πο­λί­τευ­σης.

Ο Ιανουά­ριος θα είναι πάντως ένας μήνας πυκνός σε συνα­ντή­σεις και συνο­μι­λίες που προ­ε­τοι­μά­ζουν το έδαφος για μια πρόταση εκ μέρους του Μάθιου Νίμιτς, του ειδικού απε­σταλ­μέ­νου των Ηνω­μέ­νων Εθνών. Από τα Σκόπια διέρ­ρευσε τις τελευ­ταίες ημέρες η πλη­ρο­φο­ρία ότι θα πραγ­μα­το­ποι­η­θεί μια συνά­ντηση των πρω­θυ­πουρ­γών των δύο χωρών, του Αλέξη Τσίπρα και του Ζόραν Ζάεφ, στο περι­θώ­ριο του Παγκό­σμιου Οικο­νο­μι­κού Φόρουμ που θα διε­ξα­χθεί στο Νταβός της Ελβε­τίας στις 23-26 Ιανουα­ρίου. Ελλη­νι­κές πηγές δεν επι­βε­βαί­ω­ναν τη συνά­ντηση αυτή, καθώς, όπως έλεγαν, δεν έχει απο­φα­σι­στεί η συμ­με­τοχή του Πρω­θυ­πουρ­γού στο Φόρουμ, αλλά το ενδε­χό­μενο πραγ­μα­το­ποί­η­σής της δεν πρέπει να απο­κλει­στεί. Θα ήταν μια καλή ευκαι­ρία οι δύο ηγέτες, οι οποίοι συνο­μί­λη­σαν και τηλε­φω­νι­κώς μετά την πρό­σφατη έλευση του κ. Ζάεφ στη Θεσ­σα­λο­νίκη για την Πρω­το­χρο­νιά, να τα πουν από κοντά. Ωστόσο το μήνυμα που περνά το Μέγαρο Μαξίμου είναι ότι ακόμη υπάρχει μακρύς δρόμος να δια­νυ­θεί προτού συνα­ντη­θούν οι δύο πρω­θυ­πουρ­γοί.

Αλλωστε λίγες ημέρες νωρί­τερα, στις 19 Ιανουα­ρίου, στην έδρα του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, ο κ. Νίμιτς έχει καλέσει για νέα συνά­ντηση (τη δεύτερη στο πλαίσιο του νέου κύκλου επαφών) τους δια­πραγ­μα­τευ­τές των δύο πλευρών: τον πρέσβη ε.τ. Αδα­μά­ντιο Βασι­λάκη από την Ελλάδα και τον Βάσκο Ναου­μό­σκι από την πΓΔΜ. Δεν απο­κλεί­ε­ται εκεί να κατα­τε­θεί η αρχική πρόταση του κ. Νίμιτς. Τις ίδιες ημέρες (στις 17-18 Ιανουα­ρίου) ανα­μέ­νε­ται, σύμφωνα με ορι­σμέ­νες πλη­ρο­φο­ρίες, να επι­σκε­φθεί τα Σκόπια ο Γενικός Γραμ­μα­τέας του ΝΑΤΟ Γενς Στόλ­τεν­μπεργκ, σε μια ένδειξη της σημα­σίας που απο­δί­δει η Συμ­μα­χία στην ασφά­λεια της ευρύ­τε­ρης περιο­χής. Θα είναι δε η πρώτη επί­σκεψη ΓΓ του ΝΑΤΟ στην πΓΔΜ από το 2014. Επι­πλέον, την προσεχή Τρίτη 9 Ιανουα­ρίου ανα­μέ­νε­ται να βρεθεί στην Αθήνα ο αντι­πρό­ε­δρος της κυβέρ­νη­σης της πΓΔΜ και αρμό­διος για τα ευρω­παϊκά θέματα, ο Μπου­γιάρ Οσμάνι. Ο προ­ερ­χό­με­νος από το αλβα­νικό κόμμα DUI πολι­τι­κός θα έχει συνά­ντηση τόσο με τον υπουργό Εξω­τε­ρι­κών Νίκο Κοτζιά όσο και με τον ανα­πλη­ρωτή υπουργό για ευρω­παϊ­κές υπο­θέ­σεις Γιώργο Κατρού­γκαλο.

Ο γεω­γρα­φι­κός προσ­διο­ρι­σμός

Οι συνο­μι­λίες διε­ξά­γο­νται σε καθε­στώς βαθιάς μυστι­κό­τη­τας και οι έμπει­ροι παρα­τη­ρη­τές του ονο­μα­το­λο­γι­κού επι­ση­μαί­νουν μια σειρά από ενδια­φέ­ρου­σες εξε­λί­ξεις. Σύμφωνα με την επίσημη ιστο­σε­λίδα του ελλη­νι­κού υπουρ­γείου Εξω­τε­ρι­κών, η θέση της Αθήνας είναι για μια «σύνθετη ονο­μα­σία, με γεω­γρα­φικό προσ­διο­ρι­σμό πριν από τη λέξη Μακε­δο­νία, που θα ισχύει έναντι όλων (erga omnes) και για όλους τους σκοπούς». Ο κ. Κοτζιάς απο­φεύ­γει επι­με­λώς το τελευ­ταίο διά­στημα να ανα­φέ­ρε­ται τόσο στο ζήτημα του γεω­γρα­φι­κού προσ­διο­ρι­σμού όσο και στο αν μια λύση θα ισχύει έναντι όλων υπό το προ­κά­λυμμα της μη απο­κά­λυ­ψης της δια­πραγ­μα­τευ­τι­κής θέσης. Ο κυβερ­νη­τι­κός εκπρό­σω­πος Δημή­τρης Τζα­να­κό­που­λος υπο­γράμ­μισε ότι η «κόκκινη γραμμή» της κυβέρ­νη­σης είναι η θέση της κυβέρ­νη­σης Καρα­μανλή το 2007 – επο­μέ­νως ονο­μα­σία με γεω­γρα­φικό προσ­διο­ρι­σμό. Σύμφωνα δε με αρμό­διες πηγές, ο υπουρ­γός Εθνικής Αμυνας Πάνος Καμ­μέ­νος φέρεται να μετα­κι­νεί­ται στα­διακά από την εμμονή του στη Δήλωση του Συμ­βου­λίου Πολι­τι­κών Αρχηγών του 1992 για μη χρήση του όρου «Μακε­δο­νία» προς την απόφαση του ΝΑΤΟ στο Βου­κου­ρέ­στι το 2007. Η εξέλιξη αυτή φαί­νε­ται να προ­έ­κυψε και από την πρό­σφατη σύσκεψη στο Μέγαρο Μαξίμου την περα­σμένη Πέμπτη.

Σημείο-κλειδί θα είναι φυσικά η μεθο­δο­λο­γία που θα ακο­λου­θη­θεί. Σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες, τις οποίες στο παρελ­θόν έχει περι­γρά­ψει «Το Βήμα», η συζή­τηση που παρα­σκη­νιακά διε­ξά­γε­ται θα μπο­ρούσε να οδη­γή­σει σε μια ονο­μα­σία η οποία δεν θα περι­λαμ­βά­νει απα­ραί­τητα γεω­γρα­φικό προσ­διο­ρι­σμό και ίσως να είναι στην κυριλ­λική γραφή. Είναι σε αυτό το πλαίσιο που στο τραπέζι φέρεται, κατά μία εκδοχή, να έχει πέσει και η ονο­μα­σία «Nova Makedonija». Η δε αίσθηση που επι­κρα­τεί είναι ότι η Ελλάδα δεν πιέζει για αλλαγή της συνταγ­μα­τι­κής ονο­μα­σίας. Παράλ­ληλα, καθί­στα­ται εμφανές ότι η Αθήνα και τα Σκόπια κινού­νται σε μια λογική που δίνει αρχικώς έμφαση στο όνομα και στο εύρος χρήσης, κάτι που θα επέ­τρεπε την ταχεία ένταξη της πΓΔΜ στο ΝΑΤΟ στη Σύνοδο Κορυφής στις 11-12 Ιουλίου. Η ταυ­τό­τητα και η γλώσσα δια­χω­ρί­ζο­νται, κρί­νο­ντας από τις πρό­σφα­τες δηλώ­σεις των κ.κ. Τσίπρα και Ζάεφ περί μη απο­κλει­στι­κό­τη­τας επί της κλη­ρο­νο­μιάς του Μεγάλου Αλε­ξάν­δρου. Επι­πλέον, δεν είναι ξεκά­θαρο πώς τοπο­θε­τεί­ται η Αθήνα στη δέσμευση του σκο­πια­νού πρω­θυ­πουρ­γού για διε­ξα­γωγή δημο­ψη­φί­σμα­τος επί της πρό­τα­σης λύσεως.

Σημα­ντικό ρόλο στις τελικές απο­φά­σεις θα δια­δρα­μα­τί­σει η ατμό­σφαιρα που δια­μορ­φώ­νε­ται στη Βόρεια Ελλάδα. Σύμφωνα με πλη­ρο­φο­ρίες, αυτό είναι ένα στοι­χείο που απα­σχο­λεί τόσο την κυβέρ­νηση όσο και την αντι­πο­λί­τευση, εντός της οποίας ορι­σμέ­νοι βου­λευ­τές έχουν εκφρά­σει ανη­συ­χία για το ενδε­χό­μενο αυτοί να στη­ρί­ξουν μια λύση που δεν θα υπο­στη­ρί­ξει ο κ. Καμ­μέ­νος, με απο­τέ­λε­σμα οι ίδιοι να έχουν απώ­λειες και εκείνος να εμφα­νι­στεί ως πατριώ­της σε μια παρα­δο­σιακά συντη­ρη­τική περιοχή. Την ίδια στιγμή, όπως πλη­ρο­φο­ρεί­ται «Το Βήμα», ο κ. Κοτζιάς έχει ενερ­γο­ποι­ή­σει προ­σω­πι­κές επαφές του στον πανε­πι­στη­μιακό χώρο ώστε να δια­μορ­φω­θεί ένα θετικό «μομέ­ντουμ», ενώ έχουν γίνει και απόρ­ρη­τες συνα­ντή­σεις με ακα­δη­μαϊ­κούς και άλλα πρόσωπα στο υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών.

Παράλ­ληλα, κλειστή συνά­ντηση για το ονο­μα­το­λο­γικό, με τη συμ­με­τοχή ελλήνων ακα­δη­μαϊ­κών και πρώην διπλω­μα­τών, καθώς επίσης εκπρο­σώ­πων της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε σχετικά πρό­σφατα στην Οξφόρδη. Σύμφωνα με απο­κλει­στι­κές πλη­ρο­φο­ρίες του «Βήματος», η συνά­ντηση (την οποία επε­δί­ωξε η ελλη­νική πλευρά) έλαβε χώρα στις 18 Νοεμ­βρίου και διορ­γα­νώ­θηκε από το Κέντρο Σπουδών Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης (South East European Studies at Oxford – SEESOX). Εντάσ­σε­ται δε σε μια προ­σπά­θεια «παράλ­λη­λης διπλω­μα­τίας» ώστε να οικο­δο­μη­θεί εμπι­στο­σύνη μεταξύ των δύο πλευρών και να ανα­ζη­τη­θούν κοινά σημεία επί των οποίων θα μπο­ρούσε να βασι­στεί μια λύση. Από ελλη­νι­κής πλευράς συμ­με­τεί­χαν μεταξύ άλλων οι πρώην πρέ­σβεις Γιώργος Κακλί­κης και Χρήστος Ζαχα­ρά­κης, οι οποίοι χει­ρί­στη­καν σε δια­φο­ρε­τι­κές χρο­νι­κές περιό­δους στο παρελ­θόν κομμάτι των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων για το ονο­μα­το­λο­γικό, αλλά και καθη­γη­τές πανε­πι­στη­μίου όπως ο Νίκος Ζάικος του Πανε­πι­στη­μίου Μακε­δο­νίας (έχει συγ­γρά­ψει μελέτη για την ονο­μα­το­λο­γία των κρατών), η Παρούλα Νάσκου-Περράκη, πρώην καθη­γή­τρια του Πανε­πι­στη­μίου Μακε­δο­νίας, κ.ά.

Λεπτο­μέ­ρειες για τη συνά­ντηση αυτή δεν έγιναν γνωστές. Ωστόσο ένα κείμενο που εμφα­νί­στηκε λίγες ημέρες αργό­τερα, στις 12 Δεκεμ­βρίου, στην ιστο­σε­λίδα της δεξα­με­νής σκέψης European Council on Foreign Relations (ECFR) μοιάζει να ρίχνει λίγο φως στα όσα διε­μεί­φθη­σαν πίσω από τις βαριές πόρτες του διά­ση­μου βρε­τα­νι­κού πανε­πι­στη­μίου. Το κείμενο, με τίτλο «Resolving the Mecedonian Name Dispute: Prospect for a Transformative Mutual Recognition», υπο­γρά­φε­ται από τον Βετόν Λατίφι, καθη­γητή Διεθνών Σχέσεων στο Πανε­πι­στή­μιο Νοτιο­α­να­το­λι­κής Ευρώπης με έδρα στο Τέτοβο, και την πολύ γνωστή Καλυψώ Νικο­λα­ΐδη, καθη­γή­τρια Διεθνών Σχέσεων στην Οξφόρδη. Ορι­σμένα σημεία του κει­μέ­νου παρου­σιά­ζουν ιδιαί­τερο ενδια­φέ­ρον. Κατ’ αρχάς, οι συγ­γρα­φείς ανα­φέ­ρουν ότι η «Μακε­δο­νία είναι μια περι­φέ­ρεια που μοι­ρά­ζε­ται ανάμεσα σε ορι­σμένα κράτη που όλα πρέπει να απέχουν από το μονο­πώ­λιο της ταυ­τό­τη­τας (identity monopoly). Σε αυτό το πλαίσιο, πρέπει να συμ­φω­νη­θεί ένα νέο, μόνιμο όνομα και η εφαρ­μογή του για διε­θνείς και όχι εσω­τε­ρι­κούς (domestic) σκοπούς μπορεί να συν­δε­θεί με την ένταξη στο ΝΑΤΟ και στις συνο­μι­λίες με την ΕΕ». Οι δια­πι­στώ­σεις αυτές «κου­μπώ­νουν» τόσο με τις δημό­σιες δηλώ­σεις Τσίπρα – Ζάεφ όσο και με τη δια­φαι­νό­μενη μεθο­δο­λο­γία των συνο­μι­λιών.

Επι­πλέον, οι συγ­γρα­φείς φαί­νε­ται να προ­κρί­νουν την ονο­μα­σία New ή Nova Macedonia, καθώς θεωρούν ότι η χρη­σι­μο­ποί­ηση ενός γεω­γρα­φι­κού προσ­διο­ρι­σμού (π.χ. Βόρεια ή Ανω Μακε­δο­νία) δημιουρ­γεί περισ­σό­τερα προ­βλή­ματα από όσα λύνει, ενώ δεν απο­κλεί­ε­ται να προ­κα­λέ­σει την αντί­δραση της Βουλ­γα­ρίας. Επίσης, το «Νέα Μακε­δο­νία» σημα­το­δο­τεί το μέλλον σε σχέση με το παρελ­θόν. Ουσια­στικά, το νέο μόνιμο όνομα θα αντι­κα­θι­στά το σημε­ρινό προ­σω­ρινό όνομα, άρα θα αφορά μόνο τη διεθνή χρήση. Η δε εκκρε­μό­τητα με την ταυ­τό­τητα και τη γλώσσα προ­τεί­νε­ται να διευ­θε­τη­θεί διμερώς και να μην επη­ρε­ά­σει την ευρω­α­τλα­ντική προ­ο­πτική της γεί­το­νος. Αλλωστε, το ονο­μα­το­λο­γικό δεν αφορά τον «αυτο­ο­ρι­σμό» (self-definition), αλλά τον «επίσημο εξω­τε­ρικό προσ­διο­ρι­σμό» (formal external definition) της πΓΔΜ. Προ­τεί­νε­ται δε ακόμα και σύσταση ενός «Κέντρου Μακε­δο­νι­κών Ανταλ­λα­γών» στο σημείο που ενώ­νο­νται τα σύνορα Ελλάδας, πΓΔΜ, Βουλ­γα­ρίας!

 Το ιστο­ρικό 25 ετών δια­πραγ­μα­τεύ­σεων

Η ανε­ξαρ­τη­σία της «Δημο­κρα­τίας της Μακε­δο­νίας» από την πρώην Γιου­γκο­σλα­βία κατο­χυ­ρώ­θηκε με την ψήφιση του Συντάγ­μα­τος στις 20 Νοεμ­βρίου 1991. Στις 16 Δεκεμ­βρίου 1991 η τότε ΕΟΚ ανα­γνω­ρί­ζει την ανε­ξαρ­τη­σία της Σλο­βε­νίας και της Κρο­α­τίας, ανοί­γο­ντας τον δρόμο και για την ανα­γνώ­ριση των Σκοπίων, τα οποία τον Ιανουά­ριο του 1992 υπέ­βα­λαν αίτηση ένταξης στον ΟΗΕ με τη συνταγ­μα­τική ονο­μα­σία. Τον Απρίλιο του 1992 το Συμ­βού­λιο των Πολι­τι­κών Αρχηγών υιο­θέ­τησε τη θέση της μη απο­δο­χής ονό­μα­τος που θα περιε­λάμ­βανε τον όρο «Μακε­δο­νία». Είχε προη­γη­θεί η κατά­θεση του «πακέτου Πινέιρο» που πρό­τεινε το όνομα «Νέα Μακε­δο­νία» (όχι στα σλαβικά), το οποίο η Αθήνα απέρ­ριψε. Εναν χρόνο αργό­τερα τα Σκόπια εντά­χθη­καν στον ΟΗΕ ως πΓΔΜ και ξεκί­νησε η δια­με­σο­λα­βη­τική προ­σπά­θεια του Σάιρους Βανς και του Ντέι­βιντ Οουεν (αργό­τερα ο Βανς συνέ­χισε μόνος του) για εξεύ­ρεση κοινά απο­δε­κτής ονο­μα­σίας. Προ­τά­θηκε το «Νέα Μακε­δο­νία», στα σλαβικά αυτή τη φορά. Και πάλι απερ­ρί­φθη. Ακο­λού­θη­σαν το ελλη­νικό εμπάρ­γκο και η Ενδιά­μεση Συμ­φω­νία του 1995. Υστερα από χρόνια άγονων συνο­μι­λιών, η σύνθετη ονο­μα­σία ανα­δει­κνύ­ε­ται πλέον ως μοντέλο λύσης.

Την περίοδο 1999-2001 η κυβέρ­νηση Κώστα Σημίτη κινή­θηκε δυνα­μικά για λύση με πυρήνα το όνομα «Ανω Μακε­δο­νία» (Gorna Makedonija). Την ίδια περίοδο ο Μάθιου Νίμιτς, έως τότε εκπρό­σω­πος των ΗΠΑ στις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις, έχει αντι­κα­τα­στή­σει τον Βανς που είχε πεθάνει. Η εμφύλια σύρραξη δεν επέ­τρεψε την ευόδωση των συνο­μι­λιών. Υστερα από μια περίοδο στα­σι­μό­τη­τας, η ανα­γνώ­ριση των Σκοπίων ως «Δημο­κρα­τίας της Μακε­δο­νίας» από τις ΗΠΑ τον Νοέμ­βριο του 2004 μετέ­βαλε τα δεδο­μένα. Ακο­λού­θησε (Απρί­λιος 2005) η πρόταση Νίμιτς για το όνομα Republika Makedonija–Skopje για υπο­χρε­ω­τική χρήση στον ΟΗΕ και σε άλλους οργα­νι­σμούς (διπλή ονο­μα­σία). Εν όψει της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βου­κου­ρέ­στι τον Απρίλιο του 2008, ο Μάθιου Νίμιτς κατέ­θεσε διά­φο­ρες προ­τά­σεις (με σπου­δαιό­τερη εκείνη του Φεβρουα­ρίου 2008), ενώ η κυβέρ­νηση του Κώστα Καρα­μανλή έθεσε την «κόκκινη γραμμή»: σύνθετη ονο­μα­σία, με γεω­γρα­φικό προσ­διο­ρι­σμό, έναντι όλων και για κάθε χρήση. Εκτοτε καμία ουσια­στική από­πειρα δεν έγινε, πέραν μιας προ­σπά­θειας στην αρχή της κυβέρ­νη­σης Γιώργου Παπαν­δρέου το 2009 που δεν τελε­σφό­ρησε.

ΒΗΜΑ