Πώς μπορεί να επηρεάσει τους ανηλίκους η υπερβολική χρήση της τεχνολογίας

Η ροή του λόγου του 17χρονου Γιάννη δια­κό­πτε­ται, καθώς αδυ­να­τεί να βρει τη λέξη που ψάχνει. Θα του ήταν ευκο­λό­τερο να εκφρα­στεί με ένα συνο­φρυω­μένο emoji. Η 15χρονη Αλεξία περνά εννέα ώρες ημε­ρη­σίως μπροστά ή πάνω από μια οθόνη, μικρή ή μεγάλη κι αδυ­να­τεί να ξεκολ­λή­σει, ακόμα κι όταν το ρολόι δείχνει 3 τα ξημε­ρώ­ματα και τα κατα­κόκ­κινα μάτια της δακρύ­ζουν αστα­μά­τητα. Συνο­μι­λεί με τους φίλους της καθη­με­ρινά σε διά­φο­ρες εφαρ­μο­γές, αλλά τους βλέπει από κοντά μόνο μία φορά την εβδο­μάδα. Μερικές φορές αισθά­νε­ται πως η δια­δι­κτυακή επι­κοι­νω­νία τους είναι πιο πραγ­μα­τική από τη δια ζώσης. Η 12χρονη Έλενα φοβάται. Τον τελευ­ταίο μήνα έχει επα­νει­λημ­μένα πέσει θύμα δια­δι­κτυα­κού εκφο­βι­σμού (bullying). Νιώθει τρο­μαγ­μένη κι απο­μο­νω­μένη και ντρέ­πε­ται να μιλήσει για αυτό. Και ο 16χρονος Κώστας πασχί­ζει καθη­με­ρινά να δια­τη­ρή­σει την εντυ­πω­σιακή περσόνα που έχει δημιουρ­γή­σει στα social media, υπερ­προ­βάλ­λο­ντας τα θετικά του χαρα­κτη­ρι­στικά και συγκρί­νο­ντας διαρκώς τον αριθμό των αντι­δρά­σεων που προ­σελ­κύει με εκείνες των συνο­μη­λί­κων του. Έχει κου­ρα­στεί, νιώθει πως ουδείς τον γνω­ρί­ζει πραγ­μα­τικά κι ολοένα συχνό­τερα αισθά­νε­ται μονα­χι­κός και κατα­θλι­πτι­κός.

Τα παρα­πάνω πρόσωπα είναι φαντα­στικά, αλλά οι κατα­στά­σεις που περι­γρά­φο­νται σίγουρα οικείες σε πολλές και πολλούς. Με αφορμή την πρό­σφατη παρου­σί­αση των βασικών αξόνων της Εθνικής Στρα­τη­γι­κής Προ­στα­σίας των Ανη­λί­κων από τον Εθισμό στο Δια­δί­κτυο, το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνο­μί­λησε με τον καθη­γητή του Τμή­μα­τος Πλη­ρο­φο­ρι­κής του ΑΠΘ, Ιωάννη Πήτα, πρόεδρο της Διε­θνούς Ακα­δη­μίας Διδα­κτο­ρι­κών Σπουδών στην Τεχνητή Νοη­μο­σύνη (AIDA), για το πώς η υπερ­βο­λική χρήση της τεχνο­λο­γίας μπορεί να επη­ρε­ά­σει τους ανη­λί­κους. «Είναι γνωστό πως η τεχνο­λο­γία, για παρά­δειγμα η χρήση των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης ή η on-line συνο­μι­λία με φίλους, μπορεί να προ­κα­λέ­σει αύξηση της ντο­πα­μί­νης κατά 50% έως 100%, εφά­μιλλη οποιασ­δή­ποτε άλλης ευχά­ρι­στης εμπει­ρίας. Η χρήση της τεχνο­λο­γίας προ­κα­λεί δια­φο­ρε­τική από­κριση των υπο­δο­χέων ντο­πα­μί­νης από ό,τι οι εθι­στι­κές ουσίες. Ωστόσο, τα ερε­θί­σματα που σχε­τί­ζο­νται με την τεχνο­λο­γία είναι πάρα πολύ συχνά παρόντα στη ζωή μας. Επι­πλέον, μέθοδοι “mind engineering” χρη­σι­μο­ποιού­νται από τους σχε­δια­στές on-line υπη­ρε­σιών, για να μεγι­στο­ποι­ή­σουν την ευχα­ρί­στηση των χρηστών, προς την κατεύ­θυνση τού να τους εθίσουν για πάντα. Ως απο­τέ­λε­σμα, η εκτε­τα­μένη τεχνο­λο­γική διέ­γερση μπορεί να οδη­γή­σει σε εθι­σμούς γύρω από το Δια­δί­κτυο, τη δια­δι­κτυακή πορ­νο­γρα­φία, τον on-line τζόγο και τα βιντε­ο­παι­χνί­δια», επι­ση­μαί­νει ο κ. Πήτας.

Το δάσος πίσω από το δέντρο

Προ­σθέ­τει πως όταν μιλάμε για όλα αυτά τα προ­βλή­ματα δεν πρέπει να βλέ­πουμε μόνο το δέντρο, ήτοι να τα αντι­με­τω­πί­ζουμε ως μεμο­νω­μένα φαι­νό­μενα. Όπως λέει, όλα αυτά τα επι­μέ­ρους προ­βλή­ματα είναι μέρος ενός γενι­κό­τε­ρου, το οποίο μπορεί, μεταξύ άλλων, να οδη­γή­σει σε αδυ­να­μία αντι­με­τώ­πι­σης της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας και να θέσει σε κίνδυνο τη δια­σύν­δεσή μας με τον πραγ­μα­τικό κόσμο: «παρότι το θέμα για το οποίο συζη­τάμε είναι αντι­κεί­μενο των ψυχο­λό­γων ή των ψυχιά­τρων, οι οποίοι και είναι οι μόνοι αρμό­διοι να ονο­μα­τί­ζουν τέτοια σύν­δρομα, έχω βαφτί­σει αυτό το γενι­κό­τερο πρό­βλημα “σύν­δρομο γενι­κευ­μέ­νης δια­δι­κτυα­κής συναι­σθη­μα­τι­κής και γνω­στι­κής δια­τα­ρα­χής” (GOLAC). Το σύν­δρομο έχει συγκε­κρι­μένα αίτια -κυρίως τον φόβο του αγνώ­στου και τον συνεχή βομ­βαρ­δι­σμό με ειδο­ποι­ή­σεις και μηνύματα- αλλά εκδη­λώ­νε­ται με διά­φο­ρους τρόπους: εθισμό, κατά­θλιψη, αίσθημα μονα­ξιάς, βίαιες τάσεις και συμπε­ρι­φορά, άγχος και αγωνία, έλλειψη αυτο­ε­κτί­μη­σης, έκπτωση των λεκτι­κών και μη λεκτι­κών δεξιο­τή­των επι­κοι­νω­νίας, υψηλή δεκτι­κό­τητα στην παρα­πλη­ρο­φό­ρηση, δια­τρο­φι­κές δια­τα­ρα­χές, στροφή στο cyber-bullying και ανά­πτυξη παρω­πί­δων μέσα σε εικο­νι­κές κοι­νό­τη­τες ομοϊ­δε­α­τών, είτε αυτοί είναι οι λεγό­με­νοι “flat-earthers”, που υπο­στη­ρί­ζουν ότι η γη είναι επίπεδη είτε ακρο­δε­ξιές και θρη­σκευ­τι­κές φοντα­με­λι­στι­κές οργα­νώ­σεις».

Όσον αφορά την έκπτωση των λεκτι­κών και μη λεκτι­κών δεξιο­τή­των επι­κοι­νω­νίας, ο κ. Πήτας παρα­τη­ρεί ότι απο­τε­λεί τερά­στιο πρό­βλημα, που μεταξύ άλλων εκδη­λώ­νε­ται στη γραφή. «Οι γενιές που έχουν γεν­νη­θεί μέσα στην ψηφιακή εποχή ανέ­πτυ­ξαν το δικό τους λεξι­λό­γιο, που είναι πιο φτωχό από των προη­γού­με­νων γενεών. Φυσικά, κάθε γενιά έχει το δικό της λεξι­λό­γιο, αλλά η συγκε­κρι­μένη χρη­σι­μο­ποιεί και πάρα πολλά “ιερο­γλυ­φικά” (emoji και emoticons). Ακόμα και οι ικα­νό­τη­τες τους στη γραφή τίθε­νται σε κίνδυνο, όπως απο­δει­κνύ­ε­ται από τα γραπτά τους μηνύ­ματα, τα οποία μπορεί να είναι ένα μάλλον περί­εργο μείγμα ιερο­γλυ­φι­κών, συντο­μεύ­σεων και ακρω­νυ­μίων, αντί για ένα κανο­νικό, καλο­δια­τυ­πω­μένο κείμενο» σημειώ­νει ο καθη­γη­τής και προ­σθέ­τει πως τα κοι­νω­νικά προ­βλή­ματα, η έλλειψη σωστού γονικού ελέγχου και καθο­δή­γη­σης, η εσω­στρέ­φεια και οι ψυχο­λο­γι­κές συν­θή­κες μπορούν να ενι­σχύ­σουν τις δια­τα­ρα­χές. «Φυσικά, η πρόληψη των εξαρ­τή­σεων, πρω­τί­στως με σωστή εκπαί­δευση τόσο των γονέων όσο και των ανη­λί­κων, είναι υψίστης σημα­σίας. Ωστόσο, εάν ο εθισμός προ­χω­ρή­σει, η σωστή διά­γνωση και θερα­πεία είναι απα­ραί­τη­τες» προ­σθέ­τει.

Ψηφιακή αποχή και νηστεία;

Σε ερώτημα πώς μπορούν να αντι­με­τω­πι­στούν αυτού του είδους οι δια­τα­ρα­χές, ο κ. Πήτας απαντά πως αυτό είναι αντι­κεί­μενο των ψυχο­λό­γων και των ψυχιά­τρων, ωστόσο υπάρ­χουν διά­φο­ροι τρόποι δια­χεί­ρι­σης των εθισμών κάθε μορφής, καθώς οι μηχα­νι­σμοί του συστή­μα­τος αντα­μοι­βής τους είναι παρό­μοιοι. «Ο πιο προ­φα­νής τρόπος είναι η αποχή από την προ­βλη­μα­τική χρήση της τεχνο­λο­γίας για μια περίοδο, π.χ. ενός μηνός. Μια περίοδο που είναι αρκετά μεγάλη, ώστε να επι­τρέ­ψει την απο­κα­τά­σταση της ισορ­ρο­πίας του ανθρώ­πι­νου συστή­μα­τος αντα­μοι­βής. (…) Μια άλλη προ­σέγ­γιση είναι η λεγό­μενη “νηστεία ντο­πα­μί­νης”. Περι­λαμ­βά­νει μια περιο­δική σύντομη προ­σω­ρινή αποχή, π.χ. για μία ημέρα, από εθι­στι­κές τεχνο­λο­γίες, π.χ. από τη χρήση των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης (…) Η πρα­κτική αυτή δεν στο­χεύει πραγ­μα­τικά στη μείωση της ντο­πα­μί­νης, αλλά μάλλον στη νηστεία από συμπε­ρι­φο­ρές που προ­κα­λούν απε­λευ­θέ­ρωση ντο­πα­μί­νης στο σύστημα αντα­μοι­βής. Η προ­σω­ρινή στέρηση της αίσθη­σης της δια­δι­κτυα­κής υπερ­προ­σφο­ράς ευχα­ρί­στη­σης ανα­μέ­νε­ται να απο­κα­τα­στή­σει την ισορ­ρο­πία του συστή­μα­τος αντα­μοι­βής και να αυξήσει εκ νέου την ευχα­ρί­στηση και την ευτυχία. Ωστόσο, υπάρχει κριτική για την επι­στη­μο­νική βάση της νηστείας της ντο­πα­μί­νης. Κι αυτό διότι το σύστημα αντα­μοι­βής του ανθρώ­που έχει ανα­πτυ­χθεί σε πολύ πρώιμο στάδιο στη δια­δι­κα­σία εξέ­λι­ξης της ζωής (…) κι είναι εξαι­ρε­τικά δύσκολο να το “ανα­κα­τα­σκευά­σουμε” για να αντι­με­τω­πί­σουμε μια τρέ­χουσα αισθη­τη­ριακή υπερ­διέ­γερση» σημειώ­νει.

Θα απέδιδε θετικά απο­τε­λέ­σματα το να απα­γο­ρευ­τεί η χρήση των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης από ανη­λί­κους; «Δεν είμαι βέβαιος ότι η απα­γό­ρευση μπορεί να λει­τουρ­γή­σει. Χρειά­ζε­ται εκπαί­δευση όλων. Οι μεν γονείς να αντι­λη­φθούν ότι δεν μπορούν να αφήνουν χωρίς επί­βλεψη τους ανη­λί­κους, τα δε παιδιά να κατα­λά­βουν ότι δίπλα στα πολλά καλά της χρήσης της τεχνο­λο­γίας, υπάρ­χουν πολλοί και σημα­ντι­κοί κίν­δυ­νοι» υπο­γραμ­μί­ζει ο καθη­γη­τής και προ­σθέ­τει ότι οι ανή­λι­κοι θα πρέπει -μεταξύ άλλων- να ενθαρ­ρυν­θούν να έχουν ισχυ­ρούς κοι­νω­νι­κούς δεσμούς με φυσική παρου­σία, αντί να περιο­ρί­ζο­νται στους ψηφια­κούς και έχει ήδη παρα­τη­ρη­θεί ότι όταν αυτό συμ­βαί­νει, τα κοι­νω­νικά προ­βλή­ματα είναι λιγό­τερα.

«Επι­πλέον, πιστεύω ακρά­δα­ντα ότι απαι­τεί­ται πολύ πιο προ­ο­ρα­τική νομο­θε­σία για την προ­στα­σία των ανη­λί­κων, με την επιβολή κανο­νι­σμών, οι οποίοι μπορεί να είναι αντί­θε­τοι με τα εμπο­ρικά συμ­φέ­ρο­ντα των κολοσ­σών των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης βρα­χυ­πρό­θε­σμα. Υπάρχει ήδη νομικό προη­γού­μενο, καθώς, στο παρελ­θόν, η νομο­θε­σία περιό­ρισε το κάπνι­σμα και τις δια­φη­μί­σεις καπνού. Είναι λυπηρό το γεγονός ότι, για παρά­δειγμα, οι εται­ρείες μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης δεν θέτουν όριο στον αριθμό των ωρών που ένας ανή­λι­κος (ή ακόμη και οποιοσ­δή­ποτε χρήστης) μπορεί να περνά καθη­με­ρινά στις πλατ­φόρ­μες κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης. Θα μπο­ρούσε να είναι ένα πολύ απο­τε­λε­σμα­τικό μέτρο, πολύ περισ­σό­τερο από τον γονικό έλεγχο» επι­ση­μαί­νει ο κ. Πήτας και προ­σθέ­τει πως υπάρχει επι­τα­κτική ανάγκη να μελε­τη­θεί άμεσα το πλήρες φάσμα του συν­δρό­μου της Γενι­κευ­μέ­νης Δια­δι­κτυα­κής Συναι­σθη­μα­τι­κής και Γνω­στι­κής Δια­τα­ρα­χής (GOLAC).

Πηγή: protothema.gr