Όταν τα συμπλέγματα κυβερνούν: Η τοξική επίδραση της ανασφάλειας στην εξουσία

Έχο­ντας πα­ρα­κο­λου­θή­σει την πο­λι­τι­κή σκηνή για πάνω από τρεις δε­κα­ε­τί­ες, ως δη­μο­σιο­γρά­φος αλλά και ως ενερ­γός πο­λί­της, νιώθω πια ότι μπορώ να μι­λή­σω όχι μόνο για τα γε­γο­νό­τα, αλλά και για τα πρό­σω­πα πίσω από αυτά. Για τους χα­ρα­κτή­ρες που επη­ρε­ά­ζουν τις απο­φά­σεις, για τις εσω­τε­ρι­κές τους συ­γκρού­σεις που κα­θο­ρί­ζουν τη δη­μό­σια συ­μπε­ρι­φο­ρά. Όχι με διά­θε­ση ψυ­χα­να­λυ­τι­κής «αυ­θαι­ρε­σί­ας», αλλά με τη σω­ρευ­τι­κή εμπει­ρία της πα­ρα­τή­ρη­σης. Διότι συ­νή­θως, οι δη­μο­σιο­γρα­φία ασχο­λεί­ται με το απο­τέ­λε­σμα και σπα­νί­ως με το αίτιο. Ίσως, διότι δεν είναι ο ρόλος της αυτός. Ωστό­σο, εντο­πί­ζο­ντας το αίτιο, «δια­βά­ζεις» και κρί­νεις πιο σωστά το απο­τέ­λε­σμα.

Εν προ­οι­μί­ου θα απο­σα­φη­νί­σω ότι αν κά­ποιοι ανα­γνω­ρί­σουν τον εαυτό τους στις πα­ρα­κά­τω γραμ­μές, η συ­ντά­κτης ου­δε­μία ευ­θύ­νη φέρει. Το παρόν κεί­με­νο δεν απευ­θύ­νε­ται σε πρό­σω­πα, αλλά σε φαι­νό­με­να. Οποια­δή­πο­τε ταύ­τι­ση με συ­γκε­κρι­μέ­νες συ­μπε­ρι­φο­ρές απο­τε­λεί ευ­θύ­νη και συ­μπέ­ρα­σμα του ανα­γνώ­στη και όχι πρό­θε­ση του συ­ντά­κτη. Άλ­λω­στε, η πα­ρα­τή­ρη­ση της πο­λι­τι­κής ζωής προ­ϋ­πο­θέ­τει από­στα­ση – και η ερ­μη­νεία της,  αυ­το­γνω­σία.

Αυτό το άρθρο δεν φι­λο­δο­ξεί να “ψυ­χα­να­λύ­σει” πο­λι­τι­κά πρό­σω­πα. Φι­λο­δο­ξεί να κα­τα­δεί­ξει ότι η ψυ­χο­λο­γι­κή ανω­ρι­μό­τη­τα, όταν ανε­βαί­νει στην εξου­σία, δεν πα­ρα­μέ­νει ιδιω­τι­κή υπό­θε­ση. Γί­νε­ται δη­μό­σιο πρό­βλη­μα. Συχνά, αυτό που κα­θο­ρί­ζει μια πο­ρεία, μια από­φα­ση,  μια κρίση, είναι η ψυ­χο­σύν­θε­ση του προ­σώ­που που κα­τέ­χει την εξου­σία.

Η πο­λι­τι­κή δεν είναι απλώς ζή­τη­μα ιδε­ο­λο­γιών, θε­σμών και νόμων. Είναι πρω­τί­στως πεδίο αν­θρώ­πι­νων χα­ρα­κτή­ρων. Και όταν άν­θρω­ποι με βαθιά προ­σω­πι­κά συ­μπλέγ­μα­τα ανέρ­χο­νται σε θέ­σεις εξου­σί­ας, το πρό­βλη­μα παύει να είναι ατο­μι­κό και γί­νε­ται συλ­λο­γι­κό.

Οι πο­λι­τι­κοί που φέ­ρουν έντο­νο αί­σθη­μα κα­τω­τε­ρό­τη­τας, ανά­γκη επι­βε­βαί­ω­σης ή ακόμη και εκ­δί­κη­σης προς έναν “κόσμο” που τους υπο­τί­μη­σε, συχνά με­τα­τρέ­πουν την άσκη­ση εξου­σί­ας σε ψυ­χο­λο­γι­κή εκτό­νω­ση. Αντί για ηγε­σία με όραμα, έχου­με μι­κρό­ψυ­χη διοί­κη­ση. Αντί για θε­σμι­κό­τη­τα, βλέ­που­με κα­κο­ή­θη αυ­ταρ­χι­σμό.

Αυτός ο τύπος εξου­σί­ας δεν λει­τουρ­γεί με όρους κοι­νού συμ­φέ­ρο­ντος, αλλά με κί­νη­τρο την προ­σω­πι­κή απο­κα­τά­στα­ση του “τραύ­μα­τος” κάθε ανα­σφα­λούς ηγέτη. Όποιος τον αντι­μά­χε­ται είναι “εχθρός”, όποιος υπερ­τε­ρεί, πρέ­πει να εξο­ντω­θεί. Η πο­λι­τι­κή με­τα­τρέ­πε­ται σε ψυ­χο­λο­γι­κό θέ­α­τρο, όπου οι πο­λί­τες γί­νο­νται θε­α­τές – και θύ­μα­τα – μιας εσω­τε­ρι­κής πάλης που δεν τους αφορά, αλλά τους κα­τα­δυ­να­στεύ­ει, αφού επι­δρά στον δη­μό­σιο βίο,  τον επη­ρε­ά­ζει, τον δια­μορ­φώ­νει.

Τα πα­ρα­δείγ­μα­τα, είναι πολλά γύρω μας σε όλο τα φάσμα του δη­μό­σιου βίου. Πο­λι­τι­κοί που φλερ­τά­ρουν με τον αυ­ταρ­χι­σμό, απρό­βλε­πτοι, «αψυ­χο­λό­γη­τοι», που συχνά πίσω από την αλα­ζο­νεία και τη ρη­το­ρι­κή πυγ­μής κρύ­βουν μια βα­θύ­τα­τα ανα­σφα­λή προ­σω­πι­κό­τη­τα.

Το ερώ­τη­μα είναι: πώς φτά­νουν τέ­τοιοι χα­ρα­κτή­ρες στην εξου­σία; Η απά­ντη­ση είναι πικρή: γιατί συχνά, η πο­λι­τι­κή δεν λει­τουρ­γεί ως φίλ­τρο ποιό­τη­τας, αλλά ως κα­θρέ­φτης της κοι­νω­νί­ας. Όταν η κοι­νω­νία επι­βρα­βεύ­ει την επι­θε­τι­κό­τη­τα, τον κυ­νι­σμό, την “απο­φα­σι­στι­κό­τη­τα” χωρίς πε­ριε­χό­με­νο, την ψευ­το­μα­γκιά, ως επί­δει­ξη πυγ­μής, τότε ανοί­γει τον δρόμο σε αν­θρώ­πους με εσω­τε­ρι­κά κενά, να τα κα­λύ­ψουν με εξω­τε­ρι­κά αξιώ­μα­τα.

Και τότε, η ανα­σφά­λεια ντύ­νε­ται με στολή εξου­σί­ας. Και οι πο­λί­τες πλη­ρώ­νουν το τί­μη­μα, όχι μόνο με κακή δια­κυ­βέρ­νη­ση, αλλά και με μια ατμό­σφαι­ρα κοι­νω­νι­κής ασφυ­ξί­ας, όπου κυ­ριαρ­χεί η μι­κρό­τη­τα και η δη­λη­τη­ριώ­δης το­ξι­κό­τη­τα.

Δεν είναι μόνο οι πο­λί­τες που υφί­στα­νται τις επι­πτώ­σεις της συ­μπλεγ­μα­τι­κής εξου­σί­ας. Είναι και οι υπό­λοι­ποι θε­σμοί. Οι ανε­ξάρ­τη­τες αρχές, η Δι­καιο­σύ­νη, τα ΜΜΕ, η αντι­πο­λί­τευ­ση – αλλά ακόμη και συ­νερ­γά­τες ή υφι­στά­με­νοι του συ­μπλεγ­μα­τι­κού ηγέτη – αντι­με­τω­πί­ζο­νται ως απει­λές. Η βα­σι­κή λο­γι­κή είναι η εξής: “αν δεν μπορώ να τους ελέγ­ξω, πρέ­πει να τους απα­ξιώ­σω”. Δεν υπάρ­χει χώρος για συ­νύ­παρ­ξη και συ­νεν­νό­η­ση, παρά μόνο για εξό­ντω­ση και εξο­στρα­κι­σμό.

Η εξου­σία, λένε, απο­κα­λύ­πτει τον χα­ρα­κτή­ρα. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, τον με­γε­θύ­νει. Και αν ο χα­ρα­κτή­ρας είναι δια­πο­τι­σμέ­νος από απω­θη­μέ­να, ελ­λεί­ψεις και επι­θυ­μία “ρε­βάνς”, τότε η πο­λι­τι­κή με­τα­τρέ­πε­ται σε μη­χα­νι­σμό εκ­δί­κη­σης, όχι δια­κυ­βέρ­νη­σης. Ο δη­μό­σιος βίος  όμως δεν είναι το ψυ­χο­λο­γι­κό πεδίο θε­ρα­πεί­ας του κάθε ανα­σφα­λούς.

Η πο­λι­τι­κή υγεία του δη­μό­σιου βίου, εξαρ­τά­ται τε­λι­κά σε πολύ με­γά­λο βαθμό από το κατά πόσο οι κα­τέ­χο­ντες και ασκού­ντες εξου­σία, έχουν λύσει – ή έστω ανα­γνω­ρί­σει – τα προ­σω­πι­κά τους συ­μπλέγ­μα­τα. Η αλη­θι­νή ηγε­σία χρειά­ζε­ται αυ­το­γνω­σία, γεν­ναιο­δω­ρία και αντο­χή στη δια­φω­νία. Χρειά­ζε­ται αν­θρώ­πους που μπο­ρούν να συ­νυ­πάρ­χουν με άλλες πηγές κύ­ρους, να εμπνέ­ο­νται από την αρι­στεία των συ­νερ­γα­τών τους, να σέ­βο­νται τις ανε­ξάρ­τη­τες φωνές και να αντέ­χουν την κρι­τι­κή. Όλα αυτά είναι αδύ­να­τα για έναν άν­θρω­πο που προ­σπα­θεί να απο­δεί­ξει – μέσα από την εξου­σία – την αξία που δεν κα­τά­φε­ρε να νιώ­σει στη ζωή του.

Εν κα­τα­κλεί­δι, το χει­ρό­τε­ρο δεν είναι να κυ­βερ­νούν οι ανε­παρ­κείς. Είναι να κυ­βερ­νούν οι βαθιά ανα­σφα­λείς – όσοι δεν υπη­ρε­τούν τί­πο­τε άλλο πέρα από την ανά­γκη τους να νιώ­σουν ση­μα­ντι­κοί. Και όταν αυτοί φτά­νουν σε θέση εξου­σί­ας, η πο­λι­τι­κή δεν υπη­ρε­τεί πια τον πο­λί­τη, αλλά το εσω­τε­ρι­κό κενό εκεί­νων που την κα­τέ­χουν.

Ση­μεί­ω­ση:

Αφορ­μή για τις πα­ρα­πά­νω σκέ­ψεις και δια­πι­στώ­σεις μου έδωσε το βι­βλίο του λόρ­δου Ντέι­βιντ Όουεν “Ασθε­νείς ηγέ­τες στην εξου­σία”.

Στην πρω­τό­τυ­πη με­λέ­τη του ο Ντέι­βιντ Όουεν, για­τρός και πρώην Υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών της Με­γά­λης Βρε­τα­νί­ας, εξε­τά­ζει τη λεπτή σχέση πο­λι­τι­κής και ασθέ­νειας την πε­ρί­ο­δο 1901-2007, και ιδιαί­τε­ρα το πώς μια σω­μα­τι­κή ή πνευ­μα­τι­κή νόσος, αλλά και η αντι­με­τώ­πι­σή της, μπο­ρεί να σπρώ­ξει τους πο­λι­τι­κούς ηγέ­τες σε πα­ρά­λο­γες και απε­ρί­σκε­πτες ενέρ­γειες, με απο­τέ­λε­σμα να επη­ρε­ά­ζε­ται η δια­δι­κα­σία λήψης απο­φά­σε­ων και η λει­τουρ­γία του κρά­τους. Ο συγ­γρα­φέ­ας εστιά­ζει ιδιαί­τε­ρα σε εκεί­νους τους πο­λι­τι­κούς αρ­χη­γούς, που, ενώ δεν έπα­σχαν από κλι­νι­κά νο­σή­μα­τα, εμ­φά­νι­ζαν το “σύν­δρο­μο της ύβρε­ως”, δη­λα­δή μια αλ­λοιω­μέ­νη αντί­λη­ψη της πραγ­μα­τι­κό­τη­τας, καθώς και μια υπερ­βο­λι­κή αυ­το­πε­ποί­θη­ση και απα­ξί­ω­ση των αντί­θε­των από­ψε­ων ή και όλων των από­ψε­ων πλην των δικών τους. Ένα βι­βλίο που φέρ­νει στο φως τις άγνω­στες πτυ­χές των γνω­στό­τε­ρων προ­σώ­πων και γε­γο­νό­των του προη­γού­με­νου αιώνα και ταυ­τό­χρο­να ένα συ­ναρ­πα­στι­κό ανά­γνω­σμα για όσους εν­δια­φέ­ρο­νται για την ιστο­ρία ή την ια­τρι­κή.

Σας το προ­τεί­νω ανε­πι­φύ­λα­κτα!