Η Ρόδος απέναντι στην κλιματική κρίση: Ένα νησί που δοκιμάζεται διαχρονικά

• Δρ. Ελισ­σά­βετ Φελώνη: «Η κλι­μα­τική κρίση δεν είναι άλλοθι, αλλά η νέα κανο­νι­κό­τητα πάνω στην οποία πρέπει να επα­να­σχε­διά­σουμε τη θωρά­κιση των νησιών μας» • Ανάγκη για αντι­πλημ­μυ­ρικά έργα σε επίπεδο λεκάνης απορ­ροής, σύγ­χρονα συστή­ματα έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης και αλλαγή του μοντέ­λου Πολι­τι­κής Προ­στα­σίας

Μια μακρά και επώδυνη ιστορία πλημ­μυ­ρι­κών κατα­στρο­φών κατα­γρά­φει η Ρόδος, με τα ακραία καιρικά φαι­νό­μενα να επα­νέρ­χο­νται με ολοένα μεγα­λύ­τερη ένταση, δοκι­μά­ζο­ντας τις αντοχές των υπο­δο­μών, των οικι­σμών και των ίδιων των κατοί­κων του νησιού. Η πρό­σφατη τρα­γω­δία στα Στεγνά Αρχαγ­γέ­λου, στις 14 Οκτω­βρίου 2026, που στοί­χισε τη ζωή στον 62χρονο Ευάγ­γελο Γιο­μπλιάκη, αλλά και οι εκτε­τα­μέ­νες κατα­στρο­φές από την κακο­και­ρία «Αννιέττα» στις αρχές Νοεμ­βρίου, επα­να­φέ­ρουν το ζήτημα της αντι­πλημ­μυ­ρι­κής θωρά­κι­σης. Μέσα σε διά­στημα μόλις 19 ημερών, το νησί βρέθηκε αντι­μέ­τωπο με δύο σοβαρά πλημ­μυ­ρικά επει­σό­δια, με τον Αρχάγ­γελο να βρί­σκε­ται και πάλι στο επί­κε­ντρο, ενώ προ­βλή­ματα κατα­γρά­φη­καν σε πολλές περιο­χές της Ρόδου.

Παράλ­ληλα, οι έντονες βρο­χο­πτώ­σεις προ­κά­λε­σαν ζημιές ακόμη και στην πολι­τι­στική κλη­ρο­νο­μιά του τόπου, με χαρα­κτη­ρι­στι­κό­τερη την κατάρ­ρευση του μιναρέ στο ιστο­ρικό τζαμί Χαμιτιέ. Η ανα­δρομή στις προη­γού­με­νες δεκα­ε­τίες απο­κα­λύ­πτει ότι δεν πρό­κει­ται για ένα και­νούρ­γιο πρό­βλημα. Από τις κατα­στρο­φές του 1989 και τη φονική πλημ­μύρα του 1994 στον Αρχάγ­γελο, με τέσ­σε­ρις νεκρούς, έως την τρα­γω­δία του 1998 στο Φαλη­ράκι, τις κατα­στρο­φές του 2011, τη μαύρη ημέρα της 22ας Νοεμ­βρίου 2013 σε Ιαλυσό και Παστίδα, με τέσσερα θύματα, και την πλημ­μύρα του 2019 στην Ιαλυσό, η Ρόδος μετρά επα­νει­λημ­μένα τις πληγές της. Ακο­λού­θη­σαν οι εκτε­τα­μέ­νες κατα­στρο­φές από την κακο­και­ρία Bora στα τέλη του 2024 και τα δια­δο­χικά επει­σό­δια του 2026.Το κρίσιμο ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο γιατί πλημ­μυ­ρί­ζουν ξανά και ξανά οι ίδιες περιο­χές, αλλά κυρίως τι πρέπει να αλλάξει ώστε το νησί να μην παρα­μέ­νει εκτε­θει­μένο σε κάθε ισχυρή βρο­χό­πτωση.

Στη «δ» μιλά η Δρ. Ελισ­σά­βετ Φελώνη, Επί­κουρη Καθη­γή­τρια στο Τμήμα Μηχα­νι­κών Τοπο­γρα­φίας και Γεω­πλη­ρο­φο­ρι­κής της Πολυ­τε­χνι­κής Σχολής του Πανε­πι­στη­μίου Δυτικής Αττικής, με γνω­στικό αντι­κεί­μενο την ανάλυση, αξιο­λό­γηση και δια­χεί­ριση υδρο­λο­γι­κών και ακραίων και­ρι­κών φαι­νο­μέ­νων με μεθό­δους γεω­πλη­ρο­φο­ρι­κής. Η ίδια εξηγεί ότι τα πρό­σφατα επι­στη­μο­νικά δεδο­μένα απο­τυ­πώ­νουν το μέγεθος της υδρο­λο­γι­κής επι­βά­ρυν­σης που δέχθηκε η Ρόδος, αναλύει τους λόγους για τους οποίους ο Αρχάγ­γε­λος παρα­μέ­νει ιδιαί­τερα ευά­λω­τος και επι­ση­μαί­νει ότι οι σημε­ρι­νές υπο­δο­μές δεν αντα­πο­κρί­νο­νται στις πραγ­μα­τι­κές ανάγκες ενός νησιού με έντονη εποχική πλη­θυ­σμιακή δια­κύ­μανση. Παράλ­ληλα, κατα­θέ­τει συγκε­κρι­μέ­νες προ­τά­σεις για την αντι­πλημ­μυ­ρική προ­στα­σία, από την ανα­θε­ώ­ρηση των προ­δια­γρα­φών των υδραυ­λι­κών μελετών και την κατα­σκευή μικρών φραγ­μά­των ανά­σχε­σης έως την εγκα­τά­σταση τηλε­με­τρι­κών σταθμών και τη δημιουρ­γία ενός ενιαίου συστή­μα­τος έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης.

Τα επι­στη­μο­νικά δεδο­μένα απο­τυ­πώ­νουν το μέγεθος του φαι­νο­μέ­νου

Ιδιαί­τερα επι­βα­ρυ­ντικό χαρα­κτη­ρί­ζει το πρό­σφατο πλημ­μυ­ρικό επει­σό­διο στη Ρόδο η Δρ. Ελισ­σά­βετ Φελώνη, επι­κα­λού­μενη τα στοι­χεία του δικτύου σταθμών του Εθνικού Αστε­ρο­σκο­πείου Αθηνών (meteo.gr).Όπως ανα­φέ­ρει, στην πόλη της Ρόδου κατα­γρά­φη­καν συνο­λικά 145,8 χιλιο­στά βροχής στο τετρα­ή­μερο από την 1η έως και τις 4 Νοεμ­βρίου 2026. Από αυτά, τα 90,8 χιλιο­στά σημειώ­θη­καν την 1η Νοεμ­βρίου και τα 52,2 χιλιο­στά τη δεύτερη ημέρα του μήνα. Το μέγεθος γίνεται ακόμη πιο χαρα­κτη­ρι­στικό εάν συγκρι­θεί με τις προη­γού­με­νες βρο­χο­πτώ­σεις. Ολό­κληρο τον Οκτώ­βριο του 2026 είχαν κατα­γρα­φεί 45,5 χιλιο­στά, ενώ τον Νοέμ­βριο του 2025 το συνο­λικό ύψος βροχής είχε φτάσει μόλις τα 69,4 χιλιο­στά. Με άλλα λόγια, μέσα σε μόλις 48 ώρες έπεσε στη Ρόδο υπερ­δι­πλά­σια ποσό­τητα νερού από εκείνη που είχε κατα­γρα­φεί σε ολό­κληρο τον Νοέμ­βριο της προη­γού­με­νης χρονιάς. Η επι­στή­μο­νας επι­ση­μαί­νει, ωστόσο, ότι πέρα από τον συνο­λικό όγκο των υετών, καθο­ρι­στικό ρόλο στην εκδή­λωση των πλημ­μυ­ρών δια­δρα­μά­τισε η ραγδαιό­τητα της βρο­χό­πτω­σης. Στις 2 Νοεμ­βρίου, περίπου στις 14:30, ο ρυθμός βρο­χό­πτω­σης έφτασε τα 200-214 χιλιο­στά ανά ώρα, δημιουρ­γώ­ντας συν­θή­κες εξαι­ρε­τικά υψηλής υδρο­λο­γι­κής επι­βά­ρυν­σης. Παράλ­ληλα, κατα­γρά­φηκε σημα­ντική χωρική δια­φο­ρο­ποί­ηση, καθώς στο νότιο τμήμα του νησιού τα ύψη βροχής ήταν σχεδόν τα μισά, με χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα την Κατ­τα­βιά, όπου κατα­γρά­φη­καν 49,6 χιλιο­στά. Όπως εξηγεί, τέτοιες αιχμές βρο­χό­πτω­σης μπορούν να υπερ­βούν ακόμη και τις δυνα­τό­τη­τες σύγ­χρο­νων δικτύων ομβρίων, όταν αυτά δεν συνο­δεύ­ο­νται από έναν ολο­κλη­ρω­μένο σχε­δια­σμό αντι­πλημ­μυ­ρι­κής προ­στα­σίας σε ολό­κληρη τη λεκάνη απορ­ροής.

Γιατί ο Αρχάγ­γε­λος βρί­σκε­ται διαρκώς στο επί­κε­ντρο

Η επα­να­λαμ­βα­νό­μενη πλημ­μυ­ρική επι­βά­ρυνση του Αρχαγ­γέ­λου δεν είναι τυχαία, καθώς η γεω­μορ­φο­λο­γία της περιο­χής δημιουρ­γεί ιδιαί­τερα ευά­λω­τες συν­θή­κες. Σύμφωνα με τη Δρ. Φελώνη, ο οικι­σμός περι­βάλ­λε­ται από ορεινές λεκάνες απορ­ροής με μεγάλες κλίσεις, οι οποίες κατα­λή­γουν απότομα σε έναν σχετικά στενό οικι­στικό πυρήνα. Η μορ­φο­λο­γία αυτή ευνοεί τη γρήγορη συγκέ­ντρωση και μετα­φορά μεγάλων ποσο­τή­των νερού προς τον κατοι­κη­μένο ιστό.Το γεγονός ότι επα­να­λαμ­βά­νο­νται οι ίδιες κατα­στρο­φές συν­δέ­ε­ται, όπως επι­ση­μαί­νει, με την καθυ­στέ­ρηση στη δια­χεί­ριση των λεκανών απορ­ροής στα ανάντη, δηλαδή στις περιο­χές από τις οποίες συγκε­ντρώ­νο­νται και διο­χε­τεύ­ο­νται τα νερά προς τον οικισμό. Την ίδια στιγμή, υπάρχει μια ευρύ­τερη ανα­ντι­στοι­χία ανάμεσα στις ανάγκες του νησιού και στις δυνα­τό­τη­τες των υφι­στά­με­νων υπο­δο­μών. Η Ρόδος δια­θέ­τει μόνιμο πλη­θυ­σμό περίπου 125.000 κατοί­κων, ο οποίος κατά τη θερινή περίοδο υπερ­τρι­πλα­σιά­ζε­ται. Ωστόσο, οι υπο­δο­μές δεν έχουν σχε­δια­στεί με βάση αυτές τις διαρκώς μετα­βαλ­λό­με­νες ανάγκες.Το καλο­καίρι επι­βα­ρύ­νο­νται από την αυξη­μένη του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα και την πλη­θυ­σμιακή πίεση, ενώ το φθι­νό­πωρο καλού­νται να αντα­πο­κρι­θούν σε ολοένα εντο­νό­τερα υδρο­με­τε­ω­ρο­λο­γικά φαι­νό­μενα. Η κλι­μα­τική αλλαγή, σύμφωνα με την ίδια, λει­τουρ­γεί πλέον ως επι­τα­χυ­ντής αυτών των συν­θη­κών. «Η κλι­μα­τική κρίση δεν είναι άλλοθι· είναι η νέα κανο­νι­κό­τητα πάνω στην οποία οφεί­λουμε να επα­να­σχε­διά­σουμε τη θωρά­κιση των νησιών μας», τονίζει χαρα­κτη­ρι­στικά.Ιδιαί­τερη αναφορά κάνει και στην κατάρ­ρευση του μιναρέ στο ιστο­ρικό τζαμί Χαμιτιέ, υπο­γραμ­μί­ζο­ντας ότι τα ακραία υδρο­με­τε­ω­ρο­λο­γικά φαι­νό­μενα ανα­δει­κνύ­ουν και την ευα­λω­τό­τητα των ιστο­ρι­κών μνη­μείων. Όπως σημειώ­νει, απαι­τού­νται ειδικές μελέτες δια­κιν­δύ­νευ­σης και προ­στα­σίας της πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς, προ­κει­μέ­νου να κατα­γρα­φούν οι κίν­δυ­νοι και να σχε­δια­στούν οι ανα­γκαίες παρεμ­βά­σεις.

Ανάγκη για ριζική αλλαγή στον αντι­πλημ­μυ­ρικό σχε­δια­σμό

Η Δρ. Φελώνη θεωρεί ότι η αντι­με­τώ­πιση των πλημ­μυ­ρι­κών φαι­νο­μέ­νων απαιτεί ριζική αλλαγή προ­σέγ­γι­σης σε θεσμικό, κατα­σκευα­στικό και επι­χει­ρη­σιακό επίπεδο, με την ευθύνη να αφορά τόσο την κεντρική πολι­τεία όσο και την Τοπική Αυτο­διοί­κηση. Πρώτη προ­τε­ραιό­τητα, όπως ανα­φέ­ρει, πρέπει να απο­τε­λέ­σει η ανα­θε­ώ­ρηση των προ­δια­γρα­φών εκπό­νη­σης των υδραυ­λι­κών μελετών, ώστε να λαμ­βά­νο­νται υπόψη οι νέες συν­θή­κες που δια­μορ­φώ­νουν τα ακραία καιρικά φαι­νό­μενα. Ενδει­κτικά ανα­φέ­ρε­ται σε ερευ­νη­τικά απο­τε­λέ­σματα που παρου­σιά­ζο­νται σε επι­στη­μο­νικό συνέ­δριο στο Κάϊρο και αφορούν την πλημ­μύρα του Ιανουα­ρίου στην Άνω Γλυφάδα, η οποία στοί­χισε τη ζωή σε μία 56χρονη καθη­γή­τρια και μητέρα ενός παιδιού .Οι υδρο­λο­γι­κές προ­σο­μοιώ­σεις, όπως εξηγεί, κατα­δει­κνύ­ουν ότι η πραγ­μα­τική απορροή του συγκε­κρι­μέ­νου επει­σο­δίου προ­σεγ­γί­ζε­ται ικα­νο­ποι­η­τικά μόνο όταν συνυ­πο­λο­γί­ζε­ται η παρου­σία φερτών υλών. Το στοι­χείο αυτό έχει ιδιαί­τερη σημασία για μικρές ορεινές λεκάνες απορ­ροής, όπως αυτές που συνα­ντώ­νται και στη Ρόδο, καθώς η μετα­φορά φερτών υλών μπορεί να προ­κα­λέ­σει φραγές και υπερ­χει­λί­σεις, ακόμη και σε έργα με υψηλό οικο­νο­μικό κόστος. «Αν δεν υπο­λο­γί­ζε­ται σωστά αυτός ο όγκος, τα έργα, όσα εκα­τομ­μύ­ρια κι αν κοστί­σουν, θα συνε­χί­σουν να φράζουν και να υπερ­χει­λί­ζουν», προει­δο­ποιεί. Στο κατα­σκευα­στικό επίπεδο, προ­τεί­νει την ολο­κλη­ρω­μένη δια­χεί­ριση του κιν­δύ­νου σε επίπεδο λεκάνης απορ­ροής και όχι την απο­σπα­σμα­τική υλο­ποί­ηση παρεμ­βά­σεων σε μεμο­νω­μένα σημεία. Μεταξύ των προ­τά­σεων που κατα­θέ­τει περι­λαμ­βά­νο­νται η κατα­σκευή μικρών φραγ­μά­των ανά­σχε­σης, τα οποία θα συγκρα­τούν νερό και φερτά υλικά πριν αυτά φτάσουν στον οικι­στικό ιστό, καθώς και παρεμ­βά­σεις αυξη­μέ­νης διη­θη­τι­κό­τη­τας μέσα στις πόλεις και τους οικι­σμούς. Ιδιαί­τερη έμφαση δίνει στις λεγό­με­νες λύσεις που βασί­ζο­νται στη φύση (Nature-Based Solutions – NBS), οι οποίες μπορούν να συμ­βά­λουν στην καλύ­τερη απορ­ρό­φηση των υδάτων, προ­σφέ­ρο­ντας παράλ­ληλα περι­βαλ­λο­ντικά οφέλη.

Τηλε­με­τρι­κοί σταθμοί και ενιαίο σύστημα προει­δο­ποί­η­σης

Εξίσου σημα­ντική θεωρεί την ενί­σχυση της έγκαι­ρης προει­δο­ποί­η­σης, με την εγκα­τά­σταση τηλε­με­τρι­κών υδρο­με­τε­ω­ρο­λο­γι­κών σταθμών σε κρί­σι­μες λεκάνες απορ­ροής. Μέσω αυτών θα είναι δυνατή η παρα­κο­λού­θηση των υδρο­λο­γι­κών δεδο­μέ­νων σε πραγ­μα­τικό χρόνο και η έγκαιρη εκτί­μηση του πλημ­μυ­ρι­κού κιν­δύ­νου, ώστε οι αρμό­διες υπη­ρε­σίες να μπορούν να ενερ­γο­ποιούν εγκαί­ρως τους απα­ραί­τη­τους μηχα­νι­σμούς.Κατά την άποψή της, η αρμο­διό­τητα λει­τουρ­γίας και δια­χεί­ρι­σης ενός τέτοιου συστή­μα­τος θα μπο­ρούσε να ανα­τε­θεί στην Τοπική Αυτο­διοί­κηση, μαζί με τους ανα­γκαί­ους οικο­νο­μι­κούς πόρους, καθώς οι τοπικοί φορείς γνω­ρί­ζουν καλύ­τερα τις ιδιαι­τε­ρό­τη­τες κάθε περιο­χής. Παράλ­ληλα, προ­τεί­νει τη λει­τουρ­γία ενός κεντρι­κού κρα­τι­κού φορέα-ομπρέλα, ο οποίος θα έχει την ευθύνη έκδοσης των προει­δο­ποι­ή­σεων, ώστε να υπάρχει ενιαίος συντο­νι­σμός.

Σημα­ντικό κεφά­λαιο της συζή­τη­σης απο­τε­λεί και ο τρόπος με τον οποίο λαμ­βά­νο­νται οι απο­φά­σεις Πολι­τι­κής Προ­στα­σίας, ιδιαί­τερα σε ό,τι αφορά το κλεί­σιμο των σχο­λείων, την τηλεκ­παί­δευση, την τηλερ­γα­σία και τον περιο­ρι­σμό των μετα­κι­νή­σεων.Η Δρ. Φελώνη υπο­γραμ­μί­ζει ότι τέτοιες απο­φά­σεις δεν μπορούν να λαμ­βά­νο­νται την τελευ­ταία στιγμή, υπό την πίεση των και­ρι­κών συν­θη­κών ή του πολι­τι­κού κόστους. Αντί­θετα, πρέπει να στη­ρί­ζο­νται σε αυτο­μα­το­ποι­η­μένα πρω­τό­κολλα κλι­μά­κω­σης, με θεσμο­θε­τη­μένα κατώ­φλια ασφα­λείας, τα οποία θα συν­δυά­ζουν τα υδρο­με­τε­ω­ρο­λο­γικά δεδο­μένα με τις πιθανές επι­πτώ­σεις στην καθη­με­ρι­νό­τητα των πολιτών. Περι­γρά­φει ένα σύστημα με τρεις βασικές παρα­μέ­τρους. Πρώτον, τη χρονική συνέ­πεια, με τις απο­φά­σεις για τηλεκ­παί­δευση ή τηλερ­γα­σία να ανα­κοι­νώ­νο­νται εγκαί­ρως, ακόμη και έως τις 18:00 της προη­γού­με­νης ημέρας, ώστε γονείς και εργα­ζό­με­νοι να μπορούν να προ­γραμ­μα­τί­ζουν τις υπο­χρε­ώ­σεις τους. Δεύ­τε­ρον, την υπο­χρε­ω­τική εφαρ­μογή της τηλερ­γα­σίας όπου είναι εφικτή, προ­κει­μέ­νου να περιο­ρί­ζο­νται οι άσκοπες μετα­κι­νή­σεις και να απο­συμ­φο­ρού­νται οι οδικοί άξονες. Με αυτόν τον τρόπο δια­σφα­λί­ζε­ται και η απρό­σκο­πτη κίνηση των οχη­μά­των έκτα­κτης ανάγκης και των μηχα­νη­μά­των έργου. Τρίτον, τη στο­χευ­μένη εφαρ­μογή των μέτρων ανά περιοχή, με τη χρήση εργα­λείων γεω­πλη­ρο­φο­ρι­κής.