Xρ. Λιάπης, ψυχίατρος: “Η πανδημία και τα απαιτούμενα lockdown λειτούργησαν ως μία αθροιστική ψυχοπιεστική συνθήκη”

Για τις κοι­νω­νι­κές και τις ψυ­χο­λο­γι­κές επι­πτώ­σεις που επέ­φε­ρε ο κο­ρω­νο­ϊ­ός αλλά και για την «παν­δη­μία μέσα στην παν­δη­μία» μιλά σή­με­ρα σε μια εν­δια­φέ­ρου­σα συ­νέ­ντευ­ξή του στη «δη­μο­κρα­τι­κή», ο γνω­στός ψυ­χί­α­τρος και δι­δά­κτωρ του Πα­νε­πι­στη­μί­ου Αθη­νών, Χρί­στος Λιά­πης ο οποί­ος βρέ­θη­κε προ­σφά­τως στη Ρόδο για τα εγκαί­νια του νέου κτη­ρί­ου του Πο­λυ­δύ­να­μου Κέ­ντρου αντι­με­τώ­πι­σης των εξαρ­τή­σε­ων του ΚΕΘΕΑ.

Ως ψυ­χί­α­τρος αλλά και ως πρό­ε­δρος του ΚΕΘΕΑ ο κ. Λιά­πης χαρ­το­γρα­φεί την κα­τά­στα­ση που επι­κρα­τεί σή­με­ρα στην ελ­λη­νι­κή κοι­νω­νία και πόσο η νέα πραγ­μα­τι­κό­τη­τα έχει επη­ρε­ά­σει τόσο την ατο­μι­κή όσο και την συλ­λο­γι­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά ενώ μιλά και για την τε­ρά­στια αύ­ξη­ση των εξαρ­τη­τι­κών συ­μπε­ρι­φο­ρών, τόσο με νό­μι­μες όσο και με πα­ρά­νο­μες ου­σί­ες.

• Κύριε Λιάπη, πα­ρα­τη­ρού­με το τε­λευ­ταίο διά­στη­μα μια έξαρ­ση της εγκλη­μα­τι­κό­τη­τας και προ­κύ­πτει εύ­λο­γα η απο­ρία αν αυτό είναι απόρ­ροια της πί­ε­σης από την κα­ρα­ντί­να και των επι­πτώ­σε­ων της παν­δη­μί­ας.

Είναι αλή­θεια ότι και η παν­δη­μία και τα απαι­τού­με­να lockdowns για την προ­στα­σία της δη­μό­σιας υγεί­ας, λει­τούρ­γη­σαν ως μια αθροι­στι­κή ψυ­χο­πιε­στι­κή συν­θή­κη. Θα πρέ­πει βε­βαί­ως να το­νί­σου­με ότι δεν μπο­ρούν να απο­τε­λέ­σουν από μόνα τους την αιτία της εκ­δή­λω­σης ακραί­ων συ­μπε­ρι­φο­ρών, πολύ δε πε­ρισ­σό­τε­ρο να δι­καιο­λο­γή­σουν τέ­τοιες συ­μπε­ρι­φο­ρές. Συ­νή­θως η βία και ει­δι­κά η εν­δο­οι­κο­γε­νεια­κή, η εν­δο­συ­ζυ­γι­κή, η έμ­φυ­λη βία, η βία κατά γυ­ναι­κών, ει­δι­κά όταν κλι­μα­κώ­νε­ται σε ακραί­ες εκ­δη­λώ­σεις εγκλη­μα­τι­κό­τη­τας όπως τα πε­ρι­στα­τι­κά γυ­ναι­κο­κτο­νί­ας, απο­τε­λεί την κο­ρύ­φω­ση μιας δια­χρο­νι­κής συ­μπε­ρι­φο­ράς, τάσης και στά­σης ζωής από τον άνδρα ο οποί­ος ενερ­γεί και αντι­δρά με αυτόν τον βίαιο τρόπο οπο­τε­δή­πο­τε αι­σθά­νε­ται ότι η σύ­ντρο­φός του πα­ρεκ­κλί­νει από ένα πλαί­σιο χει­ρι­στι­κό­τη­τας και από ένα πλαί­σιο προ­τύ­που και πε­ριο­ρι­σμού που εκεί­νος έχει θέσει.

• Αρα προ­ϋ­πήρ­χε το πρό­βλη­μα, το οποίο όμως σε πολ­λές πε­ρι­πτώ­σεις επι­δει­νώ­θη­κε εξαι­τί­ας των συν­θη­κών που επέ­φε­ρε η παν­δη­μία.

Η χώρα μας ήταν διπλά άτυχη… Είχε μια δε­κα­ε­τή πε­ρί­που κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κή κρίση και πάνω που εμ­φα­νί­στη­καν τα πρώτα ση­μά­δια ανά­καμ­ψης ή έστω απο­δρο­μής, ήρθε μια πα­γκό­σμια βιο­κοι­νω­νι­κή και οι­κο­νο­μι­κή στις επι­πτώ­σεις της κρίση, αυτή της παν­δη­μί­ας. Και μέσα στην κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κή κρίση, εί­δα­με το 2009 με 2019 να αυ­ξά­νε­ται η εν­δο­οι­κο­γε­νεια­κή βία, εί­δα­με πολ­λούς άν­δρες -χωρίς αυτό σε καμία πε­ρί­πτω­ση να τους δι­καιο­λο­γεί- να χά­νουν τη δου­λειά τους, να αι­σθά­νο­νται ότι οι ίδιοι δεν μπο­ρούν να αντα­πο­κρι­θούν στο στε­ρε­ό­τυ­πο και στο πρό­τυ­πο του άνδρα, πα­τέ­ρα, οι­κο­γε­νειάρ­χη και εί­δα­με να εκ­δη­λώ­νουν κα­τα­θλι­πτι­κές συ­μπε­ρι­φο­ρές. Εί­δα­με και την κα­τά­θλι­ψη να αυ­ξά­νε­ται στον πλη­θυ­σμό και ιδιαι­τέ­ρως στους άν­δρες. Μά­λι­στα είναι πολύ ση­μα­ντι­κό να το­νί­σου­με ότι πολ­λές φορές στον άντρα η κα­τά­θλι­ψη δεν εμ­φα­νί­ζε­ται με την τυ­πι­κή μορφή της ακραί­ας θλί­ψης, της έλ­λει­ψης κι­νή­τρου αλλά εμ­φα­νί­ζε­ται μια μορφή κα­τά­θλι­ψης που ονο­μά­ζε­ται διε­γερ­μέ­νη κα­τά­θλι­ψη όπου συ­νυ­πάρ­χει θλίψη και οργή, θυμός και απο­γο­ή­τευ­ση, νεύρα, ορ­γί­λες αντι­δρά­σεις μαζί με κλάμα. Και πολ­λές φορές αυτή η πλη­θυ­σμια­κή ομάδα είναι πε­ρισ­σό­τε­ρο ευά­λω­τη και πιο ευ­ε­πί­φο­ρη να συ­νεκ­δη­λώ­σει μαζί με την δια­τα­ρα­χή του συ­ναι­σθή­μα­τος που προ­κα­λεί­ται από τις δύ­σκο­λες κοι­νω­νι­κές και οι­κο­νο­μι­κές συν­θή­κες που ανα­κύ­πτουν, και εξαρ­τη­τι­κή συ­μπε­ρι­φο­ρά ή συ­μπε­ρι­φο­ρά κα­τά­χρη­σης ου­σιών, κυ­ρί­ως αλ­κο­όλ, το οποίο είναι αγ­χο­λυ­τι­κό. Δρα αγ­χο­λυ­τι­κά σε πρώτη φάση άσχε­τα αν βρα­χυ­πρό­θε­σμα και μα­κρο­πρό­θε­σμα έχει εν τέλει το αντί­θε­το απο­τέ­λε­σμα. Βε­βαί­ως και η κα­τά­χρη­ση του αλ­κό­ολ είναι κακός σύμ­βου­λος για πα­ρορ­μη­τι­κά ξε­σπά­σμα­τα οργής, θυμού και βίας ακόμα και εν­δο­συ­ζυ­γι­κής.

• Κα­τα­γρά­φη­κε αύ­ξη­ση εξαρ­τη­τι­κών συ­μπε­ρι­φο­ρών στη διάρ­κεια του κο­ρω­νοϊ­ού;

Εί­δα­με και μέσα στην κρίση πριν τον κο­ρω­νο­ϊό αλλά και μέσα στον κο­ρω­νο­ϊό, να φου­ντώ­νουν και να αυ­ξά­νουν οι εξαρ­τη­τι­κές συ­μπε­ρι­φο­ρές από τον τζόγο και κυ­ρί­ως από τον ηλε­κτρο­νι­κό τζόγο, διότι είναι κι ένα κί­νη­τρο από­κτη­σης χρη­μά­των μέσα στην οι­κο­νο­μι­κή ανα­σφά­λεια. Συχνά μπο­ρεί να δούμε τον άντρα να προ­σπα­θεί να ρε­φά­ρει μέσα από τον τζόγο.

Φα­ντα­στεί­τε λοι­πόν μέσα σε ένα τέ­τοιο πλέγ­μα συν­θη­κών που προ­ϋ­πήρ­χε του κο­ρω­νοϊ­ού λόγω και της κρί­σης, να βρι­σκό­μα­στε μπρο­στά σε μια και­νού­ρια συν­θή­κη που μας υπο­χρε­ώ­νει να μεί­νου­με κλει­σμέ­νοι στο σπίτι μας, να κιν­δυ­νεύ­ου­με να χά­σου­με τη δου­λειά μας ή την έχου­με ήδη χάσει, και την ίδια στιγ­μή να πρέ­πει να πε­ρά­σου­με πάρα πολ­λές ώρες μπρο­στά στους ηλε­κτρο­νι­κούς υπο­λο­γι­στές για να επι­κοι­νω­νή­σου­με με τους άλ­λους αν­θρώ­πους ή για να ενη­με­ρω­θού­με για τις εξε­λί­ξεις στην παν­δη­μία. Κα­τα­λα­βαί­νε­τε πόσο εύ­κο­λα μπο­ρεί να μπει στον πει­ρα­σμό κά­ποιος που είχε μια δια­τα­ρα­χή -pathological gampling όπως λέ­γε­ται- δη­λα­δή πα­θο­λο­γι­κής ενα­σχό­λη­σης με τα τυ­χε­ρά παι­χνί­δια, να μπει και να παί­ξει. Την ίδια στιγ­μή, αυ­ξή­θη­κε και το pathological gaming, δη­λα­δή η πα­θο­λο­γι­κή χρήση ηλε­κτρο­νι­κών παι­χνι­διών κι αυτό εί­δα­με κυ­ρί­ως να πλήτ­τει τους εφή­βους. Ας μην ξε­χνού­με ότι μέσα στις χι­λιά­δες αλ­λα­γές που έφερε η παν­δη­μία, είναι και αυτές στην εκ­παί­δευ­ση που όλα τα παι­διά υπο­χρε­ώ­θη­καν σε συν­θή­κες τη­λεκ­παί­δευ­σης.

Ενα παιδί που μπο­ρεί να είχε μια τάση, μια ροπή προς την πα­θο­λο­γι­κή ενα­σχό­λη­ση με τα ηλε­κτρο­νι­κά παι­χνί­δια φα­ντα­στεί­τε να υπο­χρε­ώ­νε­ται εκ των πραγ­μά­των να περ­νά­ει πολύ πε­ρισ­σό­τε­ρο χρόνο και για το μά­θη­μα μπρο­στά στον υπο­λο­γι­στή. Πα­ράλ­λη­λα αυτό το παιδί να μην μπο­ρεί να εκτο­νώ­σει τη φυ­σι­κή του ενέρ­γεια γιατί είναι υπο­χρε­ω­μέ­νο να μένει μέσα στο σπίτι μαζί με τους ήδη πιε­σμέ­νους γο­νείς, που έχουν κι εκεί­νοι τις δικές τους ανη­συ­χί­ες και προ­βλη­μα­τι­σμούς… Ακόμα και για να επι­κοι­νω­νή­σει με τους φί­λους του, ακόμα και για να παί­ξει με τους φί­λους του, να πρέ­πει να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει δια­δι­κτυα­κές πλατ­φόρ­μες ή ιντερ­νε­τι­κά να δια­συν­δε­θεί στα διά­φο­ρα παι­χνί­δια. Ολα αυτά δη­μιούρ­γη­σαν πρω­τό­γνω­ρες είναι αλή­θεια συν­θή­κες και στο τοπίο των νό­μι­μων εξαρ­τή­σε­ων.

• Ποια είναι η ει­κό­να όσον αφορά στον τομέα των πα­ρά­νο­μων ου­σιών;

Κι εκεί πα­ρα­τη­ρή­θη­κε αύ­ξη­ση στη διάρ­κεια της κα­ρα­ντί­νας. Οπως ξέ­ρε­τε, το ΚΕΘΕΑ δεν ασχο­λεί­ται μόνο με τις πα­ρά­νο­μες ου­σί­ες αλλά και με τις νό­μι­μες. Βλέ­που­με πόσο καί­ριος και ση­μα­ντι­κός είναι ο ρόλος των φο­ρέ­ων που μπο­ρούν να προ­σφέ­ρουν λύ­σεις και στην πρό­λη­ψη αλλά και στην αντι­με­τώ­πι­ση της εξάρ­τη­σης και δρό­μους απε­ξάρ­τη­σης, όπως αυ­τούς που προ­σφέ­ρει το ΚΕΘΕΑ.

Στο πλαί­σιο αυτό εί­χα­με και την ανά­πτυ­ξη του δι­κτύ­ου των υπη­ρε­σιών και στη Ρόδο όπου εί­χα­με τη χαρά να εγκαι­νιά­σου­με το και­νούρ­γιο πο­λυ­δύ­να­μο κέ­ντρο και την κι­νη­τή μο­νά­δα ακρι­βώς για να μπο­ρέ­σου­με να φέ­ρου­με σε κάθε γωνιά της Ρόδου αλλά και σε κάθε γωνιά των Δω­δε­κα­νή­σων αυτό το μή­νυ­μα της πρό­λη­ψης και της αντι­με­τώ­πι­σης των εξαρ­τή­σε­ων και της ελ­πί­δας αλλά και της εμπράγ­μα­της λύσης στα προ­βλή­μα­τα των συ­ναν­θρώ­πων μας και των οι­κο­γε­νειών που έρ­χο­νται αντι­μέ­τω­ποι με το θέμα των εξαρ­τή­σε­ων. Οταν ένα μέλος εμ­φα­νί­ζει μια δια­τα­ρα­χή εξάρ­τη­σης, η νο­ση­ρό­τη­τα και η πα­θο­γέ­νεια δια­χέ­ε­ται σε όλη την οι­κο­γέ­νεια.

• Υπάρ­χουν κύριε Λιάπη κά­ποια πρώτα επι­στη­μο­νι­κά δε­δο­μέ­να για τις με­σο­μα­κρο­πρό­θε­σμες κοι­νω­νι­κές και ψυ­χο­λο­γι­κές επι­πτώ­σεις της παν­δη­μί­ας;

Δυ­στυ­χώς βλέ­που­με ήδη τις επι­πτώ­σεις να απο­τυ­πώ­νο­νται. Μέσω των λυ­μά­των φαί­νε­ται ήδη μια τε­ρά­στια αύ­ξη­ση στις διε­γερ­τι­κές πα­ρά­νο­μες ου­σί­ες και κυ­ρί­ως στην κο­κα­ΐ­νη, σχε­δόν οκτα­πλα­σια­σμός της χρή­σης. Αυ­ξή­θη­κε η χρήση των διε­γερ­τι­κών ου­σιών ακρι­βώς γιατί η κοι­νω­νία και ο κό­σμος αι­σθα­νό­ταν πίεση, ανα­σφά­λεια, θλίψη, φόβο και επι­ζη­τού­σε τε­χνη­τά το συ­ναι­σθη­μα­τι­κό ανέ­βα­σμα.

Την ίδια στιγ­μή, κι αυτό είναι πολύ ση­μα­ντι­κό, εί­χα­με μια “παν­δη­μία μέσα στην παν­δη­μία”, μια με­γά­λη αύ­ξη­ση χρή­σης ηρε­μι­στι­κών, βεν­ζο­δια­ζε­πι­νών (xanax, lexotanil κ.ά.) στους ηλι­κιω­μέ­νους. Και εδώ πρέ­πει να το συν­δέ­σου­με πάλι με την κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κή κρίση.

Οι ηλι­κιω­μέ­νοι στην Ελ­λά­δα είχαν πάντα έναν ιδιαί­τε­ρο ρόλο επει­δή ακρι­βώς η οι­κο­γέ­νεια με ό,τι θε­τι­κό αλλά και ό,τι αρ­νη­τι­κό ση­μαί­νει αυτό, έπαι­ζε δια­χρο­νι­κά έναν διευ­ρυ­μέ­νο ρόλο στή­ρι­ξης ακόμα και όταν τα παι­διά με­γά­λω­ναν κι έφτια­χναν τις δικές τους οι­κο­γέ­νειες. Μέσα στην κρίση, πάρα πολ­λές οι­κο­γέ­νειες στή­ρι­ζαν το ει­σό­δη­μά τους και την ανα­τρο­φή των παι­διών στις ενι­σχύ­σεις από τις συ­ντά­ξεις του παπ­πού και της για­γιάς.

Οταν αυτή η ηλι­κια­κή ομάδα αντι­με­τω­πί­ζει τε­ρά­στια πίεση μέσα στην κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κή κρίση λόγω των πε­ρι­κο­πών συ­ντά­ξε­ων σε πολύ με­γά­λο βαθμό, βλέ­πει την ανα­σφά­λεια των παι­διών, αγω­νιά για τα εγ­γό­νια και για την ανα­τρο­φή τους και για το μέλ­λον τους και πάνω που τε­λειώ­νει η κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κή κρίση, έρ­χε­ται μια παν­δη­μία η οποία στην αρχή αλλά και στη δια­δρο­μή της στο­χεύ­ει σε πολύ με­γά­λο βαθμό στην ομάδα των ηλι­κια­κώς με­γα­λύ­τε­ρων που νιώ­θουν την πίεση και την αγω­νία και την ανα­σφά­λεια για την ίδια τους τη ζωή και βιώ­νουν την απο­μό­νω­ση, διότι αυτές ήταν οι ομά­δες που κατά κύριο λόγο σπεύ­σα­με να απο­μο­νώ­σου­με για να προ­στα­τεύ­σου­με κυ­ρί­ως στην αρχή της παν­δη­μί­ας όταν δεν υπήρ­χε ακόμα το εμ­βό­λιο. Σε πα­γκό­σμια λοι­πόν κλί­μα­κα, αλλά στην Ελ­λά­δα ακόμα χει­ρό­τε­ρα, κα­τα­γρά­φη­κε αύ­ξη­ση των ηρε­μι­στι­κών στις ηλι­κί­ες άνω των 60, κι αυτό είναι πολύ επι­κίν­δυ­νο.

Γί­νε­ται και με ευ­θύ­νη για­τρών, συ­να­δέλ­φων ψυ­χιά­τρων, νευ­ρο­λό­γων, δυ­στυ­χώς πα­θο­λό­γων και γε­νι­κής ια­τρι­κής που συ­ντα­γο­γρα­φούν αφει­δώς βεν­ζο­δια­ζε­πί­νες. Αυτό είναι ένα τε­ρά­στιο λάθος και είναι πολύ επι­κίν­δυ­νο, διότι ο ρόλος αυτών των φαρ­μά­κων είναι βρα­χυ­πρό­θε­σμα να δρά­σουν στο άγχος, δη­λα­δή για διά­στη­μα μά­ξι­μουμ 20 ημε­ρών…

Αν πα­ρα­μέ­νει το άγχος, πρέ­πει να γίνει άλλου τύπου πα­ρέμ­βα­ση είτε φαρ­μα­κευ­τι­κή είτε ψυ­χο­δυ­να­μι­κή, διότι αν λαμ­βά­νεις ου­σί­ες ηρε­μι­στι­κές, όπως οι βεν­ζο­δια­ζε­πί­νες, στην 6η και στην 7η δε­κα­ε­τία της ζωής σου ή και πιο πριν, από τη μια μεριά υπάρ­χει ο κίν­δυ­νος του εθι­σμού και της εξάρ­τη­σης και συ­νε­χώς θα πρέ­πει να αυ­ξά­νεις τη δόση και από την άλλη μεριά ναρ­κο­θε­τείς και τα γε­ρά­μα­τά σου, διότι η χρήση ου­σιών αυτού του τύπου φαρ­μα­κευ­τι­κών ου­σιών σε αυτές τις ηλι­κια­κές πε­ριό­δους της ζωής, απο­τε­λούν επι­βα­ρυ­ντι­κό πα­ρά­γο­ντα για εκ­δή­λω­ση άνοιας τύπου Alzheimers ή άλλων τύπων. Είναι λοι­πόν πολύ ση­μα­ντι­κό να δρά­σου­με προ­λη­πτι­κά και σε αυτό το επί­πε­δο, διότι αυτή η “παν­δη­μία μέσα στην παν­δη­μία” είναι ύπου­λη και δεν θα πρέ­πει να ξε­χνά­με ότι η άνοια πέρα από τε­ρά­στιο κοι­νω­νι­κο­οι­κο­νο­μι­κό κό­στος, κατά κύριο λόγο απο­σα­θρώ­νει την ποιό­τη­τα ζωής και την ποιό­τη­τα της δύσης μεν του βίου, μιας δύσης όμως που οφεί­λου­με όλοι να την κά­νου­με όσο γί­νε­ται πιο αν­θρώ­πι­νη και ποιο ποιο­τι­κή.

• Κύριε Λιάπη, θα ήθελα να μας πείτε αν η κοι­νω­νία μας έχει απο­τι­νά­ξει το στίγ­μα της ψυ­χι­κής νόσου, με δε­δο­μέ­νο ότι η παν­δη­μία θα αφή­σει πολλά κα­τά­λοι­πα και όλο και πε­ρισ­σό­τε­ροι είναι εκεί­νοι που θα χρεια­στούν βο­ή­θεια από ει­δι­κούς.

Εχει γίνει με­γά­λη προ­σπά­θεια, έχετε συ­ντε­λέ­σει και οι δη­μο­σιο­γρά­φοι σε αυτό, του­λά­χι­στον οι σω­στοί δη­μο­σιο­γρά­φοι, υπάρ­χει όμως αρ­κε­τός δρό­μος ακόμα σε σχέση με το πώς αντι­με­τω­πί­ζο­νται ο ψυ­χια­τρι­κός ασθε­νής, ο ψυ­χί­α­τρος και ο ψυ­χο­λό­γος… Το αντί­στοι­χο μπο­ρού­με να πούμε και για τους εξαρ­τη­μέ­νους συ­ναν­θρώ­πους μας. Πα­λιό­τε­ρα οι χρή­στες ου­σιών ήταν βαθιά πε­ρι­θω­ριο­ποι­η­μέ­νοι από την κοι­νω­νία και υπήρ­χε η άποψη ότι δεν μπο­ρούν να ξε­φύ­γουν από αυτή την κα­τά­στα­ση. Ηταν οι από­βλη­τοι της κοι­νω­νί­ας. Σή­με­ρα υπάρ­χουν δομές, όπως το ΚΕΘΕΑ, και άλλες, που μπο­ρούν οι χρή­στες να απευ­θυν­θούν για να βγουν από τον κόσμο των εξαρ­τή­σε­ων και υπάρ­χουν πάρα πολ­λοί πρώην χρή­στες που απο­φοι­τούν από τις θε­ρα­πευ­τι­κές μας κοι­νό­τη­τες και βρί­σκουν αμέ­σως δου­λειά, εντάσ­σο­νται στην κοι­νω­νία, οι­κο­δο­μούν εκ νέου τη ζωή τους και τις σχέ­σεις τους από την αρχή και εν­σω­μα­τώ­νο­νται στον κοι­νω­νι­κό ιστό.