Η ζωή σε τόπους όπου η τάση φυγής κυριαρχεί-Ευάγγελος Κόττορος: «Χωρίς τις εθελοντικές ομάδες, τα προβλήματα θα ήταν πολύ χειρότερα»,

Είναι Πέμπτη, 10 Μαΐου, 1 το μεση­μέρι περίπου. Ο στόλος της «Ομάδας Αιγαίου», της ΜΚΟ που εδώ και ένα τέταρτο του αιώνα παρέχει ιατρι­κές υπη­ρε­σίες σε ακρι­τικά και απο­μο­νω­μένα νησιά του αρχι­πε­λά­γους, έχοντας ταξι­δέ­ψει από τα ξημε­ρώ­ματα, πλη­σιά­ζει τη Θύμαινα. Είναι η πρώτη μέρα ενός δωδε­κα­ή­με­ρου ταξι­διού στο πέλαγος, του 24ου Διάπλου Αιγαίου της «Ομάδας».

Σε παλαιό­τερα χρόνια, η μικρή νησίδα δυτικά των Φούρνων ήταν επι­φυ­λα­κτική απέ­να­ντι στους για­τρούς με τα φου­σκωτά σκάφη που τάραζαν την ησυχία της. Ορι­σμέ­νοι δεν άνοιγαν καν τις πόρτες τους. Τελευ­ταίως όμως, οι σχέσεις έχουν αλλάξει. Καθ’ οδόν για τους Φούρ­νους, τα φου­σκωτά πέρασαν από το λιμα­νάκι της Θύμαι­νας να χαι­ρε­τί­σουν – μία πρό­σφατη παρά­δοση που έχουν καθιε­ρώ­σει. Οι κάτοι­κοι τους υπο­δέ­χθη­καν με βεγ­γα­λικά, και με τη σημαία της οργά­νω­σης να ανε­μί­ζει στον ντόκο δίπλα στην ελλη­νική.

Η «Κ» βρέθηκε προ ημερών με την «Ομάδα Αιγαίου» στις πρώτες τέσ­σε­ρις μέρες του φετινού διάπλου – στους Φούρ­νους, τη Θύμαινα και την Πάτμο, με ένα πέρασμα από το Αγα­θο­νήσι και τους Αρκιούς. Βίωσε το θερμό καλω­σό­ρι­σμα αλλά και τις γρα­φειο­κρα­τι­κές επι­πλο­κές στην παροχή ιατρι­κού εθε­λο­ντι­σμού. Ακουσε ενη­με­ρω­τι­κές ομιλίες για την υπο­γεν­νη­τι­κό­τητα και τον καρκίνο του μαστού, αλλά και τις ιστο­ρίες των ανθρώ­πων που ζουν στις εσχα­τιές της Ελλάδας – και τις ζωο­δο­τούν.

Στη Θύμαινα των 136 κατοί­κων, για παρά­δειγμα, μάθαμε ότι το δημο­τικό έχει έξι μαθητές και το νηπια­γω­γείο μόνο ένα παιδί, και ότι έχει περάσει ενάμισι έτος από την τελευ­ταία γέννα. Περι­μέ­νο­ντας έξω από τα ιατρεία, τα μέλη της κλει­στής κοι­νό­τη­τας κάνουν πλάκα ο ένας στον άλλο. «Είναι καλά το μωρό, κλω­τσάει;», ρωτούν μία ηλι­κιω­μένη κυρία και γελούν. Ενας νέος άνδρας με μαύρο μούσι, που υπη­ρέ­τησε στις ειδικές δυνά­μεις και που υπη­ρε­τεί και σήμερα ως εθνο­φύ­λα­κας, μας λέει για τις τέσ­σε­ρις ελλη­νι­κές σημαίες που ανε­μί­ζουν σε ισά­ριθ­μες βρα­χο­νη­σί­δες στην περιοχή. «Τώρα τις φυλάει το λιμε­νικό και δεν μας αφήνει να πάμε εκεί να ψαρέ­ψουμε», λέει. «Ποιος τις φύλαγε τόσο καιρό;».

Kάτοικοι της Θύμαι­νας υπο­δέ­χο­νται με βεγ­γα­λικά την «Ομάδα Αιγαίου».

Στους Φούρ­νους, στους χώρους του Γυμνα­σίου και του Λυκείου του νησιού, όπου στή­θη­καν τα ιατρεία της «Ομάδας», συνο­μι­λή­σαμε με τους ανα­πλη­ρω­τές εκπαι­δευ­τι­κούς που απο­τε­λούν τη μεγάλη πλειο­νό­τητα του διδα­κτι­κού προ­σω­πι­κού. Μας μίλησαν για τις δυσκο­λίες στη συγκοι­νω­νία με την ηπει­ρω­τική χώρα κατά τον χειμώνα, για το πώς ανα­γκά­ζο­νται να φύγουν από τις κατοι­κίες που νοι­κιά­ζουν πριν λήξουν οι συμ­βά­σεις τους (τέλη Ιουνίου) γιατί οι ιδιο­κτή­τες θέλουν να τις αξιο­ποι­ή­σουν του­ρι­στικά κ.ά. «Εμείς οι ανα­πλη­ρω­τές είμαστε μετα­νά­στες – κάθε χρόνο σε δια­φο­ρε­τικό τόπο», λέει μία εκπαι­δευ­τι­κός.

Στο προ­αύ­λιο, ενώ τα γυμνα­σιό­παιδα αγω­νί­ζο­νται θορυ­βω­δώς στο βόλεϊ, o Γιώργος, μαθητής Γ΄ Λυκείου, μου λέει για τα σχέδιά του να γίνει μάγει­ρας, σπου­δά­ζο­ντας σε ΙΕΚ στον Πειραιά. Σκο­πεύει μετά να γυρίσει; «Δύσκολα». Ο Απο­στό­λης, Β΄ Γυμνα­σίου, δηλώνει παθια­σμέ­νος με τη Φυσική. Μαθαί­νει αγγλικά και γερ­μα­νικά και ονει­ρεύ­ε­ται να μετα­να­στεύ­σει για Γερ­μα­νία, όπου εργά­ζε­ται ο πατέρας του και όπου «η οικο­νο­μία είναι καλύ­τερη». Η τάση φυγής είναι παντα­χού παρούσα.

«Το ηθικό μας είναι ακμαιό­τατο, τις σημαίες τις κρατάμε ψηλά»

Το μεση­μέρι του Σαβ­βά­του, έπειτα από πορεία 25 μιλίων σε φρέσκο εξάρι, με τίποτα πάνω μας να μη μένει στεγνό, φτάσαμε από τους Φούρ­νους στο μαγευ­τικό Αγα­θο­νήσι. Είναι το βορειό­τερο άκρο των Δωδε­κα­νή­σων και, όπως σημειώ­νει στην «Κ» ο δήμαρ­χός του, Ευάγ­γε­λος Κοτ­τό­ρος, «απέχει 120 μίλια από το διοι­κη­τικό κέντρο του νομού, τη Ρόδο, και μόλις οκτώ από τις μικρα­σια­τι­κές ακτές».

«Δεν ανη­συ­χούμε ιδιαι­τέ­ρως», απαντά σε ερώτηση σχετικά με τις πρό­σφα­τες εντά­σεις με την Τουρκία. «Αλλά παρα­κο­λου­θούμε τι κάνουν και τι λένε προ­σε­κτικά, και έχουμε τον νου μας. Το ηθικό μας είναι ακμαιό­τατο, τις σημαίες τις κρατάμε ψηλά».

Ο κ. Κοτ­τό­ρος είναι δήμαρ­χος Αγα­θο­νη­σίου από το 2007. Υπη­ρέ­τησε ως δάσκα­λος για 15 χρόνια στο νησί του, μετά για δύο δεκα­ε­τίες στη Σάμο, πριν επι­στρέ­ψει μετά τη συντα­ξιο­δό­τησή του. «Αν έχουμε υγεία, συνε­χί­ζουμε», λέει. «Οσο αντέ­χουμε».

Στις μέρες του, έχει εδραιω­θεί η ανά­καμψη του τοπικού πλη­θυ­σμού (από 112 στην απο­γραφή του 1991, αυξή­θη­καν σε 186 το 2011). «Το έχω βάλει στόχο αυτό. Στο νησί δεν υπήρχε γυμνά­σιο και λύκειο, οπότε οι γονείς φεύγανε, πήγαι­ναν στη Σάμο, την Πάτμο. Δεν υπήρχε οργα­νω­μένο ιατρείο. Κοίταξα λοιπόν να βελ­τιώσω αυτές τις υπο­δο­μές – Υγεία, Παιδεία, συγκοι­νω­νία, που έχει βελ­τιω­θεί πολύ. Εχουμε πλέον γυμνά­σιο και λύκειο. Εχουμε αγρο­τικό γιατρό. Φέτος θα λει­τουρ­γή­σει και νηπια­γω­γείο – σε αίθουσα που μας έχει προ­σφέ­ρει η “Ομάδα Αιγαίου”. Χωρίς τις εθε­λο­ντι­κές ομάδες, τα προ­βλή­ματα θα ήταν πολύ χει­ρό­τερα».

«Χωρίς τις εθε­λο­ντι­κές ομάδες, τα προ­βλή­ματα θα ήταν πολύ χει­ρό­τερα», λέει στην «Κ» ο κ. Κοτ­τό­ρος.

Η συζή­τηση στρέ­φε­ται στο προ­σφυ­γικό. «Από το 2007, έχουμε φιλο­ξε­νή­σει στο νησί πάνω από 60.000 πρό­σφυ­γες και μετα­νά­στες», φανε­ρώ­νει ο δήμαρ­χος. «Μόνο το 2015, περά­σανε 32.000 από το νησί. Σε μία μέρα φτάσανε 28 σκάφη, 1.160 άνθρω­ποι». Περι­γρά­φει τις τρα­γι­κές σκηνές που βίωσε με τους 16 νεκρούς του ναυα­γίου του περα­σμέ­νου Μαρτίου και για «το παιδάκι που πέθανε στα χέρια μου». Μιλάει για τον πρό­χειρο καταυ­λι­σμό που έστησε, με τη στήριξη της Υπατης Αρμο­στείας, και καταγ­γέλ­λει ότι η κυβέρ­νηση «ακόμα δεν θέλει να κατα­λά­βει το μέγεθος του προ­βλή­μα­τος».

«Επτά μήνες χωρίς γιατρό»

«Για δύο χρόνια, μέχρι το 2014, ήταν μόνιμα στο Αγα­θο­νήσι ένα σκάφος του Frontex, πήγαινε στην οριο­γραμμή των θαλάσ­σιων συνόρων και έκανε απο­τρο­πές, γινόταν μια σωστή δια­χεί­ριση μαζί με τα δικά μας πλωτά», λέει ο δήμαρ­χος. Μετά, «με τη θεωρία ότι δεν υπάρ­χουν θαλάσ­σια σύνορα, άλλαξαν τα πράγ­ματα». Τον Ιούλιο του 2015, λέει, με το προ­σφυ­γικό κύμα να γιγα­ντώ­νε­ται, έφυγε η γιατρός που ήταν μόνιμα στο νησί. Παρότι ο κ. Κοτ­τό­ρος απευ­θύν­θηκε προ­σω­πικά στον τότε υπουργό Υγείας Π. Κου­ρου­μπλή, για να υπάρξει αντι­κα­τα­στά­της, «μείναμε επτά μήνες χωρίς γιατρό». Εως το 2015, λέει, έρχο­νταν στο νησί κυβερ­νη­τι­κοί βου­λευ­τές, ακόμα και υπουρ­γοί. Με τη νέα κυβέρ­νηση, «δεν δέχθηκα ούτε ένα τηλέ­φωνο από έναν κυβερ­νη­τικό βου­λευτή που να με ρωτάει πώς τα πάμε. Γι’ αυτό είμαι εξορ­γι­σμέ­νος».

«Νιώθω πραγ­μα­τικά ότι προ­σφέρω»

Ο Γιάννης Βαρ­θά­λης έφτασε στους Φούρ­νους από την Αθήνα με σκοπό να μείνει για μία σχολική χρονιά. Σήμερα, 19 χρόνια αργό­τερα, είναι ακόμα εκεί. Είναι διευ­θυ­ντής του δημο­τι­κού σχο­λείου των Φούρνων, αλλά και προ­πο­νη­τής των «Κουρ­σά­ρων», της ποδο­σφαι­ρι­κής ομάδας του νησιού, που συμ­με­τέ­χει στο τοπικό πρω­τά­θλημα της Ενωσης Ποδο­σφαι­ρι­κών Σωμα­τείων Σάμου (μου δείχνει ψηλά στον λόφο τις κερ­κί­δες πίσω από τις οποίες κρύ­βε­ται το γήπεδο του νησιού). Είναι επίσης –όπως γίνεται σαφές καθώς με ξεναγεί στο προ­αύ­λιο– ο κηπου­ρός του σχο­λείου, με φιλο­δο­ξίες να μετα­τρέ­ψει ένα εγκα­τα­λε­λειμ­μένο σκάμμα σε μπο­στάνι. «Εχουμε τράπεζα σπόρων», λέει. «Εχουμε μαζέψει σπόρους από Ψαρά, Χίο, Νάξο – κολο­κύθι, ντομάτα, φασο­λάκι… Θα πάω σε λίγες μέρες να φέρω χώμα από την Ικαρία και θα τους φυτέ­ψουμε».

«Νιώθω πραγ­μα­τικά ότι προ­σφέρω σε αυτόν τον τόπο», λέει ο κ. Βαρ­θά­λης. Προ­σπα­θεί, όπως λέει, να φέρει τα παιδιά του νησιού πιο κοντά στις εξε­λί­ξεις που συμ­βαί­νουν στον έξω κόσμο. Παράλ­ληλα, εξυμνεί την «απλή, ήρεμη ζωή» και «την πολύ στενή επαφή με τη φύση» στο ακρι­τικό νησί.

Οι δυσκο­λίες στα σχολεία ακρι­τι­κών νησιών είναι μεγάλες.

Οι δυσκο­λίες, ωστόσο, είναι δεδο­μέ­νες. «Κάθε χρόνια οι δάσκα­λοι αλλά­ζουν», λέει ο κ. Βαρ­θά­λης. «Οι άνθρω­ποι αυτοί χρειά­ζο­νται κάποιο χρόνο για να προ­σαρ­μο­στούν στον τόπο, να μπουν στον ρυθμό του σχο­λείου. Είναι πάρα πολύ δύσκολο». Ενα άλλο σημα­ντικό πρό­βλημα, λέει, για το οποίο οι γονείς έκαναν κατά­ληψη του σχο­λείου για ένα μήνα κατά τη φετινή σχολική χρονιά, αφο­ρούσε τη μείωση του διδα­κτι­κού προ­σω­πι­κού σε τέσσερα άτομα. «Τώρα λει­τουρ­γούμε πάλι με έξι δασκά­λους – έναν για κάθε τάξη. Αλλά φοβάμαι ότι θα το πάνε ξανά για υπο­βάθ­μιση». Το σχολείο έχει 37 μαθητές, ανα­φέ­ρει, έχοντας πέσει πριν από λίγα χρόνια μόλις στους 27.

Τάση εγκα­τά­λει­ψης

Η τάση εγκα­τά­λει­ψης του νησιού φαί­νε­ται και από αλλού. «Φέτος για πρώτη φορά δεν μπο­ρού­σαμε να συμπλη­ρώ­σουμε ενδε­κάδα στην ομάδα. Αφού απελ­πί­στηκα και τους είπα ότι φέτος είναι τελευ­ταία μου χρονιά, δεν έχει άλλο…». Και η κλειστή κοι­νω­νία, όπου όλοι ξέρουν τα πάντα για όλους, γίνεται ενίοτε κάπως ασφυ­κτική.

Η «Ομάδα Αιγαίου» πώς έχει βοη­θή­σει το σχολείο; «Αν γυρί­σουμε στις τάξεις, θα δείτε ότι [η συνει­σφορά τους] είναι παντού. Εχουμε [χάρη στην «Ομάδα Αιγαίου»] δια­δρα­στικό πίνακα από το 2010. Υπο­λο­γι­στές, λάπτοπ, αθλη­τικό υλικό, πολι­τι­στι­κές δράσεις…». Ο δήμος, μας λέει, έχει ανα­λά­βει εδώ και 20 χρόνια το κόστος του ρεύ­μα­τος. Αλλά και το σχολείο έχει βοη­θή­σει τον εαυτό του: «Εχουμε βάλει θερ­μο­συσ­σω­ρευ­τές για τη θέρ­μανση, που θα ήταν το μεγα­λύ­τερο κόστος, κι έτσι δεν καίμε πετρέ­λαιο».

Με το πέρας της ξενά­γη­σης, ο κ. Βαρ­θά­λης μπαίνει στην τάξη ΣΤ΄ Δημο­τι­κού που διδά­σκει και συνε­χί­ζει το μάθημα – για τη φυσική των φακών.

«Θέλω να ζήσω εδώ μαζί με τα παιδιά μου, μακάρι να μπορέσω»

«Στις μέρες μας είναι πολύ σημα­ντικό το οικο­νο­μικό, για να απο­φα­σί­σουμε αν θα κάνουμε οικο­γέ­νεια». Με αυτό το σκε­πτικό, η 32χρονη Ευαγ­γε­λία Κυπραίου, ιχθυο­λό­γος και κάτοι­κος Φούρνων, ευρι­σκό­μενη σε μακρο­χρό­νια σχέση, επι­σκέ­φθηκε τους ανθρώ­πους της Hope Genesis, που βρί­σκο­νταν στο νησί ως μέρος της απο­στο­λής της «Ομάδας Αιγαίου». Πρό­κει­ται για μία ΜΚΟ που παρέχει δωρεάν ιατρι­κές υπη­ρε­σίες σε εγκύους σε περιο­χές (νησιά και απο­μα­κρυ­σμένα χωριά) με μείζον πρό­βλημα υπο­γεν­νη­τι­κό­τη­τας.

Πριν μάθει για την ύπαρξη της οργά­νω­σης, η κ. Κυπραίου εξοι­κο­νο­μούσε ό,τι μπο­ρούσε από τον μισθό της ώστε να μαζέψει ένα ποσό για τις ανάγκες πιθανής εγκυ­μο­σύ­νης (είχε απο­τα­μιεύ­σει ήδη μερικές χιλιά­δες ευρώ).

«Θέλω να ξέρω ότι μέχρι και το τέλος, κάποια πράγ­ματα θα είναι λυμένα», λέει. «Οτι ανά πάσα στιγμή, αν συμβεί κάτι, θα μπορέσω να προ­σφέρω στο έμβρυο και στον εαυτό μου μία προ­στα­σία». Τον τελευ­ταίο ενάμιση χρόνο, όπως ανα­φέ­ρει, δεν υπάρχει ούτε μαία στο νησί: «Εφυγε η προη­γού­μενη και δεν έχει αντι­κα­τα­στα­θεί».

Η κ. Κυπραίου γεν­νή­θηκε και μεγά­λωσε στους Φούρ­νους. Κόρη ψαρά, σπού­δασε ιχθυο­λο­γία στο ΤΕΙ Μεσο­λογ­γίου και εργά­στηκε εκεί κάποια χρόνια. Επέ­στρεψε στο νησί της το 2015 ύστερα από απουσία 15 ετών, όταν προ­έ­κυψε θέση αντα­πο­κρί­τριας στο εθνικό πρό­γραμμα συλ­λο­γής αλιευ­τι­κών δεδο­μέ­νων, με το Ινστι­τούτο Αλιευ­τι­κής Ερευνας.

«Ηταν για μένα αυτή η δουλειά!», λέει ενθου­σιω­δώς. Περι­γρά­φει πώς βγαίνει στα ανοιχτά μαζί με τους ψαράδες (αρχικά, πριν προ­στε­θεί δεύ­τε­ρος αντα­πο­κρι­τής, πήγαινε έως τη Χίο), κατα­γρά­φει ανα­λυ­τικά τα αλιεύ­ματα και τους ενη­με­ρώ­νει για τα είδη (ή τα μεγέθη) που δεν πρέπει να πιάνουν. «Οι ψαράδες τείνουν να είναι καχύ­πο­πτοι με τους αντα­πο­κρι­τές, αλλά εμένα με εμπι­στεύ­τη­καν, γιατί είμαι από εδώ, και γιατί ο πατέρας μου είναι ψαράς», λέει. Μιλάει περή­φανα για τις μάχες που έδωσε ο πατέρας της, ως πρό­ε­δρος του τοπικού συλ­λό­γου αλιέων, για να στα­μα­τή­σει η χρήση δυνα­μίτη («πολλοί του έκοψαν την καλη­μέρα») και για το «αστα­κου­δάκι» που έπεισε έναν ψαρά να ρίξει πίσω στη θάλασσα.

«Θέλω να ζήσω εδώ, μαζί με τα παιδιά μου. Μακάρι να μπορέσω», κατα­λή­γει.