Γιατί δεν πρέπει να βιαστούμε για διάλογο με την Τουρκία-του Γιάννη Βαληνάκη

Ο δημό­σιος διά­λο­γος για την αντι­με­τώ­πιση της Τουρ­κίας κυριαρ­χεί­ται στη χώρα μας από δύο αντί­θετα ρεύματα. Στο ένα άκρο εκείνοι που θεωρούν ότι κάθε τουρ­κική πρό­κληση πρέπει να απα­ντά­ται δυνα­μικά, έστω κι αν έτσι η αντι­πα­ρά­θεση κλι­μα­κω­θεί σε ανοιχτή σύγκρουση. Στο άλλο άκρο όλοι αυτοί που θεωρούν ότι η Ελλάδα απέ­να­ντι στην επι­θε­τική συμπε­ρι­φορά της γεί­το­νος πρέπει να επι­δει­κνύει στρα­τη­γική υπομονή, ελπί­ζο­ντας ότι η Τουρκία θα δια­κό­ψει την επι­θε­τική συμπε­ρι­φορά της και θα απο­δε­χθεί ειρη­νικά έναν ισορ­ρο­πη­μένο συμ­βι­βα­σμό (είτε γιατί «θα συνέλ­θει» από μόνη της, είτε πιε­ζό­μενη από έναν «από μηχανής θεό»). Και οι δύο στρα­τη­γι­κές προ­φα­νώς πάσχουν και για αυτό χρεια­ζό­μα­στε άμεσα έναν τρίτο, «έξυπνο» και νηφάλιο δρόμο διεκ­δι­κη­τι­κής εξο­μά­λυν­σης με την Τουρκία.

Ο εθνικός στόχος είναι λογικά απο­δε­κτός από την πλειο­νό­τητα: δεν μπο­ρούμε να ζούμε συνεχώς με το δάχτυλο στη σκαν­δάλη, αλλά ούτε βέβαια και να υπο­χω­ρούμε παρα­δί­δο­ντας στην Τουρκία αυτά που (συνεχώς αυξη­τικά) ζητάει.

Στη στρα­τη­γική της κλι­μά­κω­σης, συνήθως έχουμε σκεφθεί το πρώτο επι­χει­ρη­σιακό βήμα της σύγκρου­σης, αλλά σπάνια τη συνέ­χεια. Τι θα σήμαινε για τη χώρα μας, αλλά και για την Τουρκία μια γενι­κευ­μένη θερμή σύγκρουση; Η ελλη­νική αμυ­ντική ικα­νό­τητα είναι ισχυ­ρό­τατη και δεν συγκρί­νε­ται ούτε κατά διάνοια με εκείνες χωρών όπου η Τουρκία πολέ­μησε τα τελευ­ταία χρόνια. Πόσο ασφαλής μπορεί όμως να θεω­ρη­θεί η ελλη­νική απο­τροπή, όταν το σύστημα Ερντο­γάν υπερ­φί­αλα την αψηφά, δεί­χνο­ντας έτοιμη να χρη­σι­μο­ποι­ή­σει τη στρα­τιω­τική ανα­μέ­τρηση ως εργα­λείο πολι­τι­κής;

Η επιλογή της «στρα­τη­γι­κής υπο­μο­νής» είναι η πεπα­τη­μένη που ακο­λού­θη­σαν οι περισ­σό­τε­ρες μέχρι σήμερα ελλη­νι­κές κυβερ­νή­σεις. Στο ξεκί­νημα της κρίσης υιοθετώ υψηλούς τόνους απο­φα­σι­στι­κό­τη­τας και εκμαιεύω διε­θνείς κατα­δί­κες, όμως η Τουρκία όχι μόνο δεν απο­τρέ­πε­ται, αλλά κλι­μα­κώ­νει. Εγκλω­βί­ζο­μαι έτσι ανα­γκα­στικά στο δίλημμα όπου έντεχνα με οδήγησε πάλι η Αγκυρα: κλι­μά­κωση ή αδρά­νεια/υπο­χώ­ρηση. Η κλι­μά­κωση δεν είναι η πρώτη μου επιλογή και γίνεται ακόμη πιο δύσκολη γιατί –θεω­ρού­μενη δια­χρο­νικά αδια­νό­ητη– ποτέ δεν ετοι­μά­στηκε στην πλήρη (κι όχι μόνο στην επι­χει­ρη­σιακή) έκτασή της. Αρα, προ­κει­μέ­νου να αποφύγω το επι­κίν­δυνο άγνωστο μιας ανε­ξέ­λεγ­κτης περι­πέ­τειας, επι­χειρώ άρον άρον ελιγ­μούς και βήματα υπο­χώ­ρη­σης. «Ντύνω» επίσης επι­κοι­νω­νιακά με διά­φο­ρους τρόπους την «τακτική» υπο­χώ­ρηση για να γίνει πιο ανεκτή. Και τελικά κλη­ρο­δοτώ με συνε­χείς ανα­βο­λές τα ήδη δύσκολα υπό χει­ρό­τε­ρους όρους στον επόμενο. Με τη στρα­τη­γική αυτή αντι­με­τω­πί­στη­καν (με μικρές μόνο παραλ­λα­γές) όλες σχεδόν οι μεί­ζο­νες ελλη­νο­τουρ­κι­κές κρίσεις των τελευ­ταίων δεκα­ε­τιών (βλ. ανα­λυ­τικά και το βιβλίο μου «Η Ελλάς των τεσ­σά­ρων θαλασ­σών», εκδ. Ι. Σιδέρη 2020).

Τι γίνεται όμως όταν ο Ερντο­γάν, διαι­σθα­νό­με­νος για πρώτη φορά ότι δεν έχει μπροστά του όλο τον χρόνο, πιέ­ζε­ται και πιέζει ασφυ­κτικά για «λύσεις»; Βιά­ζε­ται να δει τα πετρά­δια τού στέμ­μα­τός του (Συρία, Λιβύη, Ναγκόρνο-Καραμπάχ, Αν. Μεσό­γειο, Κυπριακό, Αιγαίο) στη θέση τους, για να συγκρι­θεί έτσι καλύ­τερα με τον Ατα­τούρκ ως ακόμη μεγα­λύ­τε­ρος «πατέρας του έθνους».

Από πλευράς μας, η διάρ­κεια, η ένταση και τα δια­κυ­βεύ­ματα της τρέ­χου­σας κρίσης υπο­τι­μή­θη­καν από την αρχή, και η βασική αυτή εκτί­μηση δεν άλλαξε ακόμη. Επι­πλέον, η αύξηση της τουρ­κι­κής πίεσης με όλα τα μέσα περιέρ­γως συνο­δεύ­ε­ται από αντι­στρό­φως ανάλογη χαλά­ρωση της εθνικής (και δημό­σιας) προ­σο­χής – λες και πρό­κει­ται για μια τρίτη χώρα που βάλ­λε­ται! Κι ο κορω­νο­ϊός δεν αρκεί ως εξήγηση. Βολικό είναι για πολλούς να προ­σποιού­νται ότι η κρίση είναι παρο­δική και θα ξεφου­σκώ­σει μόνη της χωρίς απώ­λειες. Με μικρο-διορθώσεις πορείας, χωρίς συνεχή απο­τί­μηση των εθνικών κερ­δο­ζη­μιών, χωρίς νέα στρα­τη­γική. Κι ότι η «λύση» είναι μία και «απλή»: διε­ρευ­νη­τι­κές και Χάγη…

Με περισσή σπουδή και άκριτο ρομα­ντι­σμό σπεύ­δουμε έτσι υπό χει­ρό­τε­ρες συν­θή­κες («γκρίζες ζώνες», «γαλάζια πατρίδα», λιβυκό μνη­μό­νιο, κραυγές για απο­στρα­τιω­τι­κο­ποί­ηση κ.λπ.) και δια­γρά­φο­ντας τα δικά μας κέρδη του μεσο­δια­στή­μα­τος (π.χ. όρους και προ­α­παι­τού­μενα του δια­λό­γου κατο­χυ­ρω­μένα σε ευρω­παϊ­κές απο­φά­σεις) στην αδιέ­ξοδη πεπα­τη­μένη των διε­ρευ­νη­τι­κών επαφών. Διαρ­ρη­γνύ­ουμε τα ιμάτιά μας ότι δεν θα δεχθούμε διεύ­ρυνση της ατζέ­ντας πέραν του μονα­δι­κού θέματος που ανα­γνω­ρί­ζουμε ως διαφορά κι ότι θα απο­κρού­σουμε απο­φα­σι­στικά με το μαγικό σπαθί μας κάθε τουρ­κική παρε­κτροπή. Κι ότι οι εταίροι και σύμ­μα­χοί μας θα μας στη­ρί­ζουν πιέ­ζο­ντας για γρήγορα απο­τε­λέ­σματα – εμάς θα πιέζουν όμως να υπο­χω­ρή­σουμε, όχι την Τουρκία: «ποντά­ρουμε», είπε κυνικά κι εύγλωττα ο Γερ­μα­νός υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών για να απο­κρού­σει τις πιέσεις για εμπάρ­γκο όπλων, στην ταχεία ολο­κλή­ρωση του δια­λό­γου…

Ο χρόνος είναι σύμ­μα­χος και το μέλλον ευνοϊ­κό­τερο μόνο όταν προ­ε­τοι­μά­ζεις «έξυπνα» ένα συνο­λικά καλύ­τερο συσχε­τι­σμό δυνά­μεων. Για αυτό δεν έχουμε κανένα λόγο να βια­στούμε για νέες διμε­ρείς διε­ρευ­νη­τι­κές, του­λά­χι­στον μέχρι την Εκθεση Μπορέλ-Κομισιόν για την Τουρκία τον Μάρτιο που (με δικό μας ενεργό lobbying) θα θέσει ένα νέο στρα­τη­γικό πλαίσιο σχέσεων Ε.Ε. – Αγκυρας. Μας χρειά­ζε­ται άλλωστε σε κάθε περί­πτωση στρα­τη­γι­κός χρόνος για να ανα­κάμ­ψουμε από κάθε άποψη, να προσ­διο­ρί­σουμε τις θέσεις με τις οποίες θα προ­σέλ­θουμε στον διάλογο, αλλά και για να μετα­τρέ­ψουμε αυτή τη φορά πραγ­μα­τικά τον διάλογο από ελλη­νο­τουρ­κικό σε ευρω­τουρ­κικό. Διά­λο­γος ναι, αλλά με προ­ϋ­πο­θέ­σεις, κανόνες και ευρω­παϊ­κές εγγυ­ή­σεις!

* Ο κ. Γιάννης Βαλη­νά­κης είναι καθη­γη­τής, πρό­ε­δρος του Ευρω­παϊ­κού Κέντρου Αρι­στείας/ΕΚΠΑ, πρώην υφυ­πουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών.

Πηγή: kathimerini.gr