Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος: Αντιμετωπίζοντας τις περιβαλλοντικές προκλήσεις

Το Τμήμα Περι­βάλ­λο­ντος του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου γιορ­τά­ζει φέτος τα 35 χρόνια από την εισα­γωγή των πρώτων φοι­τη­τών του. Με αφορμή την 5η Ιουνίου -Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος- και έχοντας δια­νύ­σει μία παρα­γω­γική δια­δρομή που οδήγησε στην απο­φοί­τηση 2.500 προ­πτυ­χια­κών, μετα­πτυ­χια­κών και διδα­κτο­ρι­κών φοι­τη­τών, αισθα­νό­μα­στε την υπο­χρέ­ωση μίας σύντο­μης απο­τί­μη­σης της τρέ­χου­σας περι­βαλ­λο­ντι­κής κατά­στα­σης στην Ελλάδα και μίας ανα­φο­ράς στις προ­κλή­σεις που θα κλη­θούμε να αντι­με­τω­πί­σουμε.

Από το 1987 έως σήμερα, στη χώρα έχουν γίνει σημα­ντικά βήματα προόδου για την προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος. Η ενσω­μά­τωση της ευρω­παϊ­κής νομο­θε­σίας συνέ­βαλε στην κατα­σκευή απα­ραί­τη­των υπο­δο­μών, στην υπο­χρέ­ωση εκπό­νη­σης περι­βαλ­λο­ντι­κών μελετών για τα δημόσια και ιδιω­τικά έργα, στην παρα­κο­λού­θηση της ποιό­τη­τας του περι­βάλ­λο­ντος με τακτι­κές δειγ­μα­το­λη­ψίες και μετρή­σεις, στον χαρα­κτη­ρι­σμό περιο­χών ως προ­στα­τευό­με­νων.

Ενώ υπάρχει όμως σημα­ντική βελ­τί­ωση σε αρκε­τούς τομείς, υπάρ­χουν άλλοι στους οποίους υστε­ρούμε είτε γιατί έχουμε θεσπί­σει περι­βαλ­λο­ντι­κούς νόμους τους οποίους εφαρ­μό­ζουμε ελλιπώς, είτε γιατί δεν έχουμε ικανό αριθμό κατάλ­ληλα καταρ­τι­σμέ­νων στε­λε­χών στον ευρύ­τερο δημόσιο τομέα, είτε γιατί δεν έχουμε επεν­δύ­σει αρκετά στην ανά­πτυξη περι­βαλ­λο­ντι­κής συνεί­δη­σης.

Μεταξύ των δια­φο­ρε­τι­κών πτυχών του περι­βάλ­λο­ντος, ορι­σμέ­νες από τις προ­κλή­σεις που θα πρέπει η Πολι­τεία να αντι­με­τω­πί­σει το επόμενο διά­στημα είναι οι παρα­κάτω:

Δια­χεί­ριση Απορ­ριμ­μά­των: Εξα­κο­λου­θεί να οδη­γεί­ται για ταφή μεγάλο μέρος των απορ­ριμ­μά­των (>75%) ενώ τα ποσοστά ανα­κύ­κλω­σης είναι εξαι­ρε­τικά χαμηλά (20%). Η κατα­σκευή 30 Μονάδων Επε­ξερ­γα­σίας Σύμ­μει­κτων ΑΣΑ (ΜΕΑ) δημιουρ­γεί σοβαρές επι­φυ­λά­ξεις, λόγω του χαμηλού συντε­λε­στή ανά­κτη­σης σε καθαρά ανα­κυ­κλώ­σιμα υλικά και της ποιό­τη­τας του παρα­γό­με­νου κόμποστ. H στα­διακή μετε­ξέ­λιξη των ΜΕΑ σε Μονάδες Αξιο­ποί­η­σης Ανα­κύ­κλω­σης (ΜΑΑ) -με έμφαση στην παρα­γωγή δευ­τε­ρο­γε­νών απορ­ριμ­μα­το­γε­νών καυ­σί­μων (SRF/RDF)- θα πρέπει να γίνει με ιδιαί­τερη προσοχή. Δια­φο­ρε­τικά θα παρά­γο­νται καύσιμα χαμηλής θερ­μο­γό­νου δύναμης με υψηλό κόστος. Η λει­τουρ­γία κεντρι­κών Μονάδων Ενερ­γεια­κής Αξιο­ποί­η­σης απορ­ριμ­μά­των και η συν-αποτέφρωση απορ­ριμ­μα­το­γε­νών καύ­σι­μων σε τσι­με­ντο­βιο­μη­χα­νίες/χαλυ­βουρ­γίες θα πρέπει να γίνει με θέσπιση αυστη­ρών περι­βαλ­λο­ντι­κών όρων, συνεχή παρα­κο­λού­θηση των απο­βλή­των που οδη­γού­νται για απο­τέ­φρωση και των εκπε­μπό­με­νων ρύπων. Η χωριστή συλλογή (Διαλογή στην Πηγή) πρέπει να απο­τε­λεί προ­τε­ραιό­τητα.

Δια­χεί­ριση Αστικών Λυμάτων: Το 90% του πλη­θυ­σμού της χώρας εξυ­πη­ρε­τεί­ται από Μονάδες Επε­ξερ­γα­σίας Λυμάτων. Θα πρέπει να προ­χω­ρή­σει η κατα­σκευή συστη­μά­των επε­ξερ­γα­σίας και στους μικρό­τε­ρους οικι­σμούς (<2.000 κατοί­κους), υιο­θε­τώ­ντας τεχνο­λο­γίες χαμηλού κόστους και μικρού ενερ­γεια­κού απο­τυ­πώ­μα­τος. Παράλ­ληλα, θα πρέπει να προ­ω­θη­θεί η επα­να­χρη­σι­μο­ποί­ηση των επε­ξερ­γα­σμέ­νων υγρών απο­βλή­των σε αγρο­τι­κές χρήσεις χαμηλού ρίσκου, εφαρ­μό­ζο­ντας προ­σε­κτικά την υφι­στά­μενη νομο­θε­σία και δια­σφα­λί­ζο­ντας την ανθρώ­πινη υγεία. Η εκτε­τα­μένη άντληση νερού με γεω­τρή­σεις και η εγκα­τά­σταση τεχνο­λο­γιών υψηλού λει­τουρ­γι­κού κόστους (μονάδων αφα­λά­τω­σης) για την άρδευση αγρο­τι­κών εκτά­σεων δεν είναι βιώ­σι­μες λύσεις.

Παρου­σία Χημικών Ουσιών στο Περι­βάλ­λον: Το 30% των υπό­γειων υδα­τι­κών συστη­μά­των της χώρας βρί­σκε­ται σε κακή κατά­σταση εξαι­τίας νιτρο­ρύ­παν­σης ή/και υφαλ­μύ­ριν­σης. Σύμφωνα με τη νομο­θε­σία παρα­κο­λου­θού­νται σε ετήσια βάση οι ουσίες προ­τε­ραιό­τη­τας (βαρέα μέταλλα, φυτο­φάρ­μακα κλπ) σε πόσιμα και επι­φα­νειακά νερά. Δεν δημο­σιο­ποιού­νται όμως τακτικά τα απο­τε­λέ­σματα με συνέ­πεια να μην γνω­ρί­ζουμε τι ανι­χνεύ­ε­ται και που. Ερευ­νη­τι­κές εργα­σίες δεί­χνουν την παρου­σία και άλλων μικρορ­ρύ­πων στο ελλη­νικό περι­βάλ­λον (μικρο­πλα­στικά, PFAS, φαρ­μα­κευ­τι­κές ενώσεις). Το γεγονός ότι δεν είναι ακόμη υπο­χρε­ω­τική η παρα­κο­λού­θησή τους δεν σημαί­νει ότι πρέπει να τις αγνο­ούμε.

Παρου­σία Μικρoσωματιδίων στην Ατμό­σφαιρα: H εκτε­τα­μένη χρήση καυ­σό­ξυ­λων συνέ­βαλε κατά την τελευ­ταία δεκα­ε­τία στη μέτρηση υψηλών συγκε­ντρώ­σεων αερο­λυ­μά­των μικρής δια­μέ­τρου (PM2.5) στις ελλη­νι­κές πόλεις. Το πρό­βλημα εστιά­ζε­ται όχι μόνο στην Αθήνα και τη Θεσ­σα­λο­νίκη αλλά και σε μικρό­τε­ρες πόλεις (Πάτρα, Λάρισα, Βόλος). Εκτός των μικρο­σω­μα­τι­δίων, εξα­κο­λου­θούν να μετρού­νται υψηλές τιμές διο­ξει­δίου του αζώτου (ΝΟ 2 ) στο κέντρο της Αθήνας και υψηλές τιμές όζοντος (Ο 3 ) εκτός κέντρου, κυρίως εξαι­τίας της εκτε­τα­μέ­νης χρήσης των ΙΧ.

Δια­χεί­ριση και Παρα­γωγή Ενέρ­γειας: Τα τελευ­ταία 3 χρόνια η εγκα­τε­στη­μένη ισχύς των αιο­λι­κών αυξή­θηκε από 2.579 MW σε 3.861 MW ενώ η εγκα­τε­στη­μένη ισχύς των φωτο­βολ­ταϊ­κών από 2.171 MW σε 2.779 MW. Η αύξηση της διείσ­δυ­σης των ΑΠΕ στο ενερ­γειακό μείγμα αντι­με­τω­πί­ζει όμως τις προ­κλή­σεις της στα­θε­ρό­τη­τας των δικτύων, της στα­θε­ρής/αδιά­κο­πης παροχής ενέρ­γειας και της κάλυψης της ενερ­γεια­κής ζήτησης. Σημα­ντικό είναι το περι­βαλ­λο­ντικό απο­τύ­πωμα και οι οικο­λο­γι­κές επι­πτώ­σεις από την ανά­πτυξη ΑΠΕ, με τις ανε­μο­γεν­νή­τριες να είναι στο επί­κε­ντρο του ενδια­φέ­ρο­ντος.

Ενέρ­γεια και Κλι­μα­τική Ουδε­τε­ρό­τητα: Στο ανα­θε­ω­ρη­μένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέρ­γεια και το Κλίμα του 2023, τέθηκε ως στόχος η μείωση των εκπο­μπών αερίων του θερ­μο­κη­πίου για το 2030 κατά 55% σε σχέση με το 1990. Προς το παρόν η μείωση των συνο­λι­κών εκπο­μπών φτάνει το 30%. Υπάρχει επίσης μεγάλο περι­θώ­ριο βελ­τί­ω­σης σε επι­μέ­ρους στόχους. Για παρά­δειγμα, ο στόχος μας για την ενερ­γειακή απο­δο­τι­κό­τητα βελ­τιώ­θηκε μόνο κατά 6% σε σχέση με αυτόν του 2020, σημα­ντικά λιγό­τερο από τη μέση βελ­τί­ωση της Ε.Ε.

Δια­χεί­ριση Προ­στα­τευό­με­νων Περιο­χών: Τον Δεκέμ­βριο του 2020 η Ελλάδα κατα­δι­κά­στηκε από το Ευρω­παϊκό Δικα­στή­ριο για τη μη θέσπιση μέτρων προ­στα­σίας στις Ειδικές Ζώνες Δια­τή­ρη­σης του δικτύου Natura ενώ μέχρι και σήμερα ολι­γω­ρεί στη θέσπιση επαρκών μέτρων ώστε να συμ­μορ­φω­θεί με την κρίση του Δικα­στη­ρίου. Παράλ­ληλα, ο Περι­βαλ­λο­ντι­κός Νόμος 4685/2020 βρί­σκε­ται σε νομική ανα­ντι­στοι­χία με τις Ευρω­παϊ­κές Οδηγίες και ανα­μέ­νε­ται να οδη­γή­σει σε υπο­βάθ­μιση της ποιό­τη­τας του περι­βάλ­λο­ντος.

Βιώ­σι­μος Του­ρι­σμός: Θα πρέπει να λαμ­βά­νει υπόψη τις οικο­νο­μι­κές, κοι­νω­νι­κές και περι­βαλ­λο­ντι­κές επι­πτώ­σεις της δρα­στη­ριό­τη­τας αντι­με­τω­πί­ζο­ντας τις ανάγκες των επι­σκε­πτών, των επι­χει­ρη­μα­τιών και των κατοί­κων. Προ­ϋ­πο­θέ­τει τη θέσπιση πολι­τι­κών που θα επι­τρέ­ψουν την κατα­γραφή του μεγέ­θους του απο­τυ­πώ­μα­τος της δρα­στη­ριό­τη­τας και την αξιο­λό­γηση του κατά πόσο το απο­τύ­πωμα αυτό επη­ρε­ά­ζει τον προ­ο­ρι­σμό σε ότι αφορά τις ανα­πτυ­ξια­κές προ­ο­πτι­κές, την κοι­νω­νική ευη­με­ρία, την ποιό­τητα ζωής και τη δια­τή­ρηση των οικο­συ­στη­μι­κών λει­τουρ­γιών.

Μικρο­με­σαίες επι­χει­ρή­σεις και περι­βάλ­λον: Οι μικρο­με­σαίες επι­χει­ρή­σεις (ΜΜΕ) παρα­μέ­νουν ευά­λω­τες και ανέ­τοι­μες στις περι­βαλ­λο­ντι­κές δια­τα­ρα­χές. Η εκπό­νηση μελετών κατα­γρα­φής της υφι­στά­με­νης κατά­στα­σης, με έμφαση σε κλάδους και γεω­γρα­φι­κές περιο­χές της χώρας που είναι ιδιαι­τέ­ρως ευά­λω­τες σε τέτοιες απειλές, θα τρο­φο­δο­τή­σει με γόνιμα στοι­χεία τον στρα­τη­γικό σχε­δια­σμό θωρά­κι­σης των μεμο­νω­μέ­νων ΜΜΕ.

Κατ’ ανα­λο­γία με την προ­στα­σία της ανθρώ­πι­νης υγείας, για την προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος ισχύει ότι «Το προ­λαμ­βά­νειν καλύ­τερο του θερα­πεύ­ειν». Η αντι­με­τώ­πιση των περι­βαλ­λο­ντι­κών προ­βλη­μά­των απαιτεί ενδε­λεχή ανάλυση, διε­πι­στη­μο­νική προ­σέγ­γιση και προ­πα­ντός μηδε­νικό εφη­συ­χα­σμό.

Πηγή kathimerini.gr

ΝΑΣΟΣ ΣΤΑΣΙΝΑΚΗΣ

* Ο Νάσος Στα­σι­νά­κης είναι Καθη­γη­τής Περι­βαλ­λο­ντι­κής Μηχα­νι­κής, Πρό­ε­δρος του Τμή­μα­τος Περι­βάλ­λο­ντος του Πανε­πι­στη­μίου Αιγαίου.