Πέθανε η ιστορικός Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ – Ενας αιώνας πνευματικής ακτινοβολίας

H Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, εμβλη­μα­τική μορφή της ελλη­νι­κής και ευρω­παϊ­κής δια­νό­η­σης, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 100 ετών, αφή­νο­ντας πίσω της μια πλούσια πνευ­μα­τική παρα­κα­τα­θήκη.

Γεν­νη­μένη στην Αθήνα το 1926 από Μικρα­σιά­τες γονείς, ακο­λού­θησε από νωρίς τον δρόμο της Ιστο­ρίας, αρχικά στο Πανε­πι­στή­μιο Αθηνών και στη συνέ­χεια στο Παρίσι. Στη γαλλική πρω­τεύ­ουσα γνώρισε και τον σύζυγό της, Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), αξιω­μα­τικό του Πολε­μι­κού Ναυ­τι­κού της Γαλλίας, με τον οποίο απέ­κτη­σαν μία κόρη, τη Μαρί-Ελέν.

Το Βυζά­ντιο δεν υπήρξε για εκείνη απλώς αντι­κεί­μενο μελέτης, αλλά ένα ζωντανό εργα­στή­ριο πολι­τι­κής σκέψης, κοι­νω­νι­κής οργά­νω­σης και πολι­τι­σμι­κής συνέ­χειας. Με το έργο της σφρά­γισε τη μελέτη του βυζα­ντι­νού κόσμου και επα­να­το­πο­θέ­τησε τον ρόλο του στην ευρω­παϊκή ιστορία και την πολι­τι­στική συνεί­δηση.

Η διεθνής ακα­δη­μαϊκή δια­δρομή της υπήρξε εντυ­πω­σιακή. Καθη­γή­τρια στο Πανε­πι­στή­μιο της Σορ­βόν­νης από το 1967, έγινε η πρώτη γυναίκα, σε μια παρά­δοση επτά αιώνων, που ανέλαβε τα ανώτατα διοι­κη­τικά αξιώ­ματα του ιδρύ­μα­τος: πρό­ε­δρος τμή­μα­τος, πρό­ε­δρος πανε­πι­στη­μίου και, το 1976, πρύ­τα­νης. Η παρου­σία της στους θεσμούς της ευρω­παϊ­κής πανε­πι­στη­μια­κής ζωής ήταν ουσια­στική, παρεμ­βα­τική και βαθιά πολι­τική, με την ευρεία έννοια του όρου.

Παράλ­ληλα, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε ενεργή σε διε­θνείς οργα­νι­σμούς και πολι­τι­στικά ιδρύ­ματα. Από το Κέντρο Ζορζ Πομπι­ντού έως την UNESCO και το Ευρω­παϊκό Πολι­τι­στικό Κέντρο Δελφών, η παρου­σία της σφρά­γισε τον διάλογο ανάμεσα στην ιστο­ρική γνώση, στον πολι­τι­σμό και στη σύγ­χρονη κοι­νω­νία.

Η παρου­σία της στους θεσμούς της ευρω­παϊ­κής πανε­πι­στη­μια­κής ζωής ήταν ουσια­στική, παρεμ­βα­τική και βαθιά πολι­τική, με την ευρεία έννοια του όρου.

Το συγ­γρα­φικό της έργο, εκτενές και πολυ­με­τα­φρα­σμένο, παρα­μέ­νει σημείο ανα­φο­ράς για τη βυζα­ντι­νο­λο­γία, αλλά και για τη σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη και τη Μεσό­γειο.

Η ψυχή, η μνήμη, ο απο­λο­γι­σμός

Στο βιβλίο «Από μένα αυτά…» (εκδ. Πατάκη), η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μέσα από συνο­μι­λίες με τον Μάκη Προβατά και την Εφη Βασι­λο­πού­λου, ξετύ­λιξε τη ζωή της, μιλώ­ντας για τα παιδικά της χρόνια, τους γονείς της, την Κατοχή και την Αντί­σταση, τη μετα­νά­στευση και τη ζωή στη Γαλλία, τη μητρό­τητα και τον ρόλο της ως γιαγιάς.

H Eλένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (δεξιά) με δύο από τα αδέλφια της, τη Σμάρω και τον Βάσο.

Στις σελίδες του βιβλίου συνυ­πάρ­χουν η προ­σω­πική μνήμη και η Ιστορία. Η Αρβελέρ μίλησε για την «ελλη­νική συνέ­χεια», για τη σχέση της αρχαίας Ελλάδας με το Βυζά­ντιο, για τη νεότερη ελλη­νική ιστορία που «πελο­πον­νη­σιά­ζει», αλλά και για το «σήμερα»: τις «ανι­στό­ρη­τες ανοη­σίες» του Ερντο­γάν, την παν­δη­μία, τον πόλεμο στην Ουκρα­νία.

Ταυ­τό­χρονα, κατέ­θεσε τις σκέψεις της για τη μνήμη και τη λήθη, την αλήθεια, τον έρωτα και τον ευτυ­χι­σμένο γάμο, την προ­δο­σία και την απώλεια, την αυτο­γνω­σία και τον γρίφο της ψυχής. Μίλησε για την ανθρω­πιά ως ύψιστη αρετή και για την τέχνη ως ζωντανό οργα­νι­σμό, απο­κα­λύ­πτο­ντας και μια λιγό­τερο γνωστή πλευρά της, καθώς η έκδοση περι­λαμ­βά­νει και 10 αδη­μο­σί­ευτα ποι­ή­ματά της.

Οπως έγραφε στην «Κ» ο Νίκος Βατό­που­λος, «αυτή η μακρο­σκε­λής συνέ­ντευξη, στο είδος των βιβλίων που απο­κα­λύ­πτουν μύχιες σκέψεις, ανα­μνή­σεις και περι­γρα­φές, σαν μια μαιευ­τική μέθοδος συναι­νε­τι­κής αυτο­βιο­γρα­φίας, έχει στην προ­κει­μένη περί­πτωση σημα­ντι­κές αρετές. Πρώτον, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, απε­λευ­θε­ρω­μένη και γνήσια, μιλάει όχι μόνον για τη δική της ζωή, αλλά με την αρετή των χρόνων της για όλα τα θέματα της ζωής, με τρόπο ρεα­λι­στικό και φιλο­σο­φικό. Δεύ­τε­ρον, μας απο­κα­λύ­πτει τα ποι­ή­ματά της (ο “Απο­λο­γι­σμός” δια­βά­ζε­ται με τη νοερή εικόνα ενός κλάδου ελαίας ή μιας δάφ­νι­νης στε­φά­νης). Και τρίτον, μας καθιστά κοι­νω­νούς ενός τρόπου θέασης: “Η πει­θαρ­χία στον άνθρωπο είναι πολύ σημα­ντική και πολύ δύσκολη. Ομως το βασικό ερώτημα είναι: Πει­θαρ­χία σε τι; Και ας πούμε ότι διέ­κρι­νες σε τι πρέπει να πει­θαρ­χή­σεις – τι θυσίες είσαι δια­τε­θει­μέ­νος να κάνεις γι’ αυτό; Πει­θαρ­χία σημαί­νει μια σειρά θυσιών, και γι’ αυτό άλλοι την αντέ­χουν και άλλοι όχι”».

Εχω κατα­λή­ξει πως όσο ζεις, περνάς σε κάποιους τη”σκυτάλη” και αυτή η σκυτάλη είναι η ψυχή. Αρα, από αυτήν την άποψη, ποτέ δεν είσαι ένας μόνος άνθρω­πος.

«Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ μιλάει με έναν τρόπο στέρεο και είναι σαν να ακούς τη γνώριμη χροιά της φωνής της. “Αν είχα τη δυνα­τό­τητα να αφαι­ρέσω ένα ελάτ­τωμα του Ελληνα, θα ήταν το εγώ”, δια­βά­ζουμε. Ο λόγος της ρέει και είναι φορές που θέλεις να σταθείς και να δια­βά­σεις ξανά τα δωρικά απο­στάγ­ματα της σκέψης της. Σε μια ερώτηση για το “πού πάει η ψυχή μετά θάνατον”, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ κατα­λή­γει: “Εχω κατα­λή­ξει πως όσο ζεις, περνάς σε κάποιους τη “σκυτάλη” και αυτή η σκυτάλη είναι η ψυχή. Αρα, από αυτήν την άποψη, ποτέ δεν είσαι ένας μόνος άνθρω­πος”».

«Πατρίδα είναι η συγκί­νηση, είναι ο τόπος που κρατά τις ανα­μνή­σεις και τις συγκι­νή­σεις σου. Πατρίδα είναι τα κοινά μας ενδια­φέ­ρο­ντα, το “εμείς”, το οποίο είναι πολύ­πλευρο και φυσικά δεν περι­λαμ­βά­νει μόνο τους ανθρώ­πους με τους οποίους είσαι συμπα­τριώ­της, αλλά και αυτούς με τους οποίους συγκι­νού­μα­στε από τα ίδια πράγ­ματα», είχε πει.

Ο Μέγας Αλέ­ξαν­δρος και η πατρίδα

«”Εχω πλέον πολλά επι­χει­ρή­ματα”, λέει, “που με κάνουν να είμαι πεπει­σμένη ότι ο Μέγας Αλέ­ξαν­δρος είναι θαμ­μέ­νος στον μεγάλο βασι­λικό τάφο της Βερ­γί­νας, και πιστεύω ότι θα δικαιωθώ, αλλά μετά θάνατον”. Εντυ­πω­σιά­ζει αυτό που λέει στο τέλος της συνέ­ντευ­ξης: “Ως παρα­κα­τα­θήκη θα ήθελα να θυμού­νται ότι ήμουν πεπει­σμένη πως στη Βεργίνα είναι θαμ­μέ­νος ο Μέγας Αλέ­ξαν­δρος και όχι ο πατέρας του, Φίλιπ­πος Β΄”».

Για την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ πατρίδα δεν ήταν απλώς ένας γεω­γρα­φι­κός τόπος, αλλά το συναί­σθημα: «Πατρίδα είναι η συγκί­νηση, είναι ο τόπος που κρατά τις ανα­μνή­σεις και τις συγκι­νή­σεις σου. Πατρίδα είναι τα κοινά μας ενδια­φέ­ρο­ντα, το “εμείς”, το οποίο είναι πολύ­πλευρο και φυσικά δεν περι­λαμ­βά­νει μόνο τους ανθρώ­πους με τους οποίους είσαι συμπα­τριώ­της, αλλά και αυτούς με τους οποίους συγκι­νού­μα­στε από τα ίδια πράγ­ματα».

«Η ιστορία του Βυζα­ντίου θα μετριέ­ται πριν την Ελένη και μετά την Ελένη»

Τον Νοέμ­βριο του 2025, στο Ιδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γου­λαν­δρή, πραγ­μα­το­ποι­ή­θηκε εκδή­λωση προς τιμήν της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ με θέμα «Οι αντη­ρί­δες του βυζα­ντι­νού πολι­τι­σμού ως “προ­πύ­λαια” της Ανα­γέν­νη­σης». Ηταν μια στιγμή ανα­γνώ­ρι­σης του έργου και της πνευ­μα­τι­κής της παρα­κα­τα­θή­κης, με παρεμ­βά­σεις πολι­τι­κών, συγ­γρα­φέων και ποιητών που μίλησαν για τη συμβολή της στη βαθύ­τερη κατα­νό­ηση της Ιστο­ρίας και του πολι­τι­σμού.

Ο πρώην Πρό­ε­δρος της Δημο­κρα­τίας Προ­κό­πης Παυ­λό­που­λος τη χαρα­κτή­ρισε πρω­το­πόρο ερευ­νή­τρια διε­θνούς εμβέ­λειας, υπο­γραμ­μί­ζο­ντας ότι ανέ­δειξε την πεμ­πτου­σία του βυζα­ντι­νού πολι­τι­σμού. Οπως τόνισε, «στον ευρύ­τερο χώρο της Ιστο­ρίας και του πολι­τι­σμού διεθνώς, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ θα μείνει ως η πρω­το­πό­ρος ερευ­νή­τρια που ανέ­δειξε την πεμ­πτου­σία του βυζα­ντι­νού πολι­τι­σμού. Το Βυζά­ντιο της χρω­στάει ότι απο­κά­λυψε τη μεγάλη αλήθεια γι’ αυτό. Η ιστορία του θα μετριέ­ται πριν την Ελένη και μετά την Ελένη».

«Ιστορία του Αγώνα»

Τον Μάρτιο του 2021, η Ελένη Αρβελέρ έγραψε στην «Κ» την «Ιστορία του Αγώνα» με αφορμή την επέτειο των 200 ετών από την Ελλη­νική Επα­νά­σταση. Μέσα από το αφιε­ρω­μα­τικό αυτό ποίημα, η βυζα­ντι­νο­λό­γος και ιστο­ρι­κός ανα­τρέ­χει στα χρόνια της υπο­δού­λω­σης, κάνο­ντας μνεία στους ήρωες και σε όλα όσα απο­τέ­λε­σαν τη σπίθα της Επα­νά­στα­σης.

Γόνος του Ρήγα ο κύρης μου, γεν­νή­θηκε στις Φέρες

στο Σούλι η μάνα μου είδε το φως, στου Αλί Πασά τις μέρες.

Κι’ εγώ Υδραίος και Σπε­τσιώ­της, θαλασ­σι­νός και στε­ρια­νός,

το βράδυ είμαι απο­σπε­ρί­της και το πρωί αυγε­ρι­νός

κι’ είναι ο Θούριος για μένα ύμνος εωθινός.

Κλέφτης κι’ αρμα­το­λός στον Μπό­τσαρη και στη Γραβιά Ανδρού­τσος

ναύτης ήμουνα στον Κανάρη και στον Μιαούλη μούτσος.

Με τον Καραϊ­σκάκη, φρουρός της θείας ήμουν πίστης

και με τον Υψη­λά­ντη της Φιλικής έγινα μύστης.

Είπα τη Μάντω αρχό­ντισσα, την Μπου­μπου­λίνα λεβε­ντιά,

δώρα τους έφερα στο­λί­δια από τη Βενετιά.

Τιμώ τον Γέρο του Μωριά και αγαπώ τον Μακρυ­γιάννη

ο λόγος του αστρα­φτε­ρός, φτερά μου δίνει και με κάνει

στη Λαύρα το λάβαρο να υψώνω, που εχθρός κανείς δεν φτάνει

αυτό που ευλό­γησε ο Πατρών κι’ είχε την άνοιξη σημάνει.

Το είπαν με τον τρόπο τους, Σέλλεϋ, Ουγκώ, Ντε­λα­κρουά

κι’ ο Σολωμός το τρα­γουδά: Χαίρε ω! χαίρε ελευ­θε­ριά.

Ας μην ξεχνάμε όμως τα χαλεπά και θλιβερά

Του Διάκου το μαρ­τύ­ριο, του Ζάλογ­γου τα οδυνηρά.

Θρήνησε η λευ­τε­ριά τον Μπάιρον, η δόξα τα Ψαρά,

τα γυναι­κό­παιδα της Χίου έκλαψε ο κόσμος όλος.

Του Φανα­ριού η πύλη χτί­στηκε και σεί­στηκε ο θόλος.

Πέσαν στην ΄Εξοδο οι ντάπιες, το Μεσο­λόγγι όμως ζει

Έζησε τον Απρίλη εκείνο, πάθη κι’ Ανά­σταση μαζί.

Χρόνια και χρόνια κράτησε η άνιση πάλη αυτή˙

παρά τις έριδες, τους διχα­σμούς και τα εμφύλια μίση,

που παρα­λίγο τον αγώνα θα είχαν αφα­νί­σει,

νίκησε τέλος ο σταυρός (του Κάλβου η τόλμη κι’ αρετή)˙

Νίκη που Γάλλοι, Ρώσοι κι Άγγλοι δική τους έκαναν γιορτή,

όταν κατα­τρο­πώ­σαν τον Ιμπραήμ στο Ναυα­ρίνο

και οι Έλληνες Ανά­σταση ζήσαν τον χρόνο εκείνο.

Έτσι από τότε στο σχολειό μαθαί­νουν τα παιδιά

τη Λευ­τε­ριά να τρα­γου­δάνε σαν άλλη Παναγιά.

Κι’ εμείς για του εικο­σιένα τον απο­λο­γι­σμό,

μετράμε Πάσχα, Άνοιξη και Ευαγ­γε­λι­σμό.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε αντε­πι­στέλ­λον μέλος της Ακα­δη­μίας Αθηνών.

Τα πριόνια του Ελγιν και οι Αγγλοι

Τον Νοέμ­βριο του ίδιου έτους, στην «Κ» φιλο­ξε­νή­θηκε συνέ­ντευξη της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ στον Παύλο Παπα­δό­πουλο με αφορμή την επάνοδο στην επι­και­ρό­τητα του ζητή­μα­τος των Γλυπτών του Παρ­θε­νώνα. Τόνισε ότι ο λόρδος Ελγιν δεν είχε ποτέ επίσημο φιρμάνι από τον σουλ­τάνο Σελίμ Γ΄ και απέρ­ριψε τον ισχυ­ρι­σμό ότι αφαί­ρεσε τα Γλυπτά για να τα προ­στα­τεύ­σει. «Μια μέρα θα έρθουν τα Γλυπτά στην Ελλάδα και ελπίζω να ζω για να το δω», έλεγε στο τέλος της συνο­μι­λίας.

– Κυρία Αρβελέρ, είναι εφικτή η επι­στροφή στην Ελλάδα των Γλυπτών του Παρ­θε­νώνα;

– Θα πω δύο πράγ­ματα. Πρώτον, ο Ελγιν δεν πήρε ποτέ φιρμάνι. Ο σουλ­τά­νος Σελίμ Γ΄ δεν έδωσε ποτέ επίσημο φιρμάνι για να πάρει ο Ελγιν αυτά που πήρε. Αυτό δεν το λέω εγώ. Δύο Τούρκοι ακα­δη­μαϊ­κοί, ερευ­νη­τές των οθω­μα­νι­κών αρχείων, η Ζεϊνέπ Εγκέν και ο Ορχάν Σακίν, απέ­δει­ξαν ότι δεν υπήρχε φιρμάνι. Υπήρχε μόνο μία δήθεν μετά­φραση, ιταλική. Η επι­χεί­ρηση του Ελγιν γίνεται έπειτα από δωρο­δο­κία σε τοπι­κούς παρά­γο­ντες. Δεύ­τε­ρον, ο Ελγιν παρήγ­γειλε αμέσως πριόνια, και όταν τα παρα­λαμ­βά­νει, ζητάει μεγα­λύ­τερα, γιατί αυτά που έλαβε δεν ήταν κατάλ­ληλα για την απο­ψί­λωση τόσων γλυπτών. Δηλαδή, δεν παίρνει μόνο αυτά που ήταν πεσμένα κάτω, αλλά ήταν απο­φα­σι­σμέ­νος να ξηλώσει τα πάντα. Μιλάμε για 200 μεγάλα κιβώτια, που μετα­φέρ­θη­καν με του­λά­χι­στον τρία πλοία, και ένα από αυτά, ο «Μέντωρ», ναυά­γησε στα Κύθηρα το 1802. Ηρθαν από την Κάλυμνο δύτες για να συλ­λέ­ξουν γλυπτά που βρέ­θη­καν στον βυθό. Ολα αυτά δεί­χνουν ότι εκείνο που έκανε ο Ελγιν ήταν μια απα­τε­ω­νιά, για να μην πω τίποτα παρα­πάνω. Και μόνο αυτά αν μάθουν οι Αγγλοι, θα πρέπει να κοι­τά­ξουν τα πράγ­ματα δια­φο­ρε­τικά.

– Δηλαδή, ο Ελγιν δεν αφαί­ρεσε τα Γλυπτά από τον Παρ­θε­νώνα για να τα θέσει υπό την προ­στα­σία της Αγγλίας;

Η έννοια του Πολι­τι­σμού και της Δικαιο­σύ­νης, αργά ή γρήγορα, θα τα φέρει στο Μουσείο της Ακρό­πο­λης, που είναι καλύ­τερα οργα­νω­μένο από το Βρε­τα­νικό Μουσείο για να τα υπο­δε­χθεί.

– Οχι, και θα σας πω κάτι που δεν είναι γνωστό. Η Μιμή Ντενίση ανα­κά­λυψε ένα βιβλίο, ένα ντο­κου­μέ­ντο, γραμ­μένο από έναν απόγονο του Ελγιν, που κυκλο­φό­ρησε γύρω στα 1920. Περιέ­χει την αλλη­λο­γρα­φία της κυρίας Ελγιν με τον άνδρα της και με τη μάνα της και περι­γρά­φει πού θα βάλουν τα Γλυπτά, σε ποιο σπίτι και σε ποιο κήπο. Οπότε ο Ελγιν τα μάζεψε όλα για τον εαυτό του. Η κ. Ντενίση έχει το μονα­δικό αντί­τυπο, αλλά έκανε και ένα ολό­κληρο ντο­κι­μα­ντέρ με θέμα αυτό το βιβλίο, που δεν το δεί­χνουν πουθενά. Πρέπει κάποτε αυτό το ντο­κι­μα­ντέρ να βγει παντού, γιατί δείχνει ότι ούτε αρχαιο­λα­τρία είχε ο Ελγιν όταν έκοβε τα Μάρμαρα ούτε στον αγγλικό λαό ήθελε να τα δώσει. Οταν πτώ­χευσε τα πούλησε στο κράτος και το κράτος τα έδωσε στο μουσείο.

– Η επι­στροφή των Γλυπτών είναι ρεα­λι­στικό αίτημα;

– Ναι, γιατί είναι δίκαιο αίτημα. Εχει περάσει πολύς καιρός και έχει γίνει μια μετα­στροφή στην ίδια την αγγλική κοι­νω­νία. Εμείς πρέπει να στα­θούμε στο γεγονός ότι η επι­στροφή είναι θέμα που σχε­τί­ζε­ται με τον Πολι­τι­σμό και με την έννοια της Δικαιο­σύ­νης. Ενας λαός πολι­τι­σμέ­νος, όπως οι Αγγλοι, πρέπει να σταθεί και στον Πολι­τι­σμό και στη Δικαιο­σύνη. Ακριβώς επειδή η Βρε­τα­νία είναι μια χώρα με διεθνή εμβέ­λεια, δεν μπορεί παρά να υπα­κού­σει στην έννοια του Πολι­τι­σμού και της Δικαιο­σύ­νης. Η έννοια του Πολι­τι­σμού και της Δικαιο­σύ­νης, αργά ή γρήγορα, θα φέρει τα Γλυπτά στην Αθήνα, στο Μουσείο της Ακρό­πο­λης, που είναι καλύ­τερα οργα­νω­μένο από το Βρε­τα­νικό Μουσείο για να τα υπο­δε­χθεί. Μια μέρα θα έρθουν τα Γλυπτά στην Ελλάδα και ελπίζω να ζω για να το δω.

Πηγή: kathimeriini.gr