E. Tόλιου: H ακούραστη προϊσταμένη των Γενικών Aρχείων του Kράτους που επιτελεί ένα σπουδαίο έργο

H Ει­ρή­νη Τό­λιου, αθό­ρυ­βα και με­θο­δι­κά ως προϊ­στα­μέ­νη των Γε­νι­κών Αρ­χεί­ων του Κρά­τους Ν. Δω­δε­κα­νή­σου, πα­ρά­γει ένα σπου­δαίο έργο που θα μεί­νει πα­ρα­κα­τα­θή­κη στις επό­με­νες γε­νιές και θα με­τα­λα­μπα­δεύ­ει στους αιώ­νες την ιστο­ρία του τόπου μας.

Στην συ­νέ­ντευ­ξή της σή­με­ρα στη «δη­μο­κρα­τι­κή», φω­τί­ζει πτυ­χές ιστο­ρί­ας της Δω­δε­κα­νή­σου, μας πε­ρι­γρά­φει την επί­πο­νη προ­σπά­θεια για την διά­σω­ση των αρ­χεί­ων και μας δίνει μια δια­φο­ρε­τι­κή οπτι­κή από αυτή που μα­θαί­νου­με στα σχο­λεία.

Με την πα­ρα­στα­τι­κή πε­ρι­γρα­φή της, με­τα­φέ­ρει ει­κό­νες, ζω­ντα­νεύ­ει μνή­μες, ανοί­γει μια πόρτα στην ιστο­ρία της ιτα­λι­κής κα­το­χής, προ­κα­λώ­ντας δέος και συ­γκί­νη­ση.

Όπως εξο­μο­λο­γεί­ται, η ψη­φιο­ποί­η­ση των αρ­χεί­ων των Κα­ρα­μπι­νιέ­ρων, την επη­ρέ­α­σε ως άν­θρω­πο αφού ένιω­σε ότι «ακού­μπη­σε την ιστο­ρία» και επι­ση­μαί­νει ότι «αν δεν μά­θου­με τα πάθη του λαού μας και τους αγώ­νες του, δεν θα μπο­ρέ­σου­με να αντι­στα­θού­με στους επό­με­νους αγώ­νες…».

Συ­νέ­ντευ­ξη στη

Μαίρη Φώτη

• Ει­ρή­νη, πότε ξε­κί­νη­σε η προ­σπά­θεια διά­σω­σης του αρ­χεια­κού πλού­του της Δω­δε­κα­νή­σου;

Η ψη­φιο­ποί­η­ση ξε­κί­νη­σε πριν από πέντε χρό­νια και η έρευ­να πε­ρί­που πριν από επτά χρό­νια, όταν το Μου­σείο του Ολο­καυ­τώ­μα­τος στην Ουά­σιγ­κτον, ζή­τη­σε από 47 χώρες το δια­θέ­σι­μο αρ­χεια­κό υλικό των Εβραϊ­κών Κοι­νο­τή­των. Η έρευ­να και η χρη­μα­το­δό­τη­ση γί­νε­ται από το Μου­σείο του Ολο­καυ­τώ­μα­τος στην Ουά­σιγ­κτον, που εξου­σιο­δο­τεί­ται απευ­θεί­ας από το Αμε­ρι­κα­νι­κό Κο­γκρέ­σο. Τότε λοι­πόν αρ­χί­σα­με δειλά δειλά να δη­λώ­νου­με πε­ρί­που τι αρ­χεια­κό υλικό έχου­με. Κα­τα­φέ­ρα­με να εντρυ­φή­σου­με μέσα στην υπη­ρε­σία των αρ­χεί­ων της Μυ­στι­κής Ασφά­λειας των κα­ρα­μπι­νιέ­ρων…Οι φά­κε­λοι είναι ατο­μι­κοί και πε­ριέ­χουν προ­σω­πι­κά δε­δο­μέ­να των κα­τοί­κων, για την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τά τους, για τη δράση τους, για τον αντι­στα­σια­κό τους αγώνα. Όταν ήρθε στη Ρόδο ο γε­νι­κός διευ­θυ­ντής του Ολο­καυ­τώ­μα­τος της Washington D.C. κ. Vadim Altsakan και είδε τις κτι­ρια­κές εγκα­τα­στά­σεις μας έμει­νε άναυ­δος όχι μόνο από τον όγκο του αρ­χεια­κού μας πλού­του αλλά κι επει­δή έχει μεί­νει άθι­κτο διότι οι κα­τα­κτη­τές είτε κα­τέ­στρε­φαν είτε έπαιρ­ναν μαζί τους τα αρ­χεία. Εμείς εί­μα­στε πα­γκο­σμί­ως μια από τις εξαι­ρέ­σεις διότι έχου­με ολό­κλη­ρο το αρ­χείο κι αυτό είναι πράγ­μα­τι εντυ­πω­σια­κό. Εγώ ήξερα τον πλού­το του αρ­χεί­ου που δια­θέ­τα­με βέ­βαια, αλλά όταν το είδαν οι υπεύ­θυ­νοι, όπως το άφη­σαν οι Ιτα­λοί, με τις ξύ­λι­νες ντου­λά­πες, με τις ξύ­λι­νες σκά­λες, σχε­δόν άθι­κτο παρά τις σκό­νες και τις αρά­χνες που πρό­δι­δαν την πά­ρο­δο του χρό­νου, εντυ­πω­σιά­στη­καν… Υπάρ­χουν πάρα πολλά δη­μο­σιεύ­μα­τα στον ξένο τύπο για το εντυ­πω­σια­κό αρ­χείο της Δω­δε­κα­νή­σου.

• Ακού­γε­ται σαν σκη­νι­κό από ται­νία αυτό που μας πε­ρι­γρά­φεις.

Ναι, ακρι­βώς. Συ­νε­χί­ζω αυτή την προ­σπά­θεια γιατί νιώθω ότι έχου­με χρέος στις επό­με­νες γε­νιές. Αν δεν μά­θου­με τα πάθη του λαού μας και τους αγώ­νες του, πώς θα αντι­στα­θού­με στους επό­με­νους αγώ­νες; Ει­δι­κά εδώ στα Δω­δε­κά­νη­σα που η πε­ριο­χή μας «βάλ­λε­ται» από τους γεί­το­νές μας…

• Η δια­δι­κα­σία της ψη­φιο­ποί­η­σης τι πε­ρι­λαμ­βά­νει;

Πε­ρι­λαμ­βά­νει την κα­τα­γρα­φή του αρ­χεί­ου που πρέ­πει να δοθεί τα­ξι­νο­μη­μέ­νο, να φύγει από τα παλιά αρ­χεια­κά δέ­μα­τα, και να ει­σα­χθούν τα αρ­χεία μέσα σε ει­δι­κού τύπου αρ­χεια­κά κυτία ει­δι­κών προ­δια­γρα­φών ώστε να μην μπο­ρεί ο μύ­κη­τας να ει­σχω­ρή­σει με κίν­δυ­νο να δια­βρώ­σει το χαρτί. Το ευ­τυ­χές είναι ότι οι Ιτα­λοί έφτια­χναν εξαι­ρε­τι­κής ποιό­τη­τας χαρτί από κάν­να­βη το οποίο έχει διάρ­κεια ως και σή­με­ρα και γι αυτό δια­τη­ρεί­ται στον χρόνο. Γί­νε­ται προ­λη­πτι­κή συ­ντή­ρη­ση και μετά την τα­ξι­νό­μη­ση, το­πο­θε­τεί­ται στα ράφια. Μετά ακο­λου­θεί πε­ραι­τέ­ρω έρευ­να. Μέσα από 105.000 καρ­τέ­λες έπρε­πε να εντο­πί­σου­με τους Εβραί­ους στη Ρόδο και στην Κω, κι όσο ερευ­νού­σα­με εντο­πί­ζα­με στοι­χεία για τα κα­ρά­βια, τις με­τα­φο­ρές, τους Οθω­μα­νούς που πέ­ρα­σαν και στη συ­νέ­χεια βρέ­θη­καν με εβραϊ­κή υπη­κο­ό­τη­τα. Εί­χα­με μπρο­στά μας όλη την κα­θη­με­ρι­νό­τη­τα και τις δρα­στη­ριό­τη­τες του δω­δε­κα­νη­σια­κού λαού εκεί­νης της επο­χής…

• Για ποιες πε­ριό­δους μι­λά­με;

Από το 1932 είναι τα αρ­χεία των Κα­ρα­μπι­νιέ­ρων, αλλά το ιτα­λι­κό αρ­χείο μας στα Δω­δε­κά­νη­σα είναι από το 1912 μέχρι και το 1945. Γε­νι­κό­τε­ρα στην Υπη­ρε­σία, έχου­με ένα από τα πλου­σιό­τε­ρα και σπου­δαιό­τε­ρα αρ­χεία πα­γκο­σμί­ως που ξε­κι­νά­ει από τον 12 αιώνα. Οπότε τώρα προ­σπα­θού­με να δούμε όλες τις φά­σεις του πλη­θυ­σμού.

• Τα αρ­χεία αυτά πού πάνε;

Απο­θη­κεύ­ο­νται σε αρ­χειο­στά­σια, σε απο­θή­κες στη Ρόδο και προ­σπα­θώ να έχω ει­δι­κές συν­θή­κες για τα αρ­χεία αυτά, όσο μπορώ, του­λά­χι­στον στα τα­ξι­νο­μη­μέ­να. Υπάρ­χουν κι άλλες αί­θου­σες στις οποί­ες δεν υπάρ­χει τί­πο­τα. Το λέω ευ­θαρ­σώς διότι έχω με­γά­λα προ­βλή­μα­τα, και οι­κο­νο­μι­κά και κτι­ρια­κά. Το κα­μπα­νά­κι έχει χτυ­πή­σει κόκ­κι­νο και είναι σί­γου­ρο ότι θα έρθει η στιγ­μή που θα βρού­με κα­τε­στραμ­μέ­να αρ­χεία, λόγω του ότι δεν έχου­με κτή­ριο. Δεν πρέ­πει να κρυ­βό­μα­στε πίσω από το δά­χτυ­λό μας. Η ψη­φιο­ποί­η­ση αρ­χι­κά είχε ξε­κι­νή­σει σε αί­θου­σα που δια­μόρ­φω­σα στο Ναυαρ­χείο. Αλλά λόγω της φθο­ράς του πω­ρό­λι­θου που έπε­φτε στα σκά­νερ κι επει­δή έπε­φτε συ­νέ­χεια το ρεύμα και υπήρ­χε φόβος να καούν τα πα­νά­κρι­βα μη­χα­νή­μα­τα, ζη­τή­σα­με νέες εγκα­τα­στά­σεις εδώ που δεν μας δό­θη­καν, οπότε απο­φα­σί­στη­κε να στέλ­νε­ται το υλικό στην Αθήνα, για να μην κιν­δυ­νεύ­σει, και επι­στρέ­φε­ται εκ νέου στη Ρόδο μαζί με το ψη­φια­κό υλικό. Ο πλού­τος αυτός μπο­ρεί να αξιο­ποι­η­θεί και να απο­τε­λέ­σει πόλο έλξης για εκα­το­ντά­δες επι­σκέ­πτες. Δια­θέ­του­με έναν τε­ρά­στιο πλού­το ο οποί­ος είναι ανεκ­με­τάλ­λευ­τος. Ο ψαγ­μέ­νος του­ρί­στας, δεν συμ­βι­βά­ζε­ται με το all inclusive κι αυτό το αρ­χείο θα μπο­ρού­σε να μας ανοί­ξει πόρ­τες στον ποιο­τι­κό του­ρι­σμό… Πέρσι ήρθαν από την Ουά­σιγ­κτον μία δη­μο­σιο­γρά­φος από με­γά­λο κα­νά­λι και 100 πο­λί­τες εβραϊ­κής κα­τα­γω­γής, διέ­με­ναν σε ένα πολύ καλό ξε­νο­δο­χείο, μά­λι­στα μου πήραν συ­νέ­ντευ­ξη. Συ­γκι­νή­θη­καν όταν είδαν το αρ­χείο. Πήγαν στο εβραϊ­κό νε­κρο­τα­φείο, έκα­ναν τις δια­κο­πές τους κι έφυ­γαν αθό­ρυ­βα. Πα­ράλ­λη­λα σε μια ει­δι­κή ιστο­σε­λί­δα ανέ­βα­ζαν κα­θη­με­ρι­νά όλα τους τα δρώ­με­να. Αυτό δεν είναι ποιο­τι­κός του­ρι­σμός; Τα κτή­ρια που δια­θέ­του­με, όπως η Κα­στελ­λα­νία, το Ναυαρ­χείο, θα μπο­ρού­σαν να λει­τουρ­γή­σουν ως μικρά μου­σεία. Το εύρος των δρά­σε­ων που μπο­ρούν να γί­νουν είναι τε­ρά­στιο.

• Φα­ντά­ζο­μαι όλη αυτή η δια­δι­κα­σία δεν είναι εύ­κο­λο να διεκ­πε­ραιω­θεί.

Εν­νο­εί­ται πως όχι. Δου­λεύω και τα απο­γεύ­μα­τα και σαβ­βα­το­κύ­ρια­κα και αρ­γί­ες. Δεν βγαί­νει η δου­λειά αν ακο­λου­θείς απο­κλει­στι­κά το ωρά­ριο του δη­μο­σί­ου. Το θεωρώ όμως ως λει­τούρ­γη­μα γι αυτό και όσες φορές έφτα­σα στα όριά μου και σκέ­φτη­κα να πα­ραι­τη­θώ, επει­δή είμαι μόνη σε όλη την υπη­ρε­σία, τε­λι­κά δεν το έπρα­ξα.

• Είναι αλή­θεια ότι σε έχου­με δει και σαβ­βα­το­κύ­ρια­κα στην υπη­ρε­σία.

Δεν βγαί­νει δια­φο­ρε­τι­κά η δου­λειά.

• Σή­με­ρα σε ποιο στά­διο βρί­σκε­ται η δια­δι­κα­σία;

Εχουν ολο­κλη­ρω­θεί 800.000 λή­ψεις και εκτι­μώ ότι θα ξε­πε­ρά­σου­με το 1.000.000. Μαζί με άλλα αρ­χεία που έχουν ήδη ψη­φιο­ποι­η­θεί σε συ­νερ­γα­σία με το Πα­νε­πι­στή­μιο της Πά­ντο­βα στην Ιτα­λία, που μαζί έχου­με ψη­φιο­ποι­ή­σει την ιτα­λό­φω­νη εφη­με­ρί­δα «Il Messaggero di Rodi», κι ένα άλλο πρό­γραμ­μα που έτρε­ξε από την κε­ντρι­κή υπη­ρε­σία, ως Ρόδος έχου­με ξε­πε­ρά­σει το 1.000.000 χωρίς να έχου­με πλη­ρώ­σει ούτε ένα ευρώ.

• Έχετε υπο­λο­γί­σει πόσος χρό­νος θα απαι­τη­θεί ακόμα;

Τώρα ολο­κλη­ρώ­νου­με το αρ­χείο της ιτα­λι­κής ασφά­λειας των κα­ρα­μπι­νιέ­ρων, μια δια­δι­κα­σία η οποία μας γέ­μι­σε δέος. Δια­βά­σα­με για τον πόνο και τις κα­κου­χί­ες που πέ­ρα­σαν οι παπ­πού­δες μας και οι για­γιά­δες μας και λες… δεν είναι δυ­να­τόν να εξυ­μνού­με την ιτα­λι­κή διοί­κη­ση. Ναι να εξυ­μνού­με την κτι­ρια­κή υπο­δο­μή, όλο αυτό που μας έμει­νε ως πο­λι­τι­στι­κός πλού­τος, αλλά όχι τη διοί­κη­ση.

• Υπάρ­χουν ιστο­ρί­ες που σου έχουν κάνει εντύ­πω­ση;

Βέ­βαια. Κι έχου­με κλά­ψει πολ­λές φορές μαζί με αν­θρώ­πους που ανα­κα­λύ­πτουν φω­το­γρα­φί­ες των οι­κο­γε­νειών τους. Βλέ­πουν τις κα­κου­χί­ες που πέ­ρα­σε η οι­κο­γέ­νειά τους, βλέ­πουν τη δράση που είχαν για τον αντι­στα­σια­κό μας αγώνα. Αυτή τη στιγ­μή με την κι­νη­μα­το­γρα­φι­κή λέσχη, το Σινέ Σε­βα­λιέ, κά­νου­με ένα ντο­κι­μα­ντέρ για τα πεδία συ­γκέ­ντρω­σης όπου στο τέλος του πο­λέ­μου οι κα­ρα­μπι­νιέ­ροι συ­νέ­λα­βαν και έκλει­σαν 300 Δω­δε­κα­νή­σιους. Οι άν­θρω­ποι αυτοί πέ­ρα­σαν τα πάν­δει­να, σε πολύ αντί­ξο­ες συν­θή­κες, σε σκη­νές μέσα στην Τάφρο. Το ντο­κι­μα­ντέρ είναι σε τε­λι­κό στά­διο. Θα γίνει ντο­κι­μα­ντέρ και για τον Σάμι Μο­ντιά­νο, επι­ζώ­ντα του Ολο­καυ­τώ­μα­τος. Βα­σι­σμέ­να όλα στα αρ­χεία της Ρόδου. Οι κα­ρα­μπι­νιέ­ροι είχαν κα­τη­γο­ριο­ποι­ή­σει τους πο­λί­τες και ανα­λό­γως και τους φα­κέ­λους τους. Πολ­λοί φά­κε­λοι, όπως προ­κύ­πτει, έχουν λο­γο­κρι­θεί. Οι με­τα­κι­νή­σεις στην Αθήνα ή στο εξω­τε­ρι­κό, επι­τρέ­πο­νταν μόνο για ια­τρι­κές εξε­τά­σεις ή για σπου­δές. Τους επι­τρε­πό­ταν να με­τα­βούν στην Ιτα­λία για σπου­δές, για να γα­λου­χη­θεί η νε­ο­λαία με το ιτα­λι­κό πνεύ­μα και την παι­δεία. Ήταν μια προ­πα­γάν­δα πολύ καλά στη­μέ­νη. Κι­νού­νταν υπο­γεί­ως, κυ­ρί­ως ο Λάγγο. Ο Ντε Βέκκι ήταν πιο σκλη­ρός φα­σί­στας.

• Όταν ξε­κί­νη­σες τη δια­δι­κα­σία της ψη­φιο­ποί­η­σης, μπο­ρού­σες να φα­ντα­στείς τι πόρτα άνοι­γες στην ιστο­ρία;

Όταν διο­ρί­στη­κα και μπήκα για πρώτη φορά στο τε­ρά­στιο επι­βλη­τι­κό κτή­ριο των Αρ­χεί­ων του Κρά­τους στο Πα­λαιό Ψυ­χι­κό, ένιω­σα δέος… Οι πρώ­τες μου κα­τα­γρα­φές ξε­κί­νη­σαν με το αρ­χείο των δο­σι­λό­γων του Υπουρ­γεί­ου Εσω­τε­ρι­κών, κα­τα­λα­βαί­νε­τε τι υλικό είχα στα χέρια μου… Μετά ακο­λού­θη­σε το Κτη­μα­το­λό­γιο. Νιώ­θεις δέος, δεν μπορώ να το κρύψω. Νιώ­θεις ότι ακου­μπάς την ιστο­ρία. Όταν πραγ­μα­το­ποιώ εκ­παι­δευ­τι­κά προ­γράμ­μα­τα στα παι­διά, τα αφήνω να πιά­νουν τα έγ­γρα­φα, τις γυά­λι­νες πλά­κες με τα φιλμ, τις ση­μαί­ες που βρί­σκο­νται μέσα στους φα­κέ­λους. Γι­νό­ταν κα­τά­σχε­ση τότε της ελ­λη­νι­κής ση­μαί­ας όπου την έβρι­σκαν. Βρήκα για πα­ρά­δειγ­μα τον φά­κε­λο γυ­ναί­κας στη Σύμη που της έκα­ναν επί­πλη­ξη οι αστυ­νό­μοι επει­δή είχε στην κα­το­χή της την ελ­λη­νι­κή ση­μαία. Εκεί­νη είπε ότι της τη χά­ρι­σε ο παπ­πούς της και ότι την έχει για να τη χρη­σι­μο­ποιεί ως ξε­σκο­νό­πα­νο, διότι ήξερε ότι ερ­χό­ταν αντι­μέ­τω­πη με τον νόμο και θα μπο­ρού­σε να έχει φο­βε­ρές επι­πτώ­σεις. Μέσα από τέ­τοιες ιστο­ρί­ες, αντι­λαμ­βά­νε­ται κα­νείς τις συν­θή­κες κάτω από τις οποί­ες ζού­σαν οι Δω­δε­κα­νή­σιοι, τον φόβο που ένιω­θαν, και την τε­ρά­στια ση­μα­σία που έχει να μπο­ρού­με να βλέ­που­με να κυ­μα­τί­ζει ελεύ­θε­ρα η ση­μαία μας. Για να επι­στρέ­ψω στην ερώ­τη­σή σου, να πω ότι, όχι, δεν πε­ρί­με­να ότι θα φτάσω σε αυτό το ση­μείο. Βού­τη­ξα πολύ βαθιά. Όταν ήρθα στη Ρόδο με με­τά­θε­ση το 2007, βρήκα μια υπη­ρε­σία ανε­νερ­γή χωρίς υπό­στα­ση, με τις υπο­θέ­σεις βαλ­τω­μέ­νες. Το 2010 έγινα προϊ­στα­μέ­νη και από τότε άρ­χι­σε ο με­γά­λος αγώ­νας. Αφε­νός με το αρ­χείο κι αφε­τέ­ρου υπάρ­χει ακόμα ένα με­γά­λο εγ­χεί­ρη­μα, το κτι­ρια­κό, που δεν έχει ακόμα ολο­κλη­ρω­θεί.

• Το όνει­ρό σου, ολο­κλη­ρώ­νο­ντας την ψη­φιο­ποί­η­ση του τε­ρά­στιου αυτού αρ­χεί­ου, ποιο είναι;

Να ολο­κλη­ρω­θεί το κτή­ριο! Έχου­με φτά­σει πια στην πηγή και δεν μπο­ρού­με να πιού­με νερό, ώστε να λει­τουρ­γή­σει ολο­κλη­ρω­μέ­να ως μια αρ­χεια­κή υπη­ρε­σία με διε­θνείς προ­δια­γρα­φές με στόχο να έχου­με ανοι­χτά προ­σβά­σι­μα αρ­χεία για όλους.

• Ως άν­θρω­πο σε έχει επη­ρε­ά­σει αυτή η δια­δι­κα­σία;

Ναι, πολύ. Έχω γίνει πιο ευαί­σθη­τη στην ιστο­ρία και προ­σέ­χω λε­πτο­μέ­ρειες που πα­λαιό­τε­ρα θα περ­νού­σαν απα­ρα­τή­ρη­τες σε ό,τι αφορά το αρ­χεια­κό υλικό.