Νίκος Παπασταματίου: «Η νησιωτικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως εξαίρεση»

Κύριε Παπα­στα­μα­τίου, προ­σφά­τως το Επι­με­λη­τή­ριο Δωδε­κα­νή­σου, ένας ιστο­ρι­κός θεσμός για τον τόπο, σας τίμησε για την πολύ­χρονη προ­σφορά σας. Σε μια εποχή έντονων αλλαγών, αβε­βαιό­τη­τας αλλά και μετα­σχη­μα­τι­σμών στην οικο­νο­μία, πώς απο­τι­μάτε αυτή τη δια­δρομή και πού θεω­ρείτε ότι τοπο­θε­τεί­ται σήμερα ο ρόλος των θεσμών;

Η τιμη­τική αυτή ανα­γνώ­ριση από το Επι­με­λη­τή­ριο Δωδε­κα­νή­σου απο­τε­λεί, πάνω απ’ όλα, μια βαθιά συγκι­νη­τική στιγμή. Όχι μόνο σε προ­σω­πικό επίπεδο, αλλά γιατί προ­έρ­χε­ται από έναν θεσμό άρρηκτα συν­δε­δε­μένο με την ιστορία, την παρα­γωγή και την επι­χει­ρη­μα­τική ταυ­τό­τητα του τόπου μας.

Ανα­τρέ­χο­ντας σε αυτή τη μακρά δια­δρομή, θα έλεγα ότι χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από συλ­λο­γική προ­σπά­θεια, διαρκή αγώνα και πίστη στη δύναμη της τοπικής επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας. Οι εποχές άλλαξαν, οι συν­θή­κες έγιναν πιο απαι­τη­τι­κές και η οικο­νο­μία πέρασε από κύκλους ανά­πτυ­ξης, κρίσεων και μετα­σχη­μα­τι­σμών. Εκείνο που παρέ­μεινε σταθερό ήταν η ανάγκη για θεσμούς που να λει­τουρ­γούν ως γέφυρα μεταξύ της κοι­νω­νίας, της αγοράς και της Πολι­τείας.

Σήμερα, ο ρόλος των θεσμών είναι ίσως πιο κρί­σι­μος από ποτέ. Δεν αρκεί πλέον να έχουν έναν τυπικό ή δια­χει­ρι­στικό χαρα­κτήρα. Οφεί­λουν να είναι ενεργοί συνο­μι­λη­τές, να αφου­γκρά­ζο­νται τις πραγ­μα­τι­κές ανάγκες της αγοράς, να τεκ­μη­ριώ­νουν προ­τά­σεις και να παρεμ­βαί­νουν ουσια­στικά στον δημόσιο διάλογο.

Σε μια εποχή αβε­βαιό­τη­τας, οι θεσμοί καλού­νται να προ­σφέ­ρουν στα­θε­ρό­τητα, αξιο­πι­στία και συνέ­χεια. Να στη­ρί­ζουν τις μικρο­με­σαίες επι­χει­ρή­σεις, να προ­ω­θούν τη συνερ­γα­σία, να ενι­σχύ­ουν την εξω­στρέ­φεια και να προ­ε­τοι­μά­ζουν τις τοπικές οικο­νο­μίες για τις προ­κλή­σεις της ψηφια­κής και πρά­σι­νης μετά­βα­σης.

Η προ­σω­πική μου δια­δρομή μέσα από το Επι­με­λη­τή­ριο δεν ήταν ποτέ ατομική πορεία, αλλά μέρος μιας συλ­λο­γι­κής ευθύνης. Πιστεύω βαθιά ότι οι θεσμοί, όταν λει­τουρ­γούν με συνέ­πεια, ανε­ξαρ­τη­σία και όραμα, μπορούν να απο­τε­λέ­σουν πυλώνες κοι­νω­νι­κής συνοχής και ανα­πτυ­ξια­κής προ­ο­πτι­κής.

Σήμερα, περισ­σό­τερο από ποτέ, χρεια­ζό­μα­στε θεσμούς που να μην ακο­λου­θούν απλώς τις εξε­λί­ξεις, αλλά να συμ­βάλ­λουν ενεργά στη δια­μόρ­φωσή τους- με γνώση, ενότητα και σεβασμό στον τόπο που υπη­ρε­τούν.

Από το λεγό­μενο «οικο­νο­μικό θαύμα» της Ρόδου, όταν το νησί πρω­το­πο­ρούσε στο εμπόριο και την επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα, μέχρι το σήμερα, πώς θα περι­γρά­φατε την τρέ­χουσα κατά­σταση του επι­χει­ρείν στα Δωδε­κά­νησα;

Η επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα στα Δωδε­κά­νησα έχει δια­νύ­σει μια μεγάλη και συχνά αντι­φα­τική πορεία, από την εποχή του λεγό­με­νου «οικο­νο­μι­κού θαύ­μα­τος» της Ρόδου έως τη σημε­ρινή, πιο σύνθετη πραγ­μα­τι­κό­τητα.

Τις δεκα­ε­τίες της έντονης ανά­πτυ­ξης, η Ρόδος και γενι­κό­τερα τα Δωδε­κά­νησα πρω­το­πο­ρού­σαν στο εμπόριο, στον του­ρι­σμό και στη μικρο­με­σαία επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα. Υπήρχε ισχυρή τοπική παρα­γωγή, εξω­στρέ­φεια, ρίσκο και επι­χει­ρη­μα­τικό όραμα, με πολλές οικο­γε­νεια­κές επι­χει­ρή­σεις να εξε­λίσ­σο­νται σε δυνα­μι­κές μονάδες.

Σήμερα, η εικόνα είναι πιο ώριμη αλλά και πιο πιε­σμένη. Ο του­ρι­σμός παρα­μέ­νει ο βασικός πυλώνας της οικο­νο­μίας, ωστόσο η μονο­καλ­λιέρ­γειά του δημιουρ­γεί εξάρ­τηση και ευα­λω­τό­τητα σε κρίσεις, όπως φάνηκε έντονα με την παν­δη­μία και τις πρό­σφα­τες φυσικές κατα­στρο­φές. Παράλ­ληλα, το αυξη­μένο λει­τουρ­γικό κόστος, η επο­χι­κό­τητα, η έλλειψη εργα­τι­κού δυνα­μι­κού και οι δυσκο­λίες πρό­σβα­σης σε χρη­μα­το­δό­τηση δοκι­μά­ζουν την αντοχή των επι­χει­ρή­σεων.

Ωστόσο, μέσα σε αυτό το περι­βάλ­λον ανα­δύ­ε­ται και μια νέα επι­χει­ρη­μα­τική νοο­τρο­πία: νεό­τε­ροι επι­χει­ρη­μα­τίες επεν­δύ­ουν στην ποιό­τητα, στη βιω­σι­μό­τητα, στον θεμα­τικό του­ρι­σμό, στην ψηφιακή παρου­σία και στη δια­σύν­δεση του του­ρι­σμού με τον πρω­το­γενή τομέα και τον πολι­τι­σμό. Υπάρχει δυνα­μική, αλλά απαι­τεί­ται στρα­τη­γι­κός σχε­δια­σμός, υπο­στή­ριξη της νησιω­τι­κό­τη­τας και πολι­τι­κές που θα ενι­σχύ­σουν τη δια­φο­ρο­ποί­ηση της οικο­νο­μίας.

Συνο­λικά, το επι­χει­ρείν στα Δωδε­κά­νησα σήμερα δεν θυμίζει την ανε­με­λιά και τον αυθορ­μη­τι­σμό της εποχής του «θαύ­μα­τος», αλλά χαρα­κτη­ρί­ζε­ται από μεγα­λύ­τερο επαγ­γελ­μα­τι­σμό, προ­σαρ­μο­στι­κό­τητα και ανάγκη για ανθε­κτικά επι­χει­ρη­μα­τικά μοντέλα. Το στοί­χημα πλέον δεν είναι η ταχεία ανά­πτυξη, αλλά η βιώσιμη ανά­πτυξη με διάρ­κεια.• Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο μεγα­λύ­τε­ρος εχθρός της υγιούς επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας και τι οφείλει να επι­διώ­ξει η τοπική και η κεντρική διοί­κηση τα επόμενα χρόνια;

Κατά τη γνώμη μου, ο μεγα­λύ­τε­ρος εχθρός της υγιούς επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τη­τας σήμερα δεν είναι η έλλειψη ιδεών ή διά­θε­σης για δουλειά, αλλά η αβε­βαιό­τητα. Η συνεχής μετα­βολή κανόνων, η γρα­φειο­κρα­τία, η φορο­λο­γική αστά­θεια και η απουσία μακρο­πρό­θε­σμου σχε­δια­σμού δυσκο­λεύ­ουν κάθε σοβαρή επι­χει­ρη­μα­τική προ­σπά­θεια ιδιαί­τερα σε περιο­χές με έντονα χαρα­κτη­ρι­στικά νησιω­τι­κό­τη­τας, όπως τα Δωδε­κά­νησα.

Η τοπική και η κεντρική διοί­κηση οφεί­λουν τα επόμενα χρόνια να επι­διώ­ξουν συγκε­κρι­μέ­νους στόχους:

• Σταθερό και απλό θεσμικό πλαίσιο, ώστε ο επι­χει­ρη­μα­τίας να γνω­ρί­ζει τι ισχύει και να μπορεί να προ­γραμ­μα­τί­σει σε βάθος χρόνου.

• Ουσια­στική μείωση της γρα­φειο­κρα­τίας, με ψηφιο­ποί­ηση δια­δι­κα­σιών και ταχύ­τε­ρες αδειο­δο­τή­σεις.

• Ενί­σχυση της νησιω­τι­κό­τη­τας στην πράξη, με ειδικά φορο­λο­γικά και χρη­μα­το­δο­τικά εργα­λεία που να λαμ­βά­νουν υπόψη το αυξη­μένο κόστος λει­τουρ­γίας στα νησιά.

• Στήριξη της δια­φο­ρο­ποί­η­σης της οικο­νο­μίας, μέσα από την ενί­σχυση του πρω­το­γε­νούς τομέα, της μετα­ποί­η­σης, της και­νο­το­μίας και των συνερ­γα­τι­κών σχη­μά­των.

• Επέν­δυση στο ανθρώ­πινο δυνα­μικό, με εκπαί­δευση, κατάρ­τιση και κίνητρα παρα­μο­νής των νέων στα νησιά.

Σε τελική ανάλυση, η υγιής επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα δεν ζητά προ­νό­μια, αλλά κανόνες, στα­θε­ρό­τητα και συνερ­γα­σία. Αν αυτά δια­σφα­λι­στούν, τα Δωδε­κά­νησα μπορούν όχι μόνο να δια­τη­ρή­σουν τη δυνα­μική τους, αλλά και να χτίσουν ένα πιο ισορ­ρο­πη­μένο και ανθε­κτικό ανα­πτυ­ξιακό μοντέλο για τα επόμενα χρόνια.

Η μερική επι­στροφή των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών ΦΠΑ στα Δωδε­κά­νησα, πλην της Ρόδου, φαί­νε­ται να συνο­δεύ­ε­ται από πολι­τικό και δημο­σιο­νο­μικό κόστος για την κυβέρ­νηση. Πιστεύ­ετε ότι αυτή η πίεση απο­τυ­πώ­νει πραγ­μα­τικά την έννοια της νησιω­τι­κό­τη­τας; Τελικά, μπορεί να υπάρξει βιώσιμη ανά­πτυξη στα νησιά χωρίς σταθερά φορο­λο­γικά αντι­σταθ­μί­σματα;

Η συζή­τηση γύρω από τους μειω­μέ­νους συντε­λε­στές ΦΠΑ στα Δωδε­κά­νησα απο­κα­λύ­πτει ένα βαθύ­τερο ζήτημα: το πώς αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε στην πράξη και όχι θεω­ρη­τικά, την έννοια της νησιω­τι­κό­τη­τας.

Η πίεση που ασκεί­ται στην κυβέρ­νηση, είτε πολι­τική είτε δημο­σιο­νο­μική, δείχνει ότι η νησιω­τι­κό­τητα εξα­κο­λου­θεί να αντι­με­τω­πί­ζε­ται περισ­σό­τερο ως εξαί­ρεση και λιγό­τερο ως διαρ­θρω­τικό χαρα­κτη­ρι­στικό της χώρας. Όταν κάθε μέτρο στή­ρι­ξης παρου­σιά­ζε­ται ως «κόστος», τότε χάνεται η ουσία: ότι στα νησιά το κόστος ζωής, μετα­φο­ράς, ενέρ­γειας και λει­τουρ­γίας των επι­χει­ρή­σεων είναι μόνιμα και αντι­κει­με­νικά υψη­λό­τερο.

Η μερική επα­να­φορά των μειω­μέ­νων συντε­λε­στών και μάλιστα με γεω­γρα­φι­κές εξαι­ρέ­σεις όπως η Ρόδος, δεν απο­τυ­πώ­νει μια ολο­κλη­ρω­μένη πολι­τική νησιω­τι­κό­τη­τας, αλλά μια απο­σπα­σμα­τική δια­χεί­ριση πιέσεων.

Η νησιω­τι­κό­τητα, όμως, δεν μπορεί να εφαρ­μό­ζε­ται «κατά περί­πτωση» ή «ανά νησί», γιατί τότε υπο­νο­μεύ­ε­ται και η κοι­νω­νική συνοχή και η ανα­πτυ­ξιακή ισορ­ρο­πία της περιο­χής.

Σε ό,τι αφορά στο δεύτερο σκέλος του ερω­τή­μα­τος, δύσκολα μπορεί να υπάρξει βιώσιμη ανά­πτυξη στα νησιά χωρίς σταθερά φορο­λο­γικά αντι­σταθ­μί­σματα. Όχι επειδή τα νησιά ζητούν προ­νο­μιακή μετα­χεί­ριση, αλλά επειδή ξεκι­νούν από άνισες συν­θή­κες. Χωρίς στα­θε­ρούς μηχα­νι­σμούς εξι­σορ­ρό­πη­σης, η επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα γίνεται ακρι­βό­τερη, λιγό­τερο αντα­γω­νι­στική και τελικά πιο ευάλωτη.

Η βιώσιμη ανά­πτυξη προ­ϋ­πο­θέ­τει στα­θε­ρό­τητα, προ­βλε­ψι­μό­τητα και δικαιο­σύνη. Όταν τα φορο­λο­γικά μέτρα αλλά­ζουν συνεχώς ή χρη­σι­μο­ποιού­νται ως εργα­λείο πολι­τι­κής δια­πραγ­μά­τευ­σης, δεν ενι­σχύ­ε­ται η ανά­πτυξη — ενι­σχύ­ε­ται η αβε­βαιό­τητα.

Συνεπώς, η νησιω­τι­κό­τητα δεν μπορεί να περιο­ρί­ζε­ται σε επι­κοι­νω­νια­κές ανα­φο­ρές. Πρέπει να μετα­φρά­ζε­ται σε μόνιμες πολι­τι­κές, με σταθερά φορο­λο­γικά αντι­σταθ­μί­σματα και μακρο­πρό­θε­σμο σχε­δια­σμό. Μόνο έτσι τα νησιά μπορούν να ανα­πτυ­χθούν βιώσιμα, να κρα­τή­σουν τον πλη­θυ­σμό τους και να συνε­χί­σουν να συμ­βάλ­λουν ουσια­στικά στην εθνική οικο­νο­μία.

Η μακρο­χρό­νια συνερ­γα­σία σας με τον περι­φε­ρειάρχη Γιώργο Χατζη­μάρκο, αρχικά από τα χρόνια του Επι­με­λη­τη­ρίου και στη συνέ­χεια από τη θέση σας ως εκτε­λε­στι­κός γραμ­μα­τέας της Περι­φέ­ρειας Νοτίου Αιγαίου, έχει διαρ­κέ­σει σε απαι­τη­τι­κές περιό­δους. Τι θεω­ρείτε ότι έκανε αυτή τη συνερ­γα­σία ανθε­κτική στον χρόνο και ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το μοντέλο διοί­κη­σης που χρειά­ζο­νται σήμερα οι Περι­φέ­ρειες για να παρά­γουν ουσια­στικό έργο;

Η συνερ­γα­σία μου με τον Γιώργο Χατζη­μάρκο πράγ­ματι ξεκί­νησε από τα χρόνια του Επι­με­λη­τη­ρίου και συνε­χί­στηκε στην Περι­φέ­ρεια Νοτίου Αιγαίου σε ιδιαί­τερα απαι­τη­τι­κές και συχνά κρί­σι­μες περιό­δους. Το γεγονός ότι άντεξε στον χρόνο δεν ήταν απο­τέ­λε­σμα συγκυ­ρίας, αλλά βασί­στηκε σε ορι­σμέ­νες στα­θε­ρές αρχές.

Καθο­ρι­στικό ρόλο έπαιξε η αμοι­βαία εμπι­στο­σύνη.

Σε δύσκο­λες εποχές, οικο­νο­μική κρίση, παν­δη­μία, φυσικές κατα­στρο­φές, η απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα δεν κρί­νε­ται από τις προ­θέ­σεις, αλλά από την ταχύ­τητα λήψης απο­φά­σεων και τη συνέ­πεια στην υλο­ποί­ηση. Αυτό απαιτεί καθαρές αρμο­διό­τη­τες και συνερ­γα­σία χωρίς προ­σω­πι­κές ατζέ­ντες.

Υπήρξε δια­χρο­νικά σεβα­σμός στον θεσμικό ρόλο και στους ανθρώ­πους της διοί­κη­σης. Η πολι­τική κατεύ­θυνση συν­δυά­στηκε με τεχνο­κρα­τική επάρ­κεια, κάτι που επέ­τρεψε στην Περι­φέ­ρεια να λει­τουρ­γεί με συνέ­χεια και επαγ­γελ­μα­τι­σμό, ακόμη και σε περιό­δους έντονης πίεσης.

Όσον αφορά στο μοντέλο διοί­κη­σης που χρειά­ζο­νται σήμερα οι Περι­φέ­ρειες, πιστεύω ότι πρέπει να στη­ρί­ζε­ται σε τέσ­σε­ρις βασι­κούς άξονες:

• Στρα­τη­γικό σχε­δια­σμό με μετρή­σι­μους στόχους, όχι απο­σπα­σμα­τι­κές παρεμ­βά­σεις.

• Ισχυρή διοι­κη­τική δομή, με αξιο­ποί­ηση στε­λε­χών γνώσης και εμπει­ρίας.

• Ταχύ­τητα και ευε­λι­ξία, ειδικά σε περιο­χές με γεω­γρα­φι­κές ιδιαι­τε­ρό­τη­τες όπως το Νότιο Αιγαίο.

• Συνερ­γα­σίες, τόσο με θεσμούς όσο και με την κοι­νω­νία και την επι­χει­ρη­μα­τι­κό­τητα.

Οι Περι­φέ­ρειες σήμερα δεν αρκεί να είναι ενδιά­με­σος κρίκος μεταξύ κράτους και τοπικών κοι­νω­νιών. Οφεί­λουν να λει­τουρ­γούν ως κόμβοι ανά­πτυ­ξης, με διοί­κηση που συν­δυά­ζει πολι­τική ευθύνη, τεχνο­κρα­τική επάρ­κεια και διαρκή λογο­δο­σία.

Μόνο έτσι μπορεί να παρα­χθεί ουσια­στικό έργο με διάρ­κεια, έργο που δεν εξα­ντλεί­ται σε μια θητεία, αλλά αφήνει πραγ­μα­τικό απο­τύ­πωμα στον τόπο.