Η Ελληνο – Λιβυκή κρίση και ο ρόλος της Τουρκίας: Ανάγκη για μια στρατηγική επαναπροσέγγισης

Η πρό­σφατη υπο­γραφή Μνη­μο­νίου Συνερ­γα­σίας μεταξύ της Εθνικής Εται­ρείας Πετρε­λαίου της Λιβύης (NOC) και της τουρ­κι­κής ΤΡΑΟ, ως αντί­δραση στην ελλη­νική διεθνή πρό­σκληση για έρευνες νότια της Κρήτης, ανα­ζω­πύ­ρωσε τη διπλω­μα­τική ένταση ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Λιβύη και ανέ­δειξε το βαθμό επιρ­ροής της Τουρ­κίας στη Λιβύη.

Για να κατα­νοη­θεί όμως το σημε­ρινό αδιέ­ξοδο, αξίζει να επι­ση­μαν­θεί,  ότι η Ελλάδα είχε την ευκαι­ρία να συνάψει συμ­φω­νία ΑΟΖ με τη Λιβύη ήδη από το 2010, αλλά η ευκαι­ρία χάθηκε.

Μετά την πτώση του Καντάφι, η Λιβύη εισήλθε σε μια παρα­τε­τα­μένη περίοδο αστά­θειας και στα­δια­κής κατάρ­ρευ­σης των κρα­τι­κών δομών, κατα­λή­γο­ντας να απο­τε­λεί χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα απο­τυ­χη­μέ­νου κράτους (failed state).

Ειδι­κό­τερα, η χώρα έως σήμερα παρου­σιά­ζει σοβαρή θεσμική διά­βρωση, έλλειψη κεντρι­κού ελέγχου σε μεγάλο μέρος της επι­κρά­τειας και συνε­χι­ζό­με­νες εμφύ­λιες συγκρού­σεις, ενώ από το 2014 διχο­το­μή­θηκε, με δύο αντα­γω­νι­στικά κέντρα εξου­σίας: την ανα­γνω­ρι­σμένη από τον ΟΗΕ Κυβέρ­νηση Εθνικής Συμ­φω­νίας (GNA) στην Τρίπολη και τις δυνά­μεις του Στρα­τάρχη Χαλίφα Χαφτάρ στην Ανα­το­λική Λιβύη.

Η Άγκυρα αξιο­ποί­ησε μεθο­δικά το κενό εξου­σίας, εξα­σφά­λισε στρα­τιω­τική παρου­σία και υπέ­γραψε το Τουρκο-Λιβυκό Μνη­μό­νιο το 2019, οικο­δο­μώ­ντας ένα στρα­τη­γικό προ­γε­φύ­ρωμα στη Δυτική Λιβύη. Ειδι­κό­τερα, η Άγκυρα εγκα­τέ­στησε στρα­τιω­τι­κές βάσεις, ανέ­πτυξε κρί­σι­μες υπο­δο­μές ελέγχου των παρά­κτιων περιο­χών και ενί­σχυσε τη γεω­οι­κο­νο­μική της επιρροή μέσω έργων ανοι­κο­δό­μη­σης και επεν­δύ­σεων.

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα παρέ­μεινε ουσια­στικά απούσα. Από το 2011 έως το 2019, δεν ανα­πτύ­χθηκε καμία ουσια­στική στρα­τη­γική εμπλο­κής με τις αντι­μα­χό­με­νες πλευρές στη Λιβύη. Η ελλη­νική πρε­σβεία στην Τρίπολη από το 2011 υπο­λει­τουρ­γούσε και τον Ιούλιο του 2014 έκλεισε ορι­στικά χωρίς να υπάρξει καμία πολι­τική πρω­το­βου­λία για επι­στροφή ή ανα­βάθ­μιση της ελλη­νι­κής παρου­σίας, σε αντί­θεση με την κινη­τι­κό­τητα της Άγκυρας.

Τελικά, όσοι σήμερα ασκούν ανέξοδη και εκ των υστέρων κριτική στη στρα­τη­γική της Ελλάδας στη Λιβύη (χωρίς επί­γνωση της πολυ­πλο­κό­τη­τας του πεδίου και χωρίς επαρκή κατα­νό­ηση των επι­χει­ρη­σια­κών και γεω­πο­λι­τι­κών παρα­μέ­τρων της κρίσης), οφεί­λουν να απα­ντή­σουν στα εξής κρίσιμα ερω­τή­ματα:

Πού βρί­σκο­νταν όλοι αυτοί όταν η Τουρκία, μεθο­δικά και με μακρο­πρό­θε­σμο σχε­δια­σμό, ενίσχυε την παρου­σία της στο λιβυκό έδαφος; Μήπως τότε σιω­πού­σαν ή αδια­φο­ρού­σαν;

Ποιος ευθύ­νε­ται για την οκταετή διπλω­μα­τική απουσία της Ελλάδας από τη Λιβύη;

Δεν φέρουν καμία ευθύνη για το γεγονός ότι, για χρόνια, η Ελλάδα άφησε ελεύ­θερο χώρο σε άλλες δυνά­μεις να εδραιώ­σουν την επιρροή τους;

Πριν προβούν σε εύκολες καταγ­γε­λίες, μήπως θα όφειλαν πρώτα να ανα­λο­γι­στούν τις συνέ­πειες της δικής τους στρα­τη­γι­κής αδρά­νειας και να λογο­δο­τή­σουν γι’ αυτήν;

Παρά ταύτα, από το 2019 και εξής, η εξω­τε­ρική πολι­τική της Ελλάδας στη Λιβύη έχει μετα­στρα­φεί. Επα­νι­δρύ­θηκε η Πρε­σβεία στην Τρίπολη, δια­τη­ρού­νται δίαυλοι με Ανατολή και Δύση, ενι­σχύ­θηκε η παρου­σία σε Ε.Ε. και NATO, ενώ απο­τρά­πη­καν παρά­νο­μες τουρ­κι­κές γεω­τρή­σεις. Παράλ­ληλα, η Ελλάδα συμ­με­τέ­χει ενεργά στην Ευρω­παϊκή Επι­χεί­ρηση «ΕΙΡΗΝΗ», εκπαι­δεύει Λίβυους λιμε­νι­κούς και ασκεί θεσμική πίεση προς τους ευρω­παϊ­κούς εταί­ρους για τη μη ανα­γνώ­ριση του Τουρκο-Λιβυκού Μνη­μο­νίου.

Ανε­ξάρ­τητα όμως, από την εν λόγω σημα­ντική προ­σπά­θεια ανα­βάθ­μι­σης και εδραί­ω­σης της ελλη­νι­κής παρου­σίας στην περιοχή υπό τον Πρω­θυ­πουργό Κυριάκο Μητσο­τάκη, οφείλω να ομο­λο­γήσω, ότι στη δια­χεί­ριση του Τουρκο-Λιβυκού Μνη­μο­νίου υπήρξαν λαν­θα­σμέ­νοι χει­ρι­σμοί, όπως πρό­σφατα παρα­δέ­χτηκε και ο Υπουρ­γός Υγείας, κ. Άδωνης Γεωρ­γιά­δης.

Μέσα σε αυτό το σύνθετο και απρό­βλε­πτο περι­βάλ­λον, καθί­στα­ται ανα­γκαίο να προ­χω­ρή­σουμε σε ορι­σμέ­νες επι­ση­μάν­σεις που αντα­πο­κρί­νο­νται στις πρό­σφα­τες εξε­λί­ξεις.

Ταυ­τό­χρονα, μπορούν να φανούν χρή­σι­μες τόσο σε όσους ασχο­λού­νται με τον σχε­δια­σμό και την υλο­ποί­ηση της εξω­τε­ρι­κής μας πολι­τι­κής, όσο και σε εκεί­νους που επι­μέ­νουν να την ανα­λύ­ουν με όρους περα­σμέ­νων δεκα­ε­τιών.

1η Επι­σή­μανση: Η Λιβύη είναι πλέον προ­τε­κτο­ράτο της Τουρ­κίας.

Η Τρίπολη λει­τουρ­γεί de facto ως εξαρ­τώ­μενη από την Άγκυρα – στρα­τιω­τικά, πολι­τικά και οικο­νο­μικά. Η Ελλάδα δεν δια­χει­ρί­ζε­ται πλέον μια διμερή σχέση, αλλά έρχεται αντι­μέ­τωπη με την Τουρκία ως θεσμικό εγγυητή της λιβυκής κυβέρ­νη­σης.

2η Επι­σή­μανση: Η τουρ­κική επι­θε­τι­κό­τητα απο­δει­κνύει την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τητα της ελλη­νι­κής στρα­τη­γι­κής.

Η Άγκυρα ενο­χλεί­ται γιατί η Ελλάδα δεν περιο­ρί­ζε­ται πλέον στην άμυνα και την αντί­δραση, αλλά δια­μορ­φώ­νει θετικό απο­τύ­πωμα στη νοτιο­α­να­το­λική Μεσό­γειο.

Η ανα­κή­ρυξη του Εθνικού Χωρο­τα­ξι­κού Σχε­δια­σμού, η ανα­κοί­νωση θαλάσ­σιων πάρκων σε περιο­χές ελλη­νι­κής δικαιο­δο­σίας, καθώς και η παρε­μπό­διση της συμ­με­το­χής της Τουρ­κίας στην Ευρω­παϊκή Άμυνα, συνι­στούν πολι­τι­κές κινή­σεις με πραγ­μα­τικό αντί­κτυπο που πιέζει τα τετε­λε­σμένα της Άγκυρας.

3η Επι­σή­μανση:  Η Ελλάδα επι­λέ­γει το θεσμικό ρόλο και τη διπλω­μα­τία, ενώ η Τουρκία μονο­μερή στρα­τιω­τική επέ­κταση.

Η Αθήνα επι­μέ­νει στην ειρήνη, στο διεθνές δίκαιο και στη στήριξη της δια­δι­κα­σίας προ­κή­ρυ­ξης εκλογών στη Λιβύη. Η πρόταση δεν είναι στρα­τιω­τι­κός αντα­γω­νι­σμός με την Άγκυρα, αλλά θεσμική ανά­σχεση της επιρ­ροής της.

4η Επι­σή­μανση:  Η Μετα­στροφή Χαφτάρ ως Έκφραση Ψυχρού Ρεα­λι­σμού και Ανα­προ­σαρ­μο­γής Ισορ­ρο­πιών.

Η προ­σέγ­γιση του Χαφτάρ προς την Τουρκία στο­χεύει στην επι­βί­ωση και διεθνή νομι­μο­ποί­ηση του ρόλου του. Ειδι­κό­τερα, ο Χαφτάρ επι­χει­ρεί να απο­κτή­σει μεγα­λύ­τερη δια­πραγ­μα­τευ­τική ισχύ και να ανα­δεί­ξει τον ρόλο του ως κρί­σι­μου παρά­γο­ντα στην ανα­ζή­τηση πολι­τι­κής λύσης.

5η Επι­σή­μανση: Το Τουρκο-Λιβυκό Μνη­μό­νιο είναι Νομικά Άκυρο και Πολι­τικά Ανύ­παρ­κτο.

Υπο­γρά­φηκε από προ­σω­ρινή κυβέρ­νηση (GNA), χωρίς κοι­νο­βου­λευ­τική έγκριση (είχε εντολή μόνο για τη διορ­γά­νωση εκλογών και όχι για σύναψη συμ­φω­νιών κυριαρ­χι­κού χαρα­κτήρα), κατά παρά­βαση της Συμ­φω­νίας του Σου­χάι­ρατ και των ψηφι­σμά­των του ΟΗΕ.

Δεν έχει καμία ισχύ στο διεθνές δίκαιο και δεν δεσμεύει τη Λιβύη ή την Ε.Ε. Αντι­θέ­τως, απορ­ρί­φθηκε ρητά από τον Αραβικό Σύν­δε­σμο και τη λιβυκή Βουλή.

Ακόμη και αν η Βουλή απο­φά­σιζε εκ των υστέρων να το επι­κυ­ρώ­σει, δεν δια­θέ­τει τη θεσμική δικαιο­δο­σία να επι­κυ­ρώ­νει διε­θνείς συμ­φω­νίες κυριαρ­χι­κού χαρα­κτήρα, καθώς η Λιβύη τελεί υπό ειδικό μετα­βα­τικό καθε­στώς, όπως αυτό έχει οριστεί από τη Συμ­φω­νία του Σου­χάι­ρατ.

Μετά την παρά­θεση και εκτενή ανάλυση των ανωτέρω επι­ση­μάν­σεων, καθί­στα­ται επι­τα­κτική η ανάγκη για την Ελλάδα να χαράξει μια συνε­κτική και πολυ­διά­στατη στρα­τη­γική επα­να­προ­σέγ­γι­σης με τη Λιβύη που θα βασί­ζε­ται στη θεσμική νομι­μό­τητα, τη δια­φά­νεια και τα κοινά συμ­φέ­ρο­ντα. Στο πλαίσιο αυτό, θα ήθελα να κατα­θέσω τις εξής προ­τά­σεις:

1.    Διπλω­μα­τική Πρω­το­βου­λία για Ανοι­κτούς Διαύ­λους Επι­κοι­νω­νίας, ώστε να ενι­σχυ­θούν οι διπλω­μα­τι­κές της σχέσεις με όλες τις βασικές πολι­τι­κές δυνά­μεις της Λιβύης, σε Τρίπολη και Βεγγάζη, ώστε η Ελλάδα να ανα­δει­χθεί σε γέφυρα δια­λό­γου.

2.    Αξιο­ποί­ηση του Θεσμι­κού της Ρόλου στην Ε.Ε. και τον ΟΗΕ για να προ­ω­θή­σει κοινή ευρω­παϊκή στρα­τη­γική στη Λιβύη, επι­κε­ντρω­μένη στη στα­θε­ρό­τητα, την απο­τροπή παρά­νο­μων συμ­φω­νιών όπως το Τουρκο-Λιβυκό Μνη­μό­νιο και την ενί­σχυση της δημο­κρα­τίας.

3.    Οικο­νο­μική και Επεν­δυ­τική Παρου­σία ώστε να αυξήσει την επιρροή της στην περιοχή. Προ­τείνω την ανά­πτυξη επεν­δύ­σεων σε κρί­σι­μους τομείς όπως τη δια­χεί­ριση και ανά­πτυξη λιμένων ως εμπο­ρι­κών κόμβων, ενερ­γειακά έργα, υπο­δο­μές Logistics και μετα­φο­ρών, με έμφαση σε συνερ­γα­σίες με ευρω­παϊ­κούς και αρα­βι­κούς φορείς.

4.    Πολι­τι­στική Διπλω­μα­τία και ανά­πτυξη της Ήπιας Ισχύος της Ελλάδας, μέσω δράσεων όπως υπο­τρο­φίες για Λίβυους φοι­τη­τές και ακα­δη­μαϊ­κές ανταλ­λα­γές, πολι­τι­στι­κές και ανθρω­πι­στι­κές πρω­το­βου­λίες σε συνερ­γα­σία με τοπικές αρχές.

5.    Στα­διακή Οικο­δό­μηση Εμπι­στο­σύ­νης με Θεσμι­κούς Φορείς

όπως η Εθνική Εται­ρεία Πετρε­λαίου (NOC), η Κεντρική Τράπεζα και εκπαι­δευ­τι­κούς οργα­νι­σμούς, που δια­σφα­λί­ζουν τη συνέ­χεια του κράτους, ανε­ξαρ­τή­τως μετα­βα­τι­κών κυβερ­νή­σεων.

6.    Ανά­σχεση του Τουρκο-Λιβυκού Άξονα μέσω Πολυ­με­ρών Συνερ­γα­σιών μέσω πολυ­με­ρών σχη­μά­των συνερ­γα­σίας όπως: ενί­σχυση τρι­με­ρών σχη­μά­των με Ιταλία και Αίγυπτο σε θέματα ενέρ­γειας, ΑΟΖ και ασφά­λειας και συντο­νι­σμό σε επίπεδο Ε.Ε. και NATO για την προ­ώ­θηση εναλ­λα­κτι­κών θεσμι­κών πόλων επιρ­ροής.

7.    Ευρω­παϊκή Συνερ­γα­σία για τη Λιβυκή Μετα­βα­τική Δια­δι­κα­σία, μέσω συνερ­γα­σίας με την Ιταλία, τη Μάλτα και άλλες ευρω­παϊ­κές χώρες, για την προ­ώ­θηση κοινής πολι­τι­κής στή­ρι­ξης της λιβυκής μετά­βα­σης.

Ολο­κλη­ρώ­νο­ντας την ανωτέρω ανάλυση, θα πρέπει να επι­ση­μαν­θεί, ότι η μετα­στροφή της ελλη­νι­κής πολι­τι­κής προς τη Λιβύη μετά το 2019 κινεί­ται στη σωστή κατεύ­θυνση.

Η Ελλάδα οφείλει να συνε­χί­σει να κινεί­ται ως θεσμι­κός στα­θε­ρο­ποι­η­τής στην Ανα­το­λική Μεσό­γειο, με ρεα­λι­σμό, συμ­μα­χίες και στρα­τη­γική υπομονή, ώστε να ενι­σχύ­σει τη διεθνή της θέση και να συμ­βά­λει στην ειρήνη και τη στα­θε­ρό­τητα της περιο­χής.

Δρ. Κων­στα­ντί­νος Π. Μπα­λω­μέ­νος

[email protected]

Πολι­τι­κός Επι­στή­μο­νας – Διε­θνο­λό­γος

Πρώην Γενικός Διευ­θυ­ντής – Γενικής Διεύ­θυν­σης

Πολι­τι­κής Εθνικής Άμυνας και Διεθνών Σχέσεων (ΓΔΠΕΑΔΣ)

Υπουρ­γείου Εθνικής Άμυνας (ΥΠΕΘΑ)