Απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Ρόδου ακυρώνει αποκλήρωση και ανοίγει τον δρόμο για τη νόμιμη μοίρα

• Το δικα­στή­ριο έκανε δεκτή την αγωγή που αμφι­σβη­τούσε τον λόγο απο­κλή­ρω­σης σε δημόσια διαθήκη, με επί­κε­ντρο την επί­κληση κακό­βου­λης αθέ­τη­σης υπο­χρέ­ω­σης δια­τρο­φής και το ερώτημα αν υπήρχε πραγ­μα­τική ανάγκη και σχετική αξίωση

Η υπόθεση ξεκί­νησε ως μια κλη­ρο­νο­μική αντι­δι­κία που δεν έμεινε στο επίπεδο της οικο­γε­νεια­κής ρήξης, αλλά μετα­φέρ­θηκε στο πεδίο της δικα­στι­κής κρίσης, εκεί όπου οι δια­τυ­πώ­σεις μιας δια­θή­κης και η πραγ­μα­τική εικόνα της ζωής του διαθέτη εξε­τά­ζο­νται με αυστηρά κρι­τή­ρια.

Με απόφαση που εξέδωσε το Πολυ­με­λές Πρω­το­δι­κείο Ρόδου έγινε δεκτή η αγωγή, η οποία στρε­φό­ταν κατά της ρήτρας απο­κλή­ρω­σης και ζητούσε να ανα­γνω­ρι­στεί ότι ο επι­κα­λού­με­νος λόγος δεν στοι­χειο­θε­τεί­ται, με απο­τέ­λε­σμα να μην παράγει τις συνέ­πειες που επι­δί­ωκε η διαθήκη ως προς τη στέρηση της νόμιμης μοίρας.

Στον πυρήνα του ιστο­ρι­κού βρί­σκε­ται ο θάνατος ημε­δα­πού στη Ρόδο στις 10 Οκτω­βρίου 2022. Προ­γε­νέ­στερα, στις 15 Ιουνίου 2020, είχε συντα­χθεί δημόσια διαθήκη ενώπιον συμ­βο­λαιο­γρά­φου. Η διαθήκη αυτή ακο­λού­θως δημο­σιεύ­θηκε στο Ειρη­νο­δι­κείο Ρόδου μέσα στο 2022, στοι­χείο που έδωσε και τυπικά εκκί­νηση στις δια­δι­κα­σίες για τη διαδοχή.

Η διαθήκη περιείχε δύο κομ­βι­κές επι­λο­γές του διαθέτη. Πρώτον, προ­έ­βλεπε απο­κλή­ρωση των τέκνων του, δηλαδή ρητή στέρηση δικαιώ­μα­τος στη νόμιμη μοίρα, με αιτιο­λο­γία που απο­δό­θηκε σε αχα­ρι­στία και ειδι­κό­τερα σε κακό­βουλη αθέτηση υπο­χρέ­ω­σης δια­τρο­φής. Δεύ­τε­ρον, όριζε ως μονα­δική κλη­ρο­νόμο μία 42χρονη υπήκοο Βουλ­γα­ρίας, με αναφορά ότι φρό­ντιζε τόσο τον ίδιο όσο και τη σύζυγό του. Παράλ­ληλα, υπήρχε πρό­βλεψη που δια­σφά­λιζε στη σύζυγο του διαθέτη ισόβια οίκηση στην κατοι­κία.

Η απο­κλή­ρωση δεν είναι μια απλή δήλωση απο­μά­κρυν­σης ή απο­δο­κι­μα­σίας, αλλά μια εξαι­ρε­τική ρύθμιση που συν­δέ­ε­ται με συγκε­κρι­μέ­νους λόγους. Στην υπόθεση που κρίθηκε στη Ρόδο, το επίδικο σημείο δεν ήταν μόνο το ότι υπήρχε απο­κλή­ρωση, αλλά ο λόγος που επι­κα­λού­νταν το κείμενο της δια­θή­κης. Η αιτιο­λο­γία περί κακό­βου­λης αθέ­τη­σης υπο­χρέ­ω­σης δια­τρο­φής απο­τέ­λεσε τον άξονα πάνω στον οποίο χτί­στηκε η αντι­πα­ρά­θεση.

Το δικα­στή­ριο κλήθηκε να σταθ­μί­σει αν η αιτιο­λο­γία αυτή αντα­πο­κρί­νε­ται σε πραγ­μα­τικά περι­στα­τικά, αν αυτά μπορούν να απο­δει­χθούν και αν έχουν το βάρος που απαι­τεί­ται ώστε να δικαιο­λο­γη­θεί η στέρηση της νόμιμης μοίρας. Με απλά λόγια, εξε­τά­στηκε αν η αναφορά της δια­θή­κης στη δια­τροφή πατά σε πραγ­μα­τική και απο­δεί­ξιμη βάση ή αν κατα­γρά­φει μια προ­σω­πική αντί­ληψη του διαθέτη που δεν επαρκεί για να στη­ρί­ξει την απο­κλή­ρωση.

Η αγωγή κινή­θηκε σε ένα συγκε­κρι­μένο σκε­πτικό. Υπο­στη­ρί­χθηκε ότι δεν προ­κύ­πτει πραγ­μα­τική κατά­σταση ανάγκης του διαθέτη που να καθιστά κρίσιμη την υπο­χρέ­ωση δια­τρο­φής. Στην ίδια γραμμή, τονί­στηκε ότι, ακόμη και αν υπήρχαν εντά­σεις ή απο­στά­σεις στις οικο­γε­νεια­κές σχέσεις, άλλο πράγμα είναι η προ­βλη­μα­τική επι­κοι­νω­νία και άλλο η κακό­βουλη αθέτηση δια­τρο­φής, η οποία προ­ϋ­πο­θέ­τει συγκε­κρι­μένο πλαίσιο, πραγ­μα­τική ανάγκη και ουσια­στική παρά­λειψη στή­ρι­ξης σε συν­θή­κες που το απαι­τούν.

Κεντρική θέση στην επι­χει­ρη­μα­το­λο­γία απο­τέ­λεσε επίσης το ότι, σύμφωνα με όσα τέθηκαν, δεν είχε προη­γη­θεί σαφές αίτημα οικο­νο­μι­κής ενί­σχυ­σης ή ενέρ­γεια διεκ­δί­κη­σης δια­τρο­φής, στοι­χείο που ανα­δεί­χθηκε ως κρίσιμο για να κριθεί αν μπο­ρούσε να απο­δο­θεί κακό­βουλη στάση. Παράλ­ληλα, ανα­πτύ­χθηκε η άποψη ότι ο δια­θέ­της δια­τη­ρούσε την ικα­νό­τητα να καλύ­πτει ανάγκες φρο­ντί­δας, κάτι που κατά την ενά­γουσα πλευρά δυσκό­λευε την επί­κληση συν­θη­κών που θα επέ­βαλ­λαν δια­τροφή από τα τέκνα με τρόπο ώστε η μη κατα­βολή να οδηγεί σε απο­κλή­ρωση.

Η αγωγή, με άλλα λόγια, δεν περιο­ρί­στηκε στο να αμφι­σβη­τή­σει γενικά τη διαθήκη, αλλά στό­χευσε στον συγκε­κρι­μένο λόγο απο­κλή­ρω­σης, επι­χει­ρώ­ντας να δείξει ότι η αιτιο­λο­γία της δια­θή­κης δεν συν­δέ­ε­ται με τα δεδο­μένα που απαι­τεί­ται να συντρέ­χουν.

Η απόφαση του Πολυ­με­λούς Πρω­το­δι­κείου Ρόδου, κάνο­ντας δεκτή την αγωγή, απο­δέ­χθηκε στην ουσία ότι η απο­κλή­ρωση δεν στη­ρί­ζε­ται όπως απαι­τεί­ται στον επι­κα­λού­μενο λόγο. Σε επίπεδο πρα­κτι­κών συνε­πειών, η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαί­τερη σημασία επειδή επη­ρε­ά­ζει τον τρόπο με τον οποίο λει­τουρ­γεί η διαθήκη ως προς τα απο­κλη­ρω­θέ­ντα πρόσωπα και την πρό­σβαση στη νόμιμη μοίρα.

Ιδιαί­τερο στοι­χείο του ιστο­ρι­κού, όπως αυτό προ­κύ­πτει από το περιε­χό­μενο της δια­θή­κης που περι­γρά­φηκε στην υπόθεση, ήταν η επιλογή να οριστεί ως μονα­δική κλη­ρο­νό­μος μία 42χρονη υπήκοος Βουλ­γα­ρίας, με αναφορά στη φρο­ντίδα που παρείχε στον διαθέτη και στη σύζυγό του. Παράλ­ληλα, η πρό­βλεψη για ισόβια οίκηση της συζύγου απο­τύ­πωνε μια παράλ­ληλη μέριμνα, ανε­ξάρ­τητα από τη βασική επιλογή για τη διαδοχή.

Η δικα­στική αποδοχή της αγωγής δεν αναιρεί ότι υπήρχε διαθήκη και συγκε­κρι­μέ­νες ρυθ­μί­σεις, αλλά μετα­κι­νεί το επί­κε­ντρο στην εγκυ­ρό­τητα της απο­κλή­ρω­σης και στη δυνα­τό­τητα των απο­κλη­ρω­θέ­ντων να αξιώ­σουν δικαιώ­ματα που συν­δέ­ο­νται με τη νόμιμη μοίρα.

Την υπόθεση χει­ρί­στηκε ο δικη­γό­ρος κ. Φώτης Ρωμαίος.