Ο τουρισμός κατά της φτώχειας

Για τον περισ­σό­τερο κόσμο του­ρι­σμός σημαί­νει ταξίδια. Παρα­λιακά θέρετρα, χιο­νο­δρο­μικά σαλέ, μουσεία, αρχαιο­λο­γι­κοί τόποι, ένα διά­λειμμα από την καθη­με­ρι­νό­τητα. Μάλλον σπάνια απο­δί­δε­ται στον του­ρι­σμό, σε παγκό­σμια οικο­νο­μική κλίμακα, σπου­δαιό­τητα ανάλογη του ενερ­γεια­κού κλάδου ή της βαριάς βιο­μη­χα­νίας και της υψηλής τεχνο­λο­γίας.

Ο του­ρι­σμός, όμως, είναι βιο­μη­χα­νία! Και μάλιστα απο­τε­λεί τον μεγα­λύ­τερο εργο­δότη παγκο­σμίως! Μετά την ενέρ­γεια είναι η δεύτερη προ­τι­μη­τέα στρα­τη­γική για ανα­πτυσ­σό­με­νες χώρες που παλεύ­ουν να ξεφύ­γουν από τη φτώχεια. Οι οικο­νο­μι­κές ανα­λύ­σεις πιστώ­νουν στον του­ρι­σμό τη σωτηρία της Ευρώπης από ακόμα μεγα­λύ­τερη ύφεση, μετά το κραχ του 2008.

Ο του­ρι­σμός αντι­προ­σω­πεύει παγκο­σμίως το 9,5% του ΑΕΠ, το 6% των εξα­γω­γών (1,4 τρισ. δολάρια), το 30% των υπη­ρε­σιών εξα­γω­γών και μία στις δέκα θέσεις εργα­σίας.

Ωστόσο υπάρ­χουν και οι διόλου αμε­λη­τέες παρε­νέρ­γειες. Αν ο του­ρι­σμός ήταν… χώρα, τότε θα κατείχε την πέμπτη θέση στις μεγα­λύ­τε­ρες εκπο­μπές διο­ξει­δίου του άνθρακα. Στον του­ρι­σμό, επίσης, χρε­ώ­νε­ται πληθώρα δεινών, όπως η περι­βαλ­λο­ντική κατα­στροφή σε αιγια­λούς, δάση, κοραλ­λιο­γε­νείς υφάλους. Υπάρ­χουν, μάλιστα, και οι σκο­τει­νές πλευρές, από το λαθρε­μπό­ριο άγριων ζώων μέχρι την εκμε­τάλ­λευση παιδιών, θυμάτων του σεξουα­λι­κού του­ρι­σμού.

Η βιο­μη­χα­νία του του­ρι­σμού συζη­τεί­ται σπάνια σε διπλω­μα­τικά και οικο­νο­μικά φόρα ως πιθανή λύση σε παγκό­σμιες κρίσεις. Κι αυτό επειδή οι διά­φο­ροι φορείς χάραξης πολι­τι­κής άργησαν να συνει­δη­το­ποι­ή­σουν ότι η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία είναι μείζων παίκτης στην παγκό­σμια οικο­νο­μία απο­τε­λώ­ντας μια αγορά 7,6 τρισ. δολ. ετησίως.

Στην εποχή της ανερ­γίας, της υπο­α­πα­σχό­λη­σης και της οικο­νο­μι­κής αστά­θειας, ο του­ρι­σμός μπορεί να γίνει καθο­ρι­στι­κός παρά­γο­ντας στα ανα­πτυ­ξιακά σχέδια ανε­πτυγ­μέ­νων, αλλά και ανα­πτυσ­σό­με­νων χωρών. Είναι ένας από τους ελά­χι­στους κλάδους που ακόμη δημιουρ­γεί θέσεις εργα­σίας, αν και δυστυ­χώς συχνά κακο­πλη­ρω­μέ­νες.

Η αλήθεια είναι ότι ο του­ρι­σμός ανήλθε μάλλον ξαφνικά σε αυτά τα ύψη. Για το μεγα­λύ­τερο κομμάτι του 20ού αιώνα η βιο­μη­χα­νία βρι­σκό­ταν σε λήθαργο. Όμως, μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, ολό­κλη­ρος ο κόσμος ήταν πρώτη φορά στη σύγ­χρονη Ιστορία δια­θέ­σι­μος για ταξίδια.

Οι χώρες του πρώην ανα­το­λι­κού μπλοκ, από Ρωσία και Πολωνία μέχρι Κίνα και Βιετνάμ, μετα­τρά­πη­καν από απα­γο­ρευ­μένα μέρη σε μοδά­τους προ­ο­ρι­σμούς. Ταυ­τό­χρονα η εξέλιξη της τεχνο­λο­γίας, όπως τα πιο σύγ­χρονα μέσα συγκοι­νω­νιών και το Ίντερ­νετ, έκαναν τα ανοιχτά σύνορα πιο ελκυ­στικά και τα ταξίδια ευκο­λό­τερα και φθη­νό­τερα.

Ο του­ρι­σμός ως δικαί­ωμα

Η παγκό­σμια άνοδος της «μεσαίας τάξης» μετά τον Β’ Παγκό­σμιο Πόλεμο ήταν ασφαλώς αυτή που εδραί­ωσε την ιδέα των δια­κο­πών και του ταξι­διού ως βασικό δικαί­ωμα και ανα­γκαιό­τητα. Πολύ περισ­σό­τερο για τις τελευ­ταίες γενιές, που είναι συνη­θι­σμέ­νες σε πιο κατα­να­λω­τικό ή και υπερ­κα­τα­να­λω­τικό τρόπο ζωής.

Όλες οι μεσο­πρό­θε­σμες προ­βλέ­ψεις για τον του­ρι­σμό διεθνώς δεί­χνουν άνοδο. Τα τελευ­ταία 20 χρόνια, άλλωστε, τα διεθνή ταξίδια διπλα­σιά­στη­καν σε 1,1 δισ. ετησίως, αριθμός τερά­στιος, αν ανα­λο­γι­στούμε ότι ο παγκό­σμιος πλη­θυ­σμός είναι 7 δισ. άνθρω­ποι.

Οι κίν­δυ­νοι, πάντως, του του­ρι­σμού είναι υπαρ­κτοί και ξεκά­θα­ροι. Χωρίς κάποιου είδους στρα­τη­γική και σχε­δια­σμό, ενδέ­χε­ται να υπο­νο­μευ­θεί το περι­βάλ­λον, αλλά και η πολι­τική, όπως και η κουλ­τούρα ολό­κλη­ρων χωρών. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο γ.γ. του Παγκό­σμιου Οργα­νι­σμού Του­ρι­σμού (UNWTO) Ταλέμπ Ριφάι δήλωσε πρό­σφατα ότι «χρειά­ζε­ται οι κυβερ­νή­σεις αλλά και οι διε­θνείς οργα­νι­σμοί να τοπο­θε­τή­σουν τον του­ρι­σμό ψηλό­τερα στην εθνική τους ατζέντα και να τον στη­ρί­ξουν με πολι­τι­κές ορθής ανά­πτυ­ξης, από απλού­στευση των δια­δι­κα­σιών έκδοσης βίζας μέχρι ισορ­ρο­πη­μένη φορο­λό­γηση. Προ­σω­πικά θα έκανα τον του­ρι­σμό εθνική πολι­τική σε κάθε χώρα».

Τοπο­θε­τη­μέ­νος σε ορθό πλαίσιο και με εμπνευ­σμένη δια­χεί­ριση, ο του­ρι­σμός θα μπο­ρούσε να βοη­θή­σει σημα­ντικά στα περισ­σό­τερα από τα μεγάλα παγκό­σμια θέματα, όπως στη διπλω­μα­τία, στη μείωση της φτώ­χειας, στην προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος, αλλά και στον περιο­ρι­σμό του trafficking.

Αν και είναι πολλές οι χώρες που ανα­γνω­ρί­ζουν τις τερά­στιες δυνα­τό­τη­τες που προ­σφέ­ρει ο κλάδος, οι περισ­σό­τε­ρες μετρούν την επι­τυ­χία απο­κλει­στικά με τον αριθμό των του­ρι­στών που δέχο­νται και με τα χρήματα που αυτοί ξοδεύ­ουν, παρά με τον ουσια­στικό αντί­κτυπο που έχουν οι του­ρί­στες στα μέρη που επι­σκέ­πτο­νται. Αν, δηλαδή, τα οφέλη είναι περισ­σό­τερα από τα προ­βλή­ματα που ενδε­χο­μέ­νως προ­κα­λού­νται.

Η πραγ­μα­τι­κό­τητα είναι ότι ο του­ρι­σμός απο­τε­λεί πλέον μια βαριά βιο­μη­χα­νία. Και οι συζη­τή­σεις φου­ντώ­νουν για την εξεύ­ρεση της σωστό­τε­ρης του­ρι­στι­κής πολι­τι­κής.

Με την Ελλάδα να ποντά­ρει όλο και περισ­σό­τερα κάθε χρόνο στην του­ρι­στική της ανά­πτυξη, ως το βασικό όπλο της για να αντι­με­τω­πί­σει την κρίση και την ύφεση, παρου­σιά­ζει μεγάλο ενδια­φέ­ρον η ανα­ζή­τηση του­ρι­στι­κών μοντέ­λων που θα άξιζαν μίμησης ή άντλη­σης παρα­δειγ­μά­των που θα έπρεπε να απο­φευ­χθούν πάση θυσία. Η χώρα μας έχει πολλά να διδα­χθεί από αυτές τις περι­πτώ­σεις.

Γαλλία

Έχει ακο­λου­θή­σει, πολύ επι­τυ­χη­μένα, το μοντέλο του «έξυπνου» του­ρι­σμού. Ήταν η χώρα που πρα­κτικά εφηύρε την ιδέα της συντο­νι­σμέ­νης εθνικής πολι­τι­κής για τον συγκε­κρι­μένο κλάδο. Για τη Γαλλία επι­τυ­χη­μένη του­ρι­στική πολι­τική είναι αυτή που βοηθά τη χώρα να παρα­μεί­νει «γαλλική», δηλαδή να απο­τρέ­ψει ένα εφιαλ­τικό σενάριο στο οποίο ο του­ρι­σμός θα τη μετέ­τρεπε σε μια Ντίσ­νεϊ­λαντ, με ξενο­δο­χεια­κές μονάδες – μεγα­θή­ρια και ισο­πέ­δωση κάθε ιδιαι­τε­ρό­τη­τας του γαλ­λι­κού τοπίου.

Η κυβέρ­νηση έχει φρο­ντί­σει για τη δια­τή­ρηση της ακτο­γραμ­μής και των προ­ο­ρι­σμών με σαφείς κανόνες και αυστη­ρούς περιο­ρι­σμούς, σε αντί­θεση με το παρά­δειγμα της Ισπα­νίας. Εκεί η ατε­λεί­ωτη σειρά πανο­μοιό­τυ­πων ξενο­δο­χείων πάνω στις παρα­λίες της Κόστα Μπράβα έδωσαν στην περιοχή το παρα­τσού­κλι Κόστα (δηλαδή Ακτή) του Τσι­μέ­ντου.

Παρα­δό­ξως, το σύγ­χρονο μοντέλο του­ρι­σμού στη Γαλλία δημιουρ­γή­θηκε χάρη στις ΗΠΑ! Μετά τον Β’ Παγκό­σμιο Πόλεμο, όταν η Αμερική έστελνε εκα­τομ­μύ­ρια δολάρια μέσω του σχεδίου Μάρσαλ ως βοήθεια για να ξανα­χτι­στεί η Ευρώπη, οι Αμε­ρι­κα­νοί ειδικοί απο­φά­σι­σαν ότι στην περί­πτωση της Γαλλίας ο του­ρι­σμός θα ήταν η ενδε­δειγ­μένη βιο­μη­χα­νία για να οδη­γή­σει την χώρα στην ανάρ­ρωση.

Αμε­ρι­κα­νοί ξενο­δό­χοι εκπαί­δευ­σαν τους Παρι­ζιά­νους στις έννοιες των gift shops, των συνε­δρια­κών κέντρων και των που­που­λέ­νιων μαξι­λα­ριών. Δέκα χρόνια μετά, ο Γάλλος πρό­ε­δρος Ντε Γκολ δημιούρ­γησε το πρώτο στον κόσμο υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού, μέσω του οποίου πολλά από τα δολάρια των Αμε­ρι­κα­νών του­ρι­στών χρη­μα­το­δο­τού­σαν τις ανα­στη­λώ­σεις μου­σείων και ιστο­ρι­κών αξιο­θε­ά­των.

Μετά την οικο­νο­μική κρίση του 2008, ο του­ρι­σμός συνει­σέ­φερε στη γαλλική οικο­νο­μία τα μέγιστα. Με ρεκόρ επι­σκε­πτών, από Κινέ­ζους που ταξί­δευαν στο Παρίσι για αγορές υπερ­πο­λυ­τε­λών προ­ϊ­ό­ντων διά­ση­μων οίκων μέχρι Αμε­ρι­κα­νούς που νοί­κια­ζαν βίλες στην Προ­βη­γκία.

Βενετία

Η Βενετία, ένας από τους κορυ­φαί­ους προ­ο­ρι­σμούς διεθνώς, απο­τε­λεί παρά­δειγμα του τι συμ­βαί­νει όταν ο του­ρι­σμός είναι ανε­ξέ­λεγ­κτος. Η ιστο­ρική πόλη δια­θέ­τει μόλις 60.000 κατοί­κους, όμως κάθε χρόνο την επι­σκέ­πτο­νται πάνω από 20 εκα­τομ­μύ­ρια του­ρί­στες, των οποίων η παρου­σία έχει εκτι­νά­ξει τα ενοίκια, έχει κλείσει παρα­δο­σιακά παντο­πω­λεία για να ανοί­ξουν του­ρι­στικά gift shops κι έχει εκδιώ­ξει πολλούς ντό­πιους από την πόλη.

Η UNESCO, θορυ­βη­μένη από την απειλή τής δίχως μέτρο του­ρι­στι­κής επέ­λα­σης στην – ίσως – ομορ­φό­τερη πόλη του κόσμου, προει­δο­ποί­ησε το 2009 ότι «ο του­ρι­σμός μπορεί να οδη­γή­σει τη Βενετία σε έναν υγρό τάφο». Παρά ταύτα η ιταλική κυβέρ­νηση αρνεί­ται να ορίσει ταβάνι στον αριθμό επι­σκε­πτών ή να εφαρ­μό­σει τους ήδη υπάρ­χο­ντες νόμους περί ενοι­κίων. Το μόνο που έκανε ήταν να απα­γο­ρεύ­σει το πέρασμα τερά­στιων κρουα­ζιε­ρό­πλοιων από τα κανάλια, κι αυτό μόνο έπειτα από κινη­το­ποί­ηση αστέρων του Χόλι­γουντ, αν και οι ίδιοι οι Βενε­τσιά­νοι το ζητού­σαν επί χρόνια.

Κίνα

Το παρά­δειγμα της Κίνας δείχνει ότι από μια προ­σε­κτικά σχε­δια­σμένη του­ρι­στική στρα­τη­γική μπορούν να προ­κύ­ψουν ώς και γεω­πο­λι­τικά οφέλη. Από τη δεκα­ε­τία του 1980 η Κίνα άρχισε να συνει­δη­το­ποιεί πόσο σημα­ντικό θα ήταν ένα «άνοιγμα» προς τον υπό­λοιπο κόσμο. Εκτός από τα οικο­νο­μικά κίνητρα, προ­σπά­θησε να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει τον του­ρι­σμό ως ένα εργα­λείο διπλω­μα­τίας. Η ιδέα ήταν η εξής: Με το να επι­τρα­πεί σε ξένους να επι­σκέ­πτο­νται το μέχρι πρό­τι­νος… άβατο της Κίνας και να γνω­ρί­ζουν τα αξιο­θέ­ατα και τον πολι­τι­σμό της, η εικόνα της χώρας στον κόσμο θα μπο­ρούσε στα­διακά να βελ­τιω­θεί.

Οι περισ­σό­τε­ροι ξεναγοί στην Κίνα είναι εκπαι­δευ­μέ­νοι από την κυβέρ­νηση. Στα μέσα του 1980 ο αριθμός των δωμα­τίων σε ολό­κληρο το Πεκίνο δεν ξεπερ­νούσε τα… 500. Σήμερα, χτί­ζο­νται περισ­σό­τερα και­νούρ­για ξενο­δο­χεία στη χώρα κάθε χρόνο απ’ ό,τι στον υπό­λοιπο κόσμο συνο­λικά.

Καναδάς

Ο Καναδάς απο­τε­λεί χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα του τι μπορεί να συμβεί στον του­ρι­στικό σχε­δια­σμό μιας χώρας από πολι­τι­κές και οικο­νο­μι­κές αλλαγές, όχι απα­ραί­τητα στο εσω­τε­ρικό της, αλλά στην ευρύ­τερη γει­το­νική περιοχή. Τέτοιου είδους δευ­τε­ρο­γε­νείς επι­πτώ­σεις χτύ­πη­σαν την του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία του Καναδά μετά τις επι­θέ­σεις της 11ης Σεπτεμ­βρίου στις ΗΠΑ. Τότε η αμε­ρι­κα­νική κυβέρ­νηση άρχισε να απαιτεί δια­βα­τή­ρια για το πέρασμα των κανα­δο­α­με­ρι­κα­νι­κών συνόρων. Δεδο­μέ­νου ότι οι περισ­σό­τε­ροι Αμε­ρι­κα­νοί δεν διέ­θε­ταν δια­βα­τή­ριο, ο του­ρι­σμός του Καναδά μειώ­θηκε δρα­μα­τικά.

Ο πρό­ε­δρος της Κανα­δι­κής Επι­τρο­πής για τον του­ρι­σμό Ντέι­βιντ Γκόλν­τσταϊν είχε πει ότι «πριν ήμασταν ουσια­στικά επα­να­παυ­μέ­νοι, αφού οι μεγα­λύ­τε­ροι κατα­να­λω­τές στον πλανήτη ήταν οι γεί­το­νές μας». Έκτοτε ο Καναδάς ανα­γκά­στηκε να μοχθή­σει για να προ­σελ­κύ­σει του­ρί­στες από άλλες χώρες και τα κατά­φερε, βελ­τιώ­νο­ντας την πρό­σβαση, κάνο­ντας μεγάλη διεθνή δια­φη­μι­στική καμπά­νια, εξω­ρα­ΐ­ζο­ντας τα πιο του­ρι­στικά μέρη και προ­ω­θώ­ντας το ίματζ της χώρας ως ενός προ­ο­ρι­σμού πολύ δια­φο­ρε­τι­κού από τις ΗΠΑ.

Σήμερα ο του­ρι­σμός στον Καναδά έχει εξε­λι­χθεί σε μια διαρκώς ανα­πτυσ­σό­μενη βιο­μη­χα­νία των 81,7 δισ. δολα­ρίων ετησίως!

Μπουτάν

Αυτή η σχεδόν άγνωστη, μικρο­σκο­πική χώρα στα Ιμαλάια έχει κύριο στόχο να εξα­σφα­λί­σει ότι το περι­βάλ­λον, η κουλ­τούρα και η οικο­νο­μία της δεν θα αλλοιω­θούν από τον μαζικό του­ρι­σμό. Γι’ αυτό θέτει αυστηρά όρια καθο­ρί­ζο­ντας τον αριθμό και το είδος των ξενο­δο­χείων που επι­τρέ­πε­ται να χτι­στούν, φρο­ντί­ζο­ντας, όμως, παράλ­ληλα να υπάρ­χουν από οικο­νο­μικά παν­δο­χεία μέχρι πολυ­τελή resorts.

Δεν υπάρχει μαζικός του­ρι­σμός στο Μπουτάν, κατά συνέ­πεια ούτε πλήθη ούτε επι­πτώ­σεις στο περι­βάλ­λον και τα παρα­δο­σιακά χωριά. Οι του­ρί­στες που προ­σελ­κύει η χώρα προ­σεγ­γί­ζουν, δημο­γρα­φικά, το ιδανικό. Αρκετά εύποροι, καλ­λιερ­γη­μέ­νοι, με ισορ­ρο­πία στις ηλικίες. Επι­προ­σθέ­τως, τα όποια χρήματα εισ­ρέ­ουν από τον του­ρι­σμό πηγαί­νουν σε τοπικές επι­χει­ρή­σεις και ξενο­δο­χεία κι όχι σε πολυ­ε­θνι­κές αλυ­σί­δες, μια στρα­τη­γική που κατα­φέρ­νει με άμεσο τρόπο να μειώνει τη φτώχεια.

Ειδικά στο τελευ­ταίο, το Μπουτάν απο­τε­λεί μάλλον την εξαί­ρεση παρά τον κανόνα. Το τρωτό σημείο του του­ρι­σμού ως ανα­πτυ­ξια­κής στρα­τη­γι­κής είναι, συνήθως, το γεγονός ότι τα χρήματα των του­ρι­στών πηγαί­νουν σε πολυ­ε­θνι­κές (π.χ. μεγάλες αλυ­σί­δες ξενο­δο­χείων all inclusive) κι όχι σε τοπικές επι­χει­ρή­σεις. Αυτό το φαι­νό­μενο είναι γνωστό ως «money in, money out», δηλαδή «λεφτά μπαί­νουν, λεφτά βγαί­νουν». Χρήμα, δηλαδή, που δεν κατα­λή­γει εν τέλει στη χώρα δια­μο­νής.

Καμπό­τζη

Η πιο χαρα­κτη­ρι­στική περί­πτωση του φαι­νο­μέ­νου «money in, money out» είναι η Καμπό­τζη. Μπορεί ο του­ρι­σμός της να ανθεί, όμως τα κέρδη κατα­λή­γουν σε ξένες ξενο­δο­χεια­κές εται­ρείες ή στις τσέπες διε­φθαρ­μέ­νων αξιω­μα­τού­χων της κυβέρ­νη­σης. Ύστερα από δεκα­ε­τίες πολέμου και φρικτών γενο­κτο­νιών, η Καμπό­τζη ανα­δεί­χτηκε σε έναν συναρ­πα­στικό προ­ο­ρι­σμό. Η κυβέρ­νηση, όμως, πούλησε γη – φιλέτο, από εθνικά πάρκα μέχρι ολό­κλη­ρες παρ­θέ­νες παρα­λίες, σε ξένες εται­ρείες για να χτι­στούν ξενο­δο­χεια­κές μονάδες και καζίνα, πολλές φορές ανα­γκά­ζο­ντας τους κατοί­κους να εγκα­τα­λεί­ψουν τη γη τους.

Ενδει­κτικά, η πλειο­νό­τητα των του­ρι­στών στην Καμπό­τζη επι­σκέ­πτε­ται τους παγκο­σμίου φήμης ναούς του Άνγκορ Βατ στην περιοχή Σιεμ Ριπ, από τα σημα­ντι­κό­τερα αξιο­θέ­ατα της υφηλίου. Όμως, σύμφωνα με τον Ντά­γκλας Μπρό­ντε­ρικ, συντο­νι­στή του ΟΗΕ στην Καμπό­τζη, παρά τα πλήθη επι­σκε­πτών, μόλις το 7% των εισπρά­ξεων από τον του­ρι­σμό κατα­λή­γει στο Σιεμ Ριπ.

Ο του­ρι­σμός στην Ελλάδα με αριθ­μούς

◆ Ετήσιες άμεσες εισπρά­ξεις: 13 δισ. ευρώ

◆ Απα­σχό­ληση: 800.000 εργα­ζό­με­νοι

◆ Ξένοι του­ρί­στες ετησίως: 22 εκατ.

◆ Άμεση – έμμεση συνει­σφορά του­ρι­σμού στο ΑΕΠ (2009): 34,3 δισ. ευρώ

◆ Εκτι­μή­σεις συνει­σφο­ράς στο ΑΕΠ για το 2021: 41,1 δισ. ευρώ (αισιό­δοξη πρό­βλεψη: 54,7 δισ.)

Του Βασίλη Γαλούπη

topontiki.gr