Συνέντευξη Ζαχαρία Αγγελάκου, με αφορμή το Δεκαήμερο Αρχαίου Δράματος και την θεατρική παράσταση “Αντιγόνη”.

Συνέ­ντευξη στην Ευρυ­δίκη Κοβάνη

Πώς προ­έ­κυψε το Δεκα­ή­μερο Αρχαίου Δρά­μα­τος στη Ρόδο;

Είναι ένα παλιό όνειρο που επα­νέρ­χε­ται. Πριν από επτά χρόνια, όταν πρό­ε­δρος του ΔΟΠΑΡ ήταν ο Σάββας Δια­κο­στα­μα­τίου, ξεκι­νή­σαμε την προ­σπά­θεια να καθιε­ρώ­σουμε το Φεστι­βάλ Αρχαίου Δρά­μα­τος στη Ρόδο. Του πρό­τεινα να ανε­βά­σουμε σαν πρώτο έργο τις Τρωάδες του Ευρυ­πίδη, μία παρά­σταση που όντως παί­χτηκε επί δύο χρόνια με μεγάλη επι­τυ­χία, όπως έδειξαν όχι μόνον οι κρι­τι­κές, αλλά κυρίως τα σχόλια των ξένων και ντόπιων θεατών στο βιβλίο εντυ­πώ­σεων (αν και αυτοί που θα έπρεπε να ενδια­φερ­θούν να τα δια­βά­σουν δεν το έκαναν). Τον δεύτερο χρόνο ανε­βά­σαμε με τερά­στια επι­τυ­χία τον Πλούτο του Αρι­στο­φάνη, μία παρά­σταση που παί­χτηκε δύο χρονιές εδώ κι επι­πλέον γύρισε όλη την Ελλάδα και πήρε κι αυτή διθυ­ραμ­βι­κές κρι­τι­κές.

Δυστυ­χώς, ο επό­με­νος πρό­ε­δρος του ΔΟΠΑΡ δεν ήθελε να συνε­χί­σει το αρχαίο δράμα. Έτσι, επί δύο χρόνια στα­μα­τή­σαμε, ενώ για να γίνει κάτι θεσμός πρέπει να μη δια­κό­πτε­ται, να έχει μία συνέ­χεια, ώστε να καθιε­ρω­θεί στη συνεί­δηση του κόσμου το ότι στην πόλη γίνεται αυτό, καθώς και για ποιο σκοπό γίνεται.

Η Ρόδος είναι το πιο πολυ­πο­λι­τι­σμικό μέρος της Ελλάδας. Από εδώ περνάει όλος ο κόσμος. Είναι αδια­νό­ητο να μην προ­βά­λει, πέρα από όλα τα άλλα που έχει, τον λόγο του αρχαίου δρά­μα­τος. Διότι η αρχαία Ρόδος, τα κτίρια και τα αγάλ­ματά της έχουν χαθεί, τα βλέ­πουμε μόνο στα βιβλία. Δυστυ­χώς οι κατα­κτη­τές μας όλα αυτά τα αλλοί­ω­σαν. Μας έδωσαν βέβαια κάτι άλλο, τη μεσαιω­νική πόλη, αλλά γκρέ­μι­σαν την αρχαία Ρόδο που ήταν πολύ ανώτερη. Από ότι έχω δια­βά­σει υπήρχαν στη Ρόδο στην αρχαιό­τητα 3.000 κολοσ­σοί. Κολοσ­σός λεγόταν το άγαλμα που ήταν πάνω από 3 μέτρα. Μάλιστα τα άλματα εμπό­δι­ζαν τον κόσμο να περάσει.

Όμως ο αρχαίος και ο νέος ελλη­νι­κός λόγος που είναι συνέ­χεια και εξέλιξη των αρχαίων,  δεν μπορεί να γκρε­μι­στεί εύκολα. Όσο κι αν προ­σπά­θη­σαν, δεν μπό­ρε­σαν ούτε να τον γκρε­μί­σουν, ούτε να τον κατα­στρέ­ψουν, ούτε να τον αφα­νί­σουν. Πήραν φράσεις, λέξεις, έννοιες, αλλά ο κορμός έμεινε. Κι επειδή το αρχαίο δράμα είναι το μπου­ντέλι της γλώσσας μας θα λέγαμε, η ποίηση των αρχαίων ελλη­νι­κών είναι τόσο μεγάλη που δεν μετριέ­ται, ούτε και μετα­φρά­ζε­ται εύκολα. Ας μετα­φρά­σουμε το «έρωτα ανίκατε μάχαν». Τι θα πει; Αυτοί ήξεραν τι έλεγαν, αλλά εμείς πώς θα το μετα­φρά­σουμε; Έρωτα που δε νικιέ­σαι στη μάχη; Μα αφού ο έρωτας δεν κάνει μάχη. Ποτέ. Νικάει χωρίς μάχη. Ανίκητε στον πόλεμο; Αφού ούτε πόλεμο κάνει. Η γλώσσα μας είναι τόσο όμορφη που θα έπρεπε, αν όχι να γυρί­σουμε πίσω, γιατί αυτό δεν γίνεται, του­λά­χι­στον να κρατάμε τις ρίζες μας, να έχουμε επαφή μαζί τους, έστω με τη μετά­φραση, διότι όταν ο μετα­φρα­στής είναι καλός, μπορεί να απο­δώ­σει το νόημα. Η σημε­ρινή ελλη­νική γλώσσα, όπως και η αρχαία, είναι νοη­μα­τική, ενώ όλες οι άλλες είναι συμ­βα­τι­κές. Συμ­φώ­νη­σαν απλά να λέμε το τραπέζι “table”, την πόρτα “door”, το παρά­θυρο “window”. Ενώ σε εμάς όλα σχε­τί­ζο­νται, έχουν μία αρμονία. Κι αυτή η αρμονία είναι η γενε­σιου­ρός αιτία όλου του πολι­τι­σμού. Και πρέπει να ανθίζει.

Όταν άλλαξε ο πρό­ε­δρος του ΔΟΠΑΡ και ανέλαβε ο κ. Στέ­φα­νος Κυρια­ζής, του έκανα πάλι την πρόταση για το φεστι­βάλ αρχαίου δρά­μα­τος κι επειδή είναι ανοιχτό μυαλό κι ας μην έχει σχέση με την τέχνη, η ιδέα του άρεσε πάρα πολύ. Το συζή­τησε και με τον δήμαρχο και με τον κ. Δια­κο­στα­μα­τίου κι έτσι ξεκί­νησε να γίνει το Δεκα­ή­μερο Αρχαίου Δρά­μα­τος με την Αντι­γόνη. Τους ευχα­ρι­στώ και τους τρεις. Ελπίζω ότι αυτή τη φορά θα συνε­χί­σει.

Με τι κρι­τή­ριο δια­λέ­ξατε να ανε­βά­σετε την «Αντι­γόνη» του Σοφοκλή;

Την επέλεξα γιατί θεωρώ ότι η Αντι­γόνη είναι η πιο σύγ­χρονη τρα­γω­δία, αφού περιέ­χει ένα στοι­χείο που δεσπό­ζει στις μέρες μας: το στοι­χείο της αλα­ζο­νείας. Ο Σοφο­κλής το λέει και για τον Κρέοντα και για τον Δία, τους οποίους ταυ­τί­ζει σε ένα χορικό. Δύο άρχο­ντες που κατα­δυ­να­στεύ­ουν μέσα από την έπαρση.

Το τραγικό πρόσωπο εδώ δεν είναι η Αντι­γόνη, αλλά ο Κρέ­ο­ντας που ξεκι­νάει με την ύβρη προς τον νεκρό. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι ο νεκρός δεδι­καί­ω­ται, δεν μπορείς να τον αγγί­ξεις πλέον και όποιος πει­ρά­ξει τον νεκρό είναι σαν να πει­ρά­ζει τους θεούς. Ο Κρέ­ο­ντας ήθελε να τιμω­ρή­σει ένα πτώμα. Κάτι που δεν ήταν ούτε ηθικό, ούτε παλ­λη­κα­ρί­σιο, μόνον έκφραση της αλα­ζο­νείας. Είναι παλ­λη­κα­ριά να σκο­τώ­νεις ένα πτώμα;

Δεν είναι τυχαίο το ότι η Αντι­γόνη είναι πασί­γνω­στη σε όλο τον κόσμο, όπως κι οι Πέρσες. Ίσως αυτές οι δύο είναι οι καλύ­τε­ρες τρα­γω­δίες, χωρίς να υπο­λεί­πο­νται και οι Τρωάδες του Ευρυ­πίδη. Όλες οι τρα­γω­δίες δίνουν πολι­τικά διδάγ­ματα. Ο Σοφο­κλής, όπως διάβασα, έγραψε την Αντι­γόνη, όταν ο Περι­κλής σε μια μάχη στην Εύβοια είχε κάνει κάποιες ατα­σθα­λίες – τις έκανε κι αυτές η δημο­κρα­τία του. Ήταν λοιπόν ένα μήνυμα προς τον Περικλή: πρόσεχε. Ο Σοφο­κλής ανήκει στους ιδε­α­λι­στές, στους θεο­κρα­τι­κούς, όπως κι ο Αισχύ­λος. Το θείο είναι η κορυφή. Ο Ευρυ­πί­δης τείνει προς τον Ηρά­κλειτο, «τα πάντα ρει» και αμφι­σβη­τεί και τους θεούς. Ο Αρι­στο­φά­νης πάλι, είναι μάλλον ολι­γαρ­χι­κός.

Πρω­τα­γω­νι­στής όμως εδώ είναι κι ο χορός. Λέει – και τον έχω βάλει να το επα­να­λαμ­βά­νει πολλές φορές στην παρά­σταση «πολλά ΄ναι τα θάματα, πιο θάμα απ’ τον άνθρωπο, τίποτα». Τα θαύματα της φύσης είναι πολλά, το μεγα­λύ­τερο είναι ο άνθρω­πος, γιατί μπορεί να κάνει τα πάντα και να κατα­στρέ­ψει τα πάντα. Είναι τερά­στια η φιλο­σο­φία του Σοφοκλή σ’ αυτό το χορικό. Μιλάει για τον άνθρωπο που κάνει τα πάντα, οργώνει με τα αλέτρια, κατά­φερε να βάλει στον τράχηλο του αλόγου το χαλι­νάρι, να τα βάλει με το βούβαλο, με τα άγρια θηρία, όμως τον εαυτό του δεν μπόρεσε να τον δαμάσει. Πότε πάει ο νους του στο καλό και πότε στο κακό, μια εδώ και μια εκεί…

Μιλάει επίσης για την αλα­ζο­νεία των Αργει­τών που πήγαν να κατα­λά­βουν τη Θήβα. Άσχετα αν ο Πολυ­νί­κης είχε δίκιο ή όχι, επι­τέ­θηκε στην πόλη του. Είχε δίκιο, γιατί δεν του έδωσε ο αδελφός του το βασί­λειο. Αλλά και πάλι, δεν μπορείς να επι­τε­θείς στην πόλη σου, είναι λάθος. Προ­σπα­θείς με άλλους τρόπους. Από την άλλη, ούτε κι ο Κρέ­ο­ντας είχε δικαί­ωμα να τον αφήσει άταφο.

Άλλο στοι­χείο. Ο Μενοι­κέας, ο πρώτος γιός του Κρέοντα, έπεσε από τα τείχη για να σώσει τη Θήβα. Έβγαλε χρησμό το μαντείο (παντού ανα­κα­τε­μένο το μαντείο και οι ιερείς…) ότι για να σωθεί η Θήβα, πρέπει να θυσια­στεί ένας από τη γενιά κι όταν το έμαθε ο Μενοι­κέας πήγε κι έπεσε από τα τείχη και σκο­τώ­θηκε. Η έννοια της αυτο­θυ­σίας.

Το μεγάλο θύμα όμως χωρίς να φταίει σε τίποτα, που έχει μία πολύ μικρή σκηνή, είναι η Ευρυ­δίκη, η γυναίκα του Κρέοντα, που έμεινε χωρίς παιδιά – και τα δύο σκο­τώ­θη­καν. Ζει όλη αυτή τη δυστυ­χία και, όταν μαθαί­νει τα νέα – κι εδώ φαί­νε­ται το μεγα­λείο του συγ­γρα­φέα – δε λέει λέξη, ούτε εκφρά­ζε­ται, ούτε ξεσπάει τον πόνο της. Απο­σύ­ρε­ται μέσα και αυτο­κτο­νεί. Την κοπέλα που την ερμη­νεύει την έχω εντελώς άχρωμη. Είναι δύσκολο να το πετύχει ένας ηθο­ποιός.

Σκη­νο­θέ­της και πρω­τα­γω­νι­στής στην ίδια παρά­σταση. Δεν είναι δύσκο­λος συν­δυα­σμός;

Πολύ, αλλά το έχω ξανα­κά­νει. Βέβαια κάποτε ο άνθρω­πος καταρ­ρέει από την πολλή κούραση. Εδώ και τρεις μήνες κοι­μά­μαι 4-5 ώρες την ημέρα. Όλα περνάνε από μένα. Δεν είναι μόνον ότι παίζουν τόσα άτομα αλλά και πολλοί πρώτη φορά τρα­γω­δία, δεν την ξέρουν και πρέπει να τη μάθουν. Είναι οι νέοι ηθο­ποιοί από το εργα­στή­ριο Μάνος Κατρά­κης. Τους συμ­βου­λεύω να το πάρουν χαλαρά και να μη γίνει αλα­ζο­νική η επι­τυ­χία που είμαι σίγου­ρος ότι θα έχουν. Όλα τα παιδιά είναι ταλα­ντούχα και δίνουν αγάπη σ’ αυτό που κάνουν. Με ανέ­χτη­καν, με άκουσαν και θέλω να τους ευχα­ρι­στήσω. Είμαι λίγο σκληρός στις πρόβες, νευ­ριάζω, χωρίς κακία φυσικά, αλλά από τελειο­μα­νία. Θέλω π.χ. να μιλάμε σωστά. Ακούω στην τηλε­ό­ραση ηθο­ποιούς να μιλάνε χωρίς να μπαίνει τελεία. Η κατάρ­γηση του συντα­κτι­κού είναι μέγα λάθος.

Ποιο είναι κατ’ εσάς το πιο σημα­ντικό στοι­χείο στο θέατρο;

Ο λόγος και η έκφραση. Όχι μόνον η ένταση κι ο τονι­σμός, αλλά και η έκφραση με το πρόσωπο, με μία χει­ρο­νο­μία, με μία κίνηση. Κι ο χορός έχει λόγο, αν και βουβός. Το θέατρο τα συν­δυά­ζει όλα αυτά. Το ηχό­χρωμα της φωνής, η ενέρ­γεια που μπορείς να τη βγάλεις από μέσα σου όχι μόνο με την κίνηση, αλλά και μέσα από την καρδιά σου. Βγάζεις το συναί­σθημα έξω με το ηχό­χρωμα της φωνής σου. Επίσης σημα­ντική είναι η κινη­σιο­λο­γία. Δεν είμαστε βέβαια χορευ­τές να κάνουμε επί­δειξη χορού και ικα­νο­τή­των, αλλά χρη­σι­μο­ποιούμε όλα αυτά τα μέσα.

Τι συμ­βου­λεύ­ετε τους νέους ηθο­ποιούς;

Η τέχνη θέλει πολλή αφο­σί­ωση κι αγάπη κυρίως προς τον ίδιο σου τον εαυτό πρώτα για να μπο­ρέ­σεις να τη μετα­δώ­σεις κι έξω. Κάθε άνθρω­πος γεν­νιέ­ται με μία ευαι­σθη­σία και το θέμα είναι πώς και σε ποιο δρόμο την ανα­πα­ρά­γεις. Όταν είσαι πολύ ευαί­σθη­τος η τέχνη σε επη­ρε­ά­ζει και πολλές φορές μπορεί να γίνει και κατα­στρο­φική. Όμως σου δίνει τη δυνα­τό­τητα να δέχεσαι κατα­στά­σεις και συναι­σθή­ματα που δεν είναι μεν δικά σου, είναι κάποιου άλλου που τα έγραψε, αλλά εσύ έχεις τη δυνα­τό­τητα να τα φιλ­τρά­ρεις και να τα βγάλεις προς τα έξω βάζο­ντας μέσα και τη δική σου προ­σω­πι­κό­τητα – γι’ αυτό δεν είναι ποτέ ίδιος ο Κρέ­ο­ντας. Καθένας είναι δια­φο­ρε­τι­κός. Μπορεί όμως όλοι να είναι καλοί ή και όλοι κακοί.

Το θέατρο είναι η συνι­στα­μένη των τεχνών και ψυχο­θε­ρα­πευ­τικό. Είναι όμως και αγχω­τικό. Αν δεν έχεις τη δύναμη να απο­βά­λεις το άγχος που σου δημιουρ­γεί το θέατρο μπορεί να πάθεις κατά­θλιψη. Πρέπει ένας ηθο­ποιός να κρατάει τις ισορ­ρο­πίες και να έχει στο νου του ότι δεν πρέπει να στε­νο­χω­ριέ­ται για δύο πράγ­ματα: για ότι διορ­θώ­νε­ται και ότι δεν διορ­θώ­νε­ται. Αν το τηρή­σεις δεν θα πάθεις ποτέ μελαγ­χο­λία. Και απο­τυ­χίες και επι­τυ­χίες υπάρ­χουν πάντα.

Πώς σας φαί­νε­ται η τάση εκμο­ντερ­νι­σμού του αρχαίου δρά­μα­τος από κάποιους σκη­νο­θέ­τες;

Ορι­σμέ­νες από αυτές τις παρα­στά­σεις έχουν νόημα και λόγο. Όσον αφορά την ενδυ­μα­το­λο­γία, όταν ο Σοφο­κλής έγραψε την Αντι­γόνη, την έπαιζαν με τα κοστού­μια που φορού­σαν τότε οι ίδιοι. Δεν ήξεραν τι φορούσε ο Κρέ­ο­ντας πριν χίλια χρόνια. Η ενδυ­μα­το­λο­γία λοιπόν δεν παίζει κανένα ρόλο – μπορεί να είναι και με μπλου­τζήν και κοστού­μια και μαύρα. Δεν αλλοιώ­νε­ται το νόημα. Το κυριό­τερο είναι να είναι ουδέ­τερη γιατί το έργο είναι δια­χρο­νικό. Δεν μπορεί ο Κρέ­ο­ντας να βγει με τσι­μπούκι και η Κλυ­ται­μνή­στρα με βεντά­λια. Ας πούμε, αυτό που έκανε ο Μαρ­κου­λά­κης να παρου­σιά­ζει την Κλυ­ται­μνή­στρα με γένια είναι ύβρις προς το αρχαίο δράμα, το ευτε­λί­ζει. Παύει να έχει τη σοβα­ρό­τητά του.

Δεν επι­τρέ­πε­ται όμως να κατα­κρε­ουρ­γείς τον λόγο. Πρέπει να τον σεβό­μα­στε. Είναι ιερός ο λόγος του αρχαίου δρά­μα­τος και δεν χωράει καθόλου μα καθόλου επέμ­βαση, ούτε να διορ­θώ­σουμε ακόμα και τον μετα­φρα­στή, πόσο μάλλον το αρχαίο κείμενο.

Θα πω και κάτι ακόμα. Όχι ότι είμαι ενα­ντίον της μου­σι­κής, ίσα-ίσα. Σε αρχαιο­λο­γι­κούς χώρους π.χ. στο αρχαίο στάδιο, δεν επέ­τρε­ψαν σε εμάς να ανε­βά­σουμε την Αντι­γόνη διότι ήταν βαρύ το σκηνικό, ωστόσο επέ­τρε­ψαν στον Χαρούλη να παίξει με εκείνα τα ντε­σι­μπέλ που βλέπεις τις πέτρες να τρα­ντά­ζο­νται όταν παίζουν. Αυτά φέρνουν μια φθορά στην πέτρα. Ίσως η αρχαιο­λο­γία πρέπει να το ξαναδεί και να μπει όριο στα ντε­σι­μπέλ.  Από τη μία επι­τρέ­πουν τα ντε­σι­μπέλ και από την άλλη λένε το φλας κάνει κακό.

Μιλήστε μου λίγο για το θέατρο Νοτίου Αιγαίου. Πότε ξεκί­νησε;

Ξεκί­νησε το 1976 σαν Οργα­νι­σμός Δωδε­κα­νη­σια­κού Θεάτρου, μετά ονο­μά­στηκε Δωδε­κα­νη­σιακό Θέατρο και σήμερα Θέατρο Νοτίου Αιγαίου. Συμπλη­ρώ­νουμε σαράντα δύο χρόνια. Από τότε ονει­ρεύ­ο­μαι και θέλω να ριζώσει στη Ρόδο το αρχαίο δράμα. Είναι πρό­κληση και χαρά για μένα που, μετά από τόσα χρόνια, ξανα­παίζω τώρα τον Κρέοντα, αυτή τη φορά με Αντι­γόνη την κόρη μου και με βοηθό του Τει­ρε­σία τον εγγονό μου. Το 1971 άφησα τη συνερ­γα­σία μου με τον Μάνο Κατράκη για να έλθουμε εδώ στη Ρόδο με τον Μίγκα κλπ., να κάνουμε το αρχαίο δράμα. Κράτησε τότε 4 χρόνια, μας στα­μά­τη­σαν, δια­κό­πηκε, δεν ξανάρ­χισε. Έκανα πάλι μια προ­σπά­θεια το 1982, κάναμε μια παρά­σταση, πήγαμε στη Στοκ­χόλμη στη Σουηδία, όπου μας κάλεσαν εκεί σε ένα διεθνές φεστι­βάλ. Είχε επι­τυ­χία, αλλά όταν κάτι κόβεται ξεχνιέ­ται. Πρέπει να είναι συνεχές. Βλέπεις πράγ­ματα όχι πολύ σημα­ντικά, που επειδή επι­μέ­νουν και το κάνουν συνέ­χεια, τελικά καθιε­ρώ­νο­νται –  π.χ. το ζύμωμα ενός ψωμιού. Κι εδώ έχουμε ογκό­λι­θους και δεν μπο­ρούμε να κάνουμε κάτι μόνιμο. Ελπίζω να υπάρξει συνέ­χεια. Δεν θα είμαι βέβαια εγώ στην πορεία – μακάρι να υπάρ­ξουν άλλοι συνε­χι­στές.

Προ­σκα­λέ­σατε και τους εκπαι­δευ­τι­κούς να παρο­τρύ­νουν τους μαθητές να δουν την παρά­σταση.

Βεβαίως, διότι το πιο σημα­ντικό στοι­χείο στην κοι­νω­νία μας είναι τα παιδιά και οι νέοι. Και κάτι ακόμα.  Το θεα­τρικό εργα­στήρι Μάνος Κατρά­κης κι εγώ προ­σω­πικά κάνω πρόταση σε όλους τους φιλό­λο­γους των λυκείων να φέρουν τις τάξεις τους να μιλή­σουμε για την αρχαία τρα­γω­δία  και το δράμα, να βάλουμε τα νέα παιδιά στη μαγεία του θεάτρου, να μάθουν τις ρίζες μας, που είναι βαθιές και δεν ξερι­ζώ­νο­νται εύκολα, αν και πολλοί προ­σπά­θη­σαν. Έχουμε μια ρίζα πολύ βαθιά που δεν βγαίνει, τη γλώσσα μας. Όσο αυτή κρατάει ο ελλη­νι­σμός αντέχει.

Εγώ είμαι δια­θέ­σι­μος είτε να έλθουν, είτε να πάω στα σχολεία. Αλλά καλύ­τερα να έλθουν στο εργα­στήρι που είναι ένας υπέ­ρο­χος χώρος και θα τους μυήσει και στην ατμό­σφαιρα του θεάτρου.

Υπάρχει καλ­λι­τε­χνικό δυνα­μικό στο νησί μας;

Πολύ μεγάλο. Στη Ρόδο υπάρ­χουν άνθρω­ποι και παιδιά ταλα­ντούχα, με κέφι και μεράκι σε όλους τους τομείς. Τους λείπει μόνον η εκπαί­δευση, η διδα­σκα­λία. Υπάρ­χουν θεα­τρι­κές ομάδες που προ­σπα­θούν με αγάπη και κοπιά­ζουν, αλλά δε διδά­σκο­νται σωστά. Πολλές σκη­νο­θε­τού­νται, εντάξει. Αλλά η σκη­νο­θε­σία δεν είναι διδα­σκα­λία. Παίζουν κάτι γιατί τους είπε να το κάνουν έτσι ο σκη­νο­θέ­της, χωρίς να ξέρουν γιατί, πού είναι η πηγή, πού είναι η ρίζα. Εδώ είναι ένα θέμα, γι’ αυτό και δεν γίνο­νται ποτέ ηθο­ποιοί. Δεν εννοώ επαγ­γελ­μα­τίες, διότι για μένα επαγ­γελ­μα­τίας δεν υπάρχει. Όπως έχω πει, από τη στιγμή που ένας καλ­λι­τέ­χνης γίνεται επαγ­γελ­μα­τίας δεν είναι πια καλ­λι­τέ­χνης. Όπως κι ο πολι­τι­κός, από τη στιγμή που γίνεται επαγ­γελ­μα­τίας πολι­τι­κός, δεν είναι πολι­τι­κός. Το ίδιο ο καθη­γη­τής, ο δάσκα­λος. Αυτά είναι λει­τουρ­γή­ματα, όχι επαγ­γέλ­ματα. Αν χάσουν την ιδιό­τητά τους αυτή, παύουν να υπάρ­χουν. Δυστυ­χώς σήμερα αν πάρουμε τους πολι­τι­κούς μας, σχεδόν όλοι είναι επαγ­γελ­μα­τίες, γι’ αυτό και δεν πάμε καλά. Δεν υπάρχει ένας Καπο­δί­στριας, ένας Βενι­ζέ­λος. Όπως κι οι καθη­γη­τές. Στα χρόνια μου οι καθη­γη­τές μας παρέ­δι­δαν το μάθημα, μας εξη­γού­σαν, έκαναν συζή­τηση μαζί μας. Δεν μας έλεγαν δια­βά­στε από εκεί μέχρι εκεί, γιατί εμείς βέβαια τότε δεν είχαμε και βιβλία. Τα βιβλία τα αγο­ρά­ζαμε και λεφτά δεν υπήρχαν, οπότε οι καθη­γη­τές υπο­χρε­ώ­νο­νταν να μας διδά­σκουν το μάθημα. Διδα­σκα­λία δεν είναι να του πεις «διάβασε αυτό κι έλα να μου τα πεις». Τότε είσαι εξε­τα­στής πια, δεν είσαι δάσκα­λος. Διδα­σκα­λία σημαί­νει το μάθημα να το αφη­γη­θείς, να το εξη­γή­σεις, να συνο­μι­λή­σεις με τον μαθητή, να κάνεις συζή­τηση μαζί του, να τον μάθεις να σκέ­φτε­ται. Όταν ο Φίλιπ­πος πήγε στον Αρι­στο­τέλη να δει ποιον φιλό­σοφο θα δια­λέ­ξει για τον Αλέ­ξαν­δρο, τον είδε που έκανε την περι­πα­τη­τική και μιλούσε με τους μαθητές του. Δεν κατα­λά­βαινε τι έκανε και τον ρώτησε: καλά, εσύ τι τους διδά­σκεις βρε παιδί μου, τι τους μαθαί­νεις; Κι ο Αρι­στο­τέ­λης απά­ντησε: να σκέ­φτο­νται. Είναι το πιο σημα­ντικό. Να μάθει ο νέος να σκέ­φτε­ται!

Ένας δάσκα­λος του θεάτρου τι πρέπει να διδάξει τους μαθητές του;

Ο δάσκα­λος του θεάτρου πρέπει να διδάξει στον μαθητή δύο πράγ­ματα. Πρώτον, το ήθος του θεάτρου, διότι το θέατρο έχει το δικό του ήθος, πολύ αυστηρό και δύσκολο.

Δεύ­τε­ρον τον λόγο, τα μέσα έκφρα­σης. Έχουμε 52 μέσα έκφρα­σης που θέλουμε να τα ανα­κα­λύ­ψουμε και να τα ανα­πτύ­ξουμε. Τα χρη­σι­μο­ποιούμε ασυ­ναί­σθητα χωρίς να τα έχουμε εντο­πί­σει. Στη ζωή μας με όλα αυτά εκφρα­ζό­μα­στε. Ο ηθο­ποιός πρέπει να τα εντο­πί­ζει γιατί είναι εργα­λεία που μπορεί να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει. Ένας δάσκα­λος υπο­κρι­τι­κής δείχνει αυτά και άλλα πολλά. Υπάρ­χουν κι άλλοι δάσκα­λοι, μουσική, κίνηση, χορο­γρα­φία, όλα αυτά είναι μέσα στο θέατρο. Ακόμα και το σενάριο θα μπο­ρούσα να πω, το θεα­τρικό έργο, ας μην πάμε στον κινη­μα­το­γράφο. Μουσική, χορός και λόγος είναι τα τρία πιο σημα­ντικά χαρα­κτη­ρι­στικά, πέρα βέβαια από τη ιστορία του θεάτρου που οπωσ­δή­ποτε πρέπει να την ξέρουμε. Και αρκετά άλλα που έρχο­νται στην πορεία. Πώς θα δια­βά­σεις ένα θεα­τρικό έργο, για παρά­δειγμα. Υπάρχει ανά­γνωση και μελέτη. Διαβάζω ένα κείμενο, άλλο σημαί­νει το κάνω ανά­γνωση κι άλλο το μελετάω. Η μελέτη είναι μεγάλη υπόθεση. Αν απλά διαβάζω, υπάρ­χουν εκεί μέσα δια­μά­ντια που δεν τα βλέ­πουμε εκ πρώτης όψεως. Πρέπει να κοι­τά­ξουμε πολύ πιο προ­σε­κτικά για να τα ανα­κα­λύ­ψουμε κι αυτή είναι η ουσία.

Πώς θέλετε να κλεί­σουμε αυτή τη συνο­μι­λία;

Θέλω να ευχα­ρι­στήσω τον θίασο, όλα τα παιδιά, τον Αντώνη Κυζούλη για την υπέροχη μουσική που έγραψε για την παρά­σταση, την Έλλη Παρα­σκευά και την Μαρία Μανου­κιάν με την πολύ­τιμη συμβολή τους στην κινη­σιο­λο­γία, την Άντζελα Σπανού για τη διδα­σκα­λία μου­σι­κής και πιάνο, την Ανδρο­μάχη Μπα­ζούκη για το εκπλη­κτικό σκηνικό, την Ελένη Αρτίκη για τα κοστού­μια, τον Αλέ­ξαν­δρο Λου­ϊ­ζίδη που μας έφτιαξε το video και όλους τους συντε­λε­στές, φανε­ρούς και αφανείς αυτής της δου­λειάς.

Είναι καθαρά ένας θίασος από Ροδίτες. Και δεν εννοώ μόνον αυτούς που γεν­νή­θη­καν στη Ρόδο αλλά και αυτούς που αγά­πη­σαν τη Ρόδο, έμειναν στη Ρόδο, λάτρε­ψαν τη Ρόδο κι έγιναν Ροδίτες, που δου­λεύ­ουν γι’ αυτό το άγιο, το υπέροχο νησί που πιστεύω ότι είναι το καλύ­τερο στον κόσμο!

 

Πηγή: περιο­δικό ΛΩΤΟΣ