Υπόνοιες για μυστική διπλωματία με αιχμή το Καστελλόριζο

Όταν σύσσωμη η ηγεσία του Πεντα­γώ­νου παρα­δέ­χε­ται ότι ανη­συ­χεί για την πιθα­νό­τητα «θερμού» επει­σο­δίου στο Αιγαίο, η Τουρκία απειλεί ευθέως μέσω του υπουρ­γού Άμυνας της Χου­λούσι Ακάρ, ο οποίος κάνει λόγο για «υπε­ρά­σπιση των διεκ­δι­κή­σεών της στο Αιγαίο Πέλαγος ακόμα και αν αυτό απαι­τή­σει θυσίες», και τα τουρ­κικά μαχη­τικά παρε­νο­χλούν ακόμα και το ελι­κό­πτερο του Έλληνα πρω­θυ­πουρ­γού ανήμερα της εθνικής επε­τείου, κάτι μοιάζει να έχει αλλάξει δρα­μα­τικά. Πόσο μάλλον όταν δηλώ­σεις κυβερ­νη­τι­κών στε­λε­χών, όπως αυτές του Νίκου Κοτζιά, του Γιώργου Κατρού­γκα­λου και του Γιάννη Τσιρώνη αφήνουν κερ­κό­πορ­τες για πρα­κτι­κές μυστι­κής διπλω­μα­τίας με άγνωστα ανταλ­λάγ­ματα. Τελικά ποιο είναι το δια­κύ­βευμα και τί μπορεί να βρεθεί στο τραπέζι των δια­πραγ­μα­τεύ­σεων; Προ­ε­τοι­μά­ζει άραγε η ελλη­νική κυβέρ­νηση κάποιου είδους δια­πραγ­μά­τευση με την Άγκυρα, με βάση την εκ των προ­τέ­ρων παρα­δοχή πως το Καστε­λό­ριζο δεν πρέπει να έχει πλήρη επήρεια σε υφα­λο­κρη­πίδα/ΑΟΖ;

Επι­χει­ρώ­ντας μία μικρή ανα­δρομή, το Αιγαίο απο­τε­λεί ζήτημα μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας από το μακρινό 1973. Η διένεξη δηλαδή Αθήνας-Άγκυρας είχε ως αντι­κεί­μενο τα όρια των κυριαρ­χι­κών και διοι­κη­τι­κών δικαιω­μά­των των δύο χωρών στο Αιγαίο. Από τότε, με αξιο­ση­μεί­ωτη συνέ­πεια και επιμονή, η Άγκυρα εγείρει αυτό που στην αργκό της διπλω­μα­τίας είναι γνωστό ως «μονο­με­ρείς επε­κτα­τι­κές διεκ­δι­κή­σεις». Με το πέρασμα των δεκα­ε­τιών, μάλιστα, αυτές εμπλου­τί­ζο­νται. Η Τουρκία γεμίζει με όλο και μεγα­λύ­τερη αυτα­ρέ­σκεια και απλη­στία το καλάθι των λεγό­με­νων ελλη­νο­τουρ­κι­κών δια­φο­ρών. Έτσι, έλαβαν χώρα διπλω­μα­τι­κές μάχες, αλλά και κρίσεις που παρ’ ολίγον να μετα­τρα­πούν σε θερμές, για το εάν τα ελλη­νικά νησιά έχουν δική τους υφα­λο­κρη­πίδα, εάν ο εθνικός ενα­έ­ριος χώρος είναι δέκα ή έξι μίλια, ακόμα και για το ποια χώρα έχει αρμο­διό­τητα στον τομέα της έρευνας και διά­σω­σης, πάντα στο Αιγαίο. Μέχρι που με την κρίση για τα Ίμια το 1996, στο διάλογο προ­στέ­θηκε και η περι­βό­ητη θεωρία περί “γκρίζων ζωνών”.

Το μικρό νησιώ­τικο σύμπλεγμα του Καστε­λο­ρί­ζου ήταν πάντα πρω­ταρ­χι­κής σημα­σίας για την Τουρκία, λόγω της σχετικά μεγάλης από­στα­σης από τη Ρόδο και της εγγύ­τη­τάς του στις τουρ­κι­κές ακτές. Η Άγκυρα δεν είχε πρό­σχημα για διεκ­δι­κή­σεις, λόγω, των ιτα­λο­τουρ­κι­κών συν­θη­κών του 1928 και 1932. Ως γνωστόν τα Δωδε­κά­νησα προ­σαρ­τή­θη­καν στην Ελλάδα το 1947 με την Συνθήκη των Παρι­σίων. Το Καστε­λό­ριζο ήρθε για τα καλά στο προ­σκή­νιο, όταν μετά την κύρωση της Σύμ­βα­σης για το Δίκαιο της Θάλασ­σας από τον ανα­γκαίο αριθμό κρατών, χώρες της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου άρχισαν να ανα­κη­ρύσ­σουν ΑΟΖ (Απο­κλει­στική Οικο­νο­μική Ζώνη) και να τις οριο­θε­τούν μεταξύ τους. Η ΑΟΖ είναι μία συνο­λική οικο­νο­μική έννοια για την αξιο­ποί­ηση των θαλασ­σών, την οποία εισή­γαγε η ανωτέρω Σύμβαση.

Περι­λαμ­βά­νει τα δικαιώ­ματα του παρά­κτιου κράτους στο υπέ­δα­φος του βυθού, δηλαδή στην υφα­λο­κρη­πίδα (κοι­τά­σματα υδρο­γο­ναν­θρά­κων), στον βυθό (φύκια), στο θαλάσ­σιο ύδωρ (αλιεία) και στην επι­φά­νεια της θάλασ­σας (εκμε­τάλ­λευση της κυμα­τι­κής ενέρ­γειας). Σε αντί­θεση με την υφα­λο­κρη­πίδα, η οποία θεω­ρεί­ται αυθύ­παρ­κτο δικαί­ωμα κάθε παρά­κτιου κράτους, η ΑΟΖ πρέπει να ανα­κη­ρυ­χθεί. Αυτό γίνεται μονο­με­ρώς από κάθε κράτος με μία επι­στολή στην αρμόδια υπη­ρε­σία του ΟΗΕ. Για ακα­τα­νό­η­τους λόγους, η Ελλάδα δεν έχει ακόμα ανα­κη­ρύ­ξει ΑΟΖ. Αν την είχε ανα­κη­ρύ­ξει δεν θα είχε, βέβαια, λύσει το πρό­βλημα, επειδή θα πρέπει και να την οριο­θε­τή­σει, γεγονός που στην περί­πτωσή μας απαιτεί συμ­φω­νία και με την Τουρκία. Αυτό σημαί­νει ότι οι λόγοι που κατέ­στη­σαν όλες τις προη­γού­με­νες δεκα­ε­τίες αδύνατη την οριο­θέ­τηση της υφα­λο­κρη­πί­δας, καθι­στούν αδύνατη και την οριο­θέ­τηση της ΑΟΖ.

Όπως είναι γνωστό, η Τουρκία ισχυ­ρί­ζε­ται αυθαι­ρέ­τως ότι τα ελλη­νικά νησιά δεν δια­θέ­τουν δική τους υφα­λο­κρη­πίδα και ως εκ τούτου, η όποια οριο­θέ­τηση θα πρέπει να γίνει μεταξύ των μικρα­σια­τι­κών παρα­λίων και της ηπει­ρω­τι­κής Ελλάδας. Δηλαδή, το Αιγαίο θα πρέπει να χωρι­στεί περίπου στη μέση! Αυτό δεν το ισχυ­ρί­ζε­ται μόνο για μικρά νησιά, αλλά ακόμα και για την Κρήτη! Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασ­σας είναι σαφής: ΑΟΖ δικαιού­ται όποια νησίδα δια­τη­ρεί πάνω της έστω και στοι­χειώδη οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα, όπως π.χ. εκτροφή κατσι­κιών. Η Άγκυρα, όμως, είναι από τα 3-4 κράτη στον κόσμο που δεν έχουν υπο­γρά­ψει τη Σύμβαση και ως εκ τούτου δεν ανα­γνω­ρί­ζουν ούτε ΑΟΖ, παρότι η Σύμβαση έχει κατα­στεί εθιμικό δίκαιο και δεσμεύει και τα κράτη που δεν την έχουν υπο­γρά­ψει.

Όλα αυτά απέ­κτη­σαν πρα­κτική σημασία, όταν η Κυπριακή Δημο­κρα­τία με συντο­νι­σμένο τρόπο όχι μόνο ανα­κή­ρυξε ΑΟΖ, αλλά και συνήψε συμ­φω­νία για την οριο­θέ­τησή της αρχικά με την Αίγυπτο και αργό­τερα και με το Ισραήλ. Οι ισχυρές προ­σπά­θειες της Τουρ­κίας να τορ­πι­λί­σει αυτές τις συμ­φω­νίες και να αμφι­σβη­τή­σει το δικαί­ωμα της Λευ­κω­σίας να οριο­θε­τή­σει την ΑΟΖ της, ναυά­γη­σαν. Αυτό άνοιξε τον δρόμο για την έναρξη των ερευνών για την ανα­κά­λυψη κοι­τα­σμά­των, παρ’ ότι οι αρχικές εκτι­μή­σεις ήταν μάλλον απαι­σιό­δο­ξες. Γι αυτό και στη σχετική πρό­σκληση δεν, αντα­πο­κρί­θη­καν μεγάλες πετρε­λαϊ­κές εται­ρείες.

Τα πράγ­ματα άρχισαν να αλλά­ζουν όταν ανα­κα­λύ­φθη­καν το κοί­τα­σμα “Αφρο­δίτη” τα κοι­τά­σματα Ταμάρ και Λεβιά­θαν στην ισραη­λινή ΑΟΖ και το υπερ­γι­γα­ντιαίο κοί­τα­σμα Ζορ στην αιγυ­πτιακή ΑΟΖ. Μετά την ιταλική ΕΝΙ που ήταν πρω­το­πό­ρος, μπήκαν στο παι­χνίδι και οι κολοσ­σοί Total (γαλλική) και ExxonMobil (αμε­ρι­κα­νική). Η ανα­κά­λυψη εκείνων των κοι­τα­σμά­των εδραί­ωσε την εκτί­μηση ότι στη λεκάνη της Ανα­το­λι­κής Μεσο­γείου υπάρ­χουν μεγάλα κοι­τά­σματα. Έτσι, στα μάτια της Άγκυρας το Καστε­λό­ριζο απέ­κτησε κεντρικό ενδια­φέ­ρον όχι μόνο στο γεω­πο­λι­τικό, αλλά και στο γεω­οι­κο­νο­μικό επίπεδο. Κι αυτό, επειδή, λόγω της γεω­γρα­φι­κής θέσης του, με βάση την αρχή της μέση γραμμής, ελέγχει μία τερά­στια θαλάσ­σια έκταση και τους ενερ­γεια­κούς πόρους που εκτι­μά­ται πως αυτή κρύβει.

Η Τουρκία θέλει πάση θυσία να ελέγξει απο­λύ­τως τον θαλάσ­σιο χώρο μεταξύ Κρήτης και Κύπρου. Ειδικά τώρα που έχει μείνει έξω από το ενερ­γειακό παι­χνίδι, στο οποίο πρω­τα­γω­νι­στεί η Κύπρος, το Ισραήλ και η Αίγυ­πτος. Γι’ αυτό και πραγ­μα­το­ποιεί συστη­μα­τικά όχι μόνο μεγάλες αερο­ναυ­τι­κές ασκή­σεις στην συγκε­κρι­μένη περιοχή, αλλά και σει­σμι­κές έρευνες για τον εντο­πι­σμό ενδε­χό­με­νων κοι­τα­σμά­των. Είναι ένα ξεκά­θαρο μήνυμα προς όλες τις πλευρές ότι αυτός ο θαλάσ­σιος χώρος είναι τουρ­κι­κός. Όσον αφορά τα δικαιώ­ματα του Καστε­λο­ρί­ζου, αλλά και του τόξου Ρόδος-Κάρπαθος-Κάσος-Κρήτη, η Άγκυρα ισχυ­ρί­ζε­ται αυθαί­ρετα ότι αυτά τα νησιά δια­θέ­τουν χωρικά ύδατα έξι μιλίων, αλλά όχι υφα­λο­κρη­πίδα. Με τη λογική αυτή, δεν έχουν καμία επήρεια στον θαλάσ­σιο χώρο ανα­το­λικά της Κρήτης και έτσι προ­σπά­θησε η Τουρκία  να δια­πραγ­μα­τευ­τεί με την Αίγυπτο και με τη Λιβύη την οριο­θέ­τηση της μεταξύ τους υφα­λο­κρη­πί­δας/ΑΟΖ. Χωρίς να υπο­λο­γι­στεί δηλαδή ότι παρεμ­βάλ­λε­ται η Κύπρος στη μία περί­πτωση και η Κρήτη στην άλλη. Με αυτό το σκε­πτικό είχαν σχε­δια­στεί και οι χάρτες, που είχε παρου­σιά­σει πριν από καιρό ο υπουρ­γός Άμυνας Χου­λουσί Ακάρ.

Τα όσα είπε ο Νίκος Κοτζιάς στο Φόρουμ των Δελφών και στη συνέ­χεια με δύο δηλώ­σεις του ο Γιώργος Κατρού­γκα­λος, είναι σαφείς ενδεί­ξεις που επι­βε­βαιώ­νουν τις πλη­ρο­φο­ρίες ότι η Αθήνα προ­σπα­θεί να θέσει το ζήτημα ειδικά του Καστε­λο­ρί­ζου στις ελλη­νο­τουρ­κι­κές συνο­μι­λίες, εκκι­νώ­ντας από εκπτώ­σεις. Σ’ αυτό το κλίμα εντάσ­σε­ται και η δήλωση του Γιάννη Τσιρώνη ότι το Καστε­λό­ριζο είναι στη Μεσό­γειο κι όχι στο Αιγαίο. Ο πρώην υπουρ­γός του ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να μην γνώριζε για τι ακριβώς μιλάει, αλλά το ζήτημα που ανήκει το Καστε­λό­ριζο είναι μία ακόμα διαφορά μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας. Με στενό γεω­γρα­φικό κρι­τή­ριο, προ­φα­νώς το Καστε­λό­ριζο είναι εκτός του Αιγαίου. Είναι ακριβώς αυτό το κρι­τή­ριο που επι­κα­λού­νται οι Τούρκοι για να απο­κό­ψουν το μικρό αυτό νησιω­τικό σύμπλεγμα από τα Δωδε­κά­νησα, στα οποία ανήκε πάντα ιστο­ρικά, διοι­κη­τικά και γεω­γρα­φικά. Απο­κό­πτο­ντάς το από το ελλη­νικό νησιω­τικό αρχι­πέ­λα­γος και αντι­με­τω­πί­ζο­ντάς σαν ξεκομ­μένη νησίδα, επι­διώ­κουν να απο­κτή­σουν στο επίπεδο του διε­θνούς δικαίου επι­χει­ρή­ματα για να συρ­ρι­κνώ­σουν στο έπακρο την επήρειά του σε υφα­λο­κρη­πίδα/ΑΟΖ προς το Νότο. Επειδή η επίμαχη δήλωση Τσιρώνη ήταν συνέ­χεια των δηλώ­σεων Κοτζιά (περί μονα­χο­φά­η­δων) και Κατρού­γκα­λου, προ­φα­νώς έγινε στο πλαίσιο ενός κλί­μα­τος που επι­κρα­τεί για το ζήτημα στα ανώτερα κλι­μά­κια του ΣΥΡΙΖΑ. Ο πρώην υπουρ­γός Αγρο­τι­κών, λοιπόν, πιθα­νό­τατα χωρίς να είχε συνεί­δηση τι ακριβώς έλεγε απο­κά­λυψε πολλά περισ­σό­τερα απ’ όσο συνει­δη­το­ποιούσε για την τρέ­χουσα διπλω­μα­τία της ελλη­νι­κής κυβέρ­νη­σης. Άλλοι, ωστόσο, είχαν και φαί­νε­ται πως προ­ε­τοι­μά­ζουν κάποιου είδους δια­πραγ­μά­τευση με την Άγκυρα, με βάση την εκ των προ­τέ­ρων παρα­δοχή πως το Καστε­λό­ριζο δεν πρέπει να έχει πλήρη επήρεια σε υφα­λο­κρη­πίδα/ΑΟΖ. Εάν η Τουρκία ήταν μία δια­φο­ρε­τική χώρα, η Ελλάδα θα μπο­ρούσε να δια­πραγ­μα­τευ­τεί μία συμ­φω­νία οριο­θέ­τη­σης μαζί της, που στην περί­πτωση του Καστε­λο­ρί­ζου δεν θα είχε ως κρι­τή­ριο μόνο την αρχή της μέση γραμμής, αλλά και την αρχή της ανα­λο­γι­κό­τη­τας. Δηλαδή, να λαμ­βά­νει υπόψη τον μεγάλο χερσαίο όγκο της Τουρ­κίας, σε σύγκριση με το μικρό μέγεθος του Καστε­λο­ρί­ζου.

Η Άγκυρα, όμως, δεν θέτει ζήτημα μειω­μέ­νης επή­ρειας του Καστε­λο­ρί­ζου. Δεν ανα­γνω­ρί­ζει ότι αυτό, όπως και όλα τα άλλα νησιά, δια­θέ­τουν υφα­λο­κρη­πίδα/ΑΟΖ. Κατά συνέ­πεια, ο μόνος τρόπος να επι­λυ­θεί ειρη­νικά αυτή η αντί­θεση είναι να απο­δε­χθεί την παρα­πο­μπή της στο Διεθνές Δικα­στή­ριο της Χάγης, όπως, άλλωστε, έχει προ­τεί­νει εδώ και πολλά χρόνια η Αθήνα, χωρίς να βρει αντα­πό­κριση. Η Ελλάδα, σε αντί­θεση με την Τουρκία, έχει ανα­γνω­ρί­σει τη δικαιο­δο­σία του και ως εκ τούτου θα ανα­γνω­ρί­σει την όποια απόφασή του. Μέχρι, όμως, να φτάσει η υπόθεση στη Χάγη και να εκδοθεί απόφαση, η θέση της Ελλάδας δεν μπορεί παρά να είναι ότι το Καστελόριζο- όπως και όλα τα άλλα νησιά- έχει πλήρη επήρεια σε υφα­λο­κρη­πίδα/ΑΟΖ. Με άλλα λόγια, να εφαρ­μο­στεί η αρχή της μέσης γραμμής μεταξύ των εκα­τέ­ρω­θεν παρα­λίων.