OHE: Αδειάζει η άμμος στην «κλεψύδρα» της Γης

Μετά το νερό, η άμμος είναι το πιο περι­ζή­τητη πρώτη ύλη στον κόσμο. Όπως όμως προει­δο­ποιεί ο ΟΗΕ, πλέον «στε­ρεύει» εξαι­τίας της αλό­γι­στης χρήσης της

Στον ποταμό Μεκόνγκ, τον μεγα­λύ­τερο στη νοτιο­α­να­το­λική Ασία, η εξόρυξη άμμου προ­κά­λεσε βύθιση του δέλτα, επι­φέ­ρο­ντας την αλάτωση εύφορων εδαφών.

Σε ποταμό της Σρι Λάνκα η αλό­γι­στη εκσκαφή της άμμου αντέ­στρεψε τη ροή, φέρο­ντο­ντας στην ενδο­χώρα το αλμυρό νερό του Ινδικού Ωκεανού και, μαζί με αυτό, μέχρι και κρο­κό­δει­λους.

Πάνω από είκοσι νησάκια στην Ινδο­νη­σία «σβή­στη­καν» από τον χάρτη, ενόσω η Σιγκα­πούρη εισήγε εκα­τομ­μύ­ρια τόνους άμμου για τη μαζική επέ­κτασή της.

Τα 186,5 εκα­τομ­μύ­ρια κυβικά μέτρα άμμου που απαι­τή­θη­καν για να κατα­σκευα­στούν τα τεχνητά νησιά Palm Islands και The World στο Ντου­μπάι εξά­ντλη­σαν τα απο­θέ­ματα στον πυθμένα της θάλασ­σας των Ηνω­μέ­νων Αρα­βι­κών Εμι­ρά­των, καθι­στώ­ντας ανα­γκαία την εισα­γωγή άμμου από την Αυστρα­λία για την ανέ­γερση του ψηλό­τε­ρου κτιρίου στον κόσμο, του Burj Khalifa.

Καθώς εν τω μεταξύ ο πλη­θυ­σμός της Γης αυξά­νε­ται και η αστι­κο­ποί­ηση εντεί­νε­ται -ειδικά στον ανα­πτυσ­σό­μενο κόσμο- η ζήτηση για άμμο ολοένα και αυξά­νε­ται για την ανέ­γερση ή επέ­κταση πόλεων, κάνο­ντας στις ακτές πιο ευά­λω­τες στις επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής.

Δεν απο­τε­λεί έκπληξη λοιπόν που ο ΟΗΕ κρούει πλέον τον κώδωνα του κιν­δύ­νου, προει­δο­ποιώ­ντας ότι η ανθρω­πό­τητα βρί­σκε­ται ενώπιον ακόμη μιας κρίσης: αυτή της άμμου.

Πιο πολύ­τιμη και από τον… χρυσό

Πρό­κει­ται για τον πιο περι­ζή­τητο φυσικό πόρο μετά το νερό, με αμέ­τρη­τες πια χρήσεις: στην παρα­σκευή οδο­ντό­κρε­μας, γυαλιού, οθόνες κινητών, τσιπ υπο­λο­γι­στών, εμφυ­τευ­μά­των στήθους, καλ­λυ­ντι­κών, χαρτιού, μπογιάς, πλα­στι­κών, πρω­τί­στως όμως σκυ­ρο­δέ­μα­τος.

Του βασικού οικο­δο­μι­κού υλικού -με σύνθεση 10% τσι­μέ­ντο, 15% νερό και 75% άμμο- η παρα­γωγή του οποίου σήμερα ξεπερνά τα 4 δισε­κα­τομ­μύ­ρια τόνους ετησίως.

Ενδει­κτικά, για ένα σπίτι απαι­τού­νται κατά μέσο όρο 200 τόνοι άμμου, για ένα νοσο­κο­μείο 3,000 τόνοι και για περίπου 1,5 χιλιό­με­τρο αυτο­κι­νη­τό­δρο­μου 15.000 τόνοι.

Όχι άμμου από ερήμους -καθώς λόγω μορ­φο­λο­γίας θεω­ρεί­ται ακα­τάλ­ληλη για τις κατασκευές- αλλά από παρα­λίες και από τον πυθμένα ποταμών, λιμνών και θαλασ­σών.

Όμως πλέον τη χρη­σι­μο­ποιούμε πολύ πιο γρήγορα και αχόρ­ταγα από ό,τι μπορεί να την παράγει η φύση και ο πλα­νή­της.

Σύμφωνα με τις εκτι­μή­σεις του ΟΗΕ, σήμερα εξο­ρύσ­σο­νται πάνω από 50 δισε­κα­τομ­μύ­ρια τόνοι άμμου και αμμο­χά­λι­κου ετησίως. Ποσό­τητα που ανα­λο­γεί σε περίπου 17 κιλά ανά άτομο την ημέρα και θα αρκούσε για να χτιστεί γύρω από ολό­κληρη τη Γη ένα τείχος ύψους και πλάτους 27 μέτρων.

Δεν είναι απορίας άξιο λοιπόν που το Πρό­γραμμα των Ηνω­μέ­νων Εθνών για το Περι­βάλ­λον (UNEP) προει­δο­ποιεί στην τελευ­ταία έκθεσή του ότι ο κόσμος κιν­δυ­νεύει σήμερα να ξεμεί­νει από άμμο.

Όμως η απειλή είναι πολ­λα­πλή…

Μια πολ­λα­πλή κρίση

Βασική αιτία απο­τε­λεί το ότι η εξόρυξη, η προ­μή­θεια, η χρήση και η δια­χεί­ριση της άμμου -μια βιο­μη­χα­νία άνω των 70 δισε­κα­τομ­μυ­ρίων δολαρίων- παρα­μέ­νουν σε μεγάλο βαθμό ανε­ξέ­λεγ­κτες σε πολλές περιο­χές του κόσμου.

Γεγονός που με τη σειρά του προ­κα­λεί μια αλυσίδα περι­βαλ­λο­ντι­κών και, πλέον, και οικο­νο­μι­κών προ­κλή­σεων ανά τον πλανήτη.

Η άμμος είναι απα­ραί­τητη για τη σωστή λει­τουρ­γία ολό­κλη­ρων οικο­συ­στη­μά­των και για τη στήριξη της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων θαλάσ­σιων φυτών που λει­τουρ­γούν ως κατα­βό­θρες άνθρακα ή φιλ­τρά­ρουν το νερό.

Η αλό­γι­στη εξόρυξή της από ποτάμια και παρά­κτια ή θαλάσ­σια οικο­συ­στή­ματα μπορεί να οδη­γή­σει σε διά­βρωση του εδάφους, απώλεια της φυσικής προ­στα­σίας από έντονα καιρικά φαι­νό­μενα και από την άνοδο της στάθμης της θάλασ­σας λόγω της κλι­μα­τι­κής αλλαγής.

Επι­πλέον, εντεί­νει τον κίνδυνο για αλάτωση των υδρο­φό­ρων ορι­ζό­ντων και καλ­λιερ­γειών, θέτο­ντας έτσι υπό απειλή μέσα δια­βί­ω­σης: την παροχή πόσιμου νερού, την παρα­γωγή τρο­φί­μων, την αλιεία, την του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία.

«Βρι­σκό­μα­στε τώρα στο σημείο όπου οι ανάγκες και οι προσ­δο­κίες των κοι­νω­νιών μας δεν μπορούν να καλυ­φθούν χωρίς βελ­τιω­μένη δια­κυ­βέρ­νηση των πόρων άμμου», υπο­γραμ­μί­ζει στον πρόλογο της έκθεσης η Σίλα Αγκάρ­γουαλ Χαν, διευ­θύ­ντρια του Οικο­νο­μι­κού Τμή­μα­τος του UNEP.

«Αν ενερ­γή­σουμε τώρα», τονίζει, «είναι ακόμα δυνατό να απο­φευ­χθεί μια κρίση άμμου».

Λήψη μέτρων τώρα ή ποτέ

Αν και κρί­σι­μης σημα­σίας για το περι­βάλ­λον και την οικο­νο­μική ανά­πτυξη, η άμμος ακόμη δεν ανα­γνω­ρί­ζε­ται ως στρα­τη­γι­κός φυσικός πόρος, όπως το νερό.

«Οι πόροι άμμου δεν είναι ανε­ξά­ντλη­τοι και πρέπει να τους χρη­σι­μο­ποι­ή­σουμε με σύνεση», επι­ση­μαί­νει ο Πασκάλ Πεντού­τσι, διευ­θυ­ντής της Βάσης Δεδο­μέ­νων Παγκό­σμιων Πόρων του UNEP και γενικός συντο­νι­στής της νέας έκθεσης.

«Εάν μπο­ρούμε να κατα­νο­ή­σουμε πώς να δια­χει­ρι­στούμε το πιο εξα­γό­μενο στερεό υλικό στον κόσμο, μπο­ρούμε να απο­τρέ­ψουμε μια κρίση και να προ­χω­ρή­σουμε προς μια κυκλική οικο­νο­μία».

Ως εκ τούτου, οι αξιω­μα­τού­χοι του ΟΗΕ προ­τεί­νουν να ανα­πτυ­χθεί ένα διεθνές πρότυπο για τον τρόπο εξα­γω­γής της άμμου.

Συνι­στούν την απα­γό­ρευση της δια­δι­κα­σίας από τις παρα­λίες, χαρα­κτη­ρί­ζο­ντας το μέτρο ζωτικής σημα­σίας για την ανθε­κτι­κό­τητα των ακτών, του περι­βάλ­λο­ντος και της οικο­νο­μίας.

Υπο­γραμ­μί­ζουν την ανάγκη σημα­ντι­κών βελ­τιώ­σεων στη βυθο­κό­ρηση, ώστε να μην βλάπτει τη βιο­ποι­κι­λό­τητα των θαλάσ­σιων οικο­συ­στη­μά­των.

Καλούν σε επα­να­χρη­σι­μο­ποί­ηση άμμου από ανα­κυ­κλω­μένα υλικά, όπως το σκυ­ρό­δεμα και τα απορ­ρίμ­ματα εξό­ρυ­ξης, καθώς και τη χρήση εναλ­λα­κτι­κών οικο­δο­μι­κών υλικών.

Και υπο­γραμ­μί­ζουν τη σημασία χαρ­το­γρά­φη­σης και επό­πτευ­σης των υφι­στά­με­νων πόρων άμμου, με προ­σεγ­γί­σεις στη δια­χεί­ρισή της που θα λαμ­βά­νουν υπόψη τις ιδιαι­τε­ρό­τη­τες της εκά­στοτε περιο­χής.

Μέτρο, με το οποίο ευελ­πι­στούν ότι θα κατα­πο­λε­μη­θεί και το εκτε­ταμ­μένο λαθρε­μπό­ριο.

Τόσο, ώστε να γίνεται εδώ και χρόνια λόγος για τη «μαφία της άμμου», η οποία έχει συν τω χρόνω εξα­πλω­θεί από την Ασία έως τη βόρεια Αφρική και την Καραϊ­βική, με κυκλώ­ματα που κάθε χρόνο κλέβουν τόνους άμμου, εξα­σφα­λί­ζο­ντας παρά­νομα κέρδη ύψους  δισε­κα­τομ­μυ­ρίων δολα­ρίων.