Γεράσιμος Κονδυλάτος: Κάτω απ’ τη θάλασσα όλα αλλάζουν

Ποια είναι τα βασικά είδη ψαριών ή άλλων οργα­νι­σμών που παρα­κο­λου­θείτε στην περιοχή κ. Κον­δυ­λάτο και τι σας δεί­χνουν οι μακρο­χρό­νιες τάσεις; Έχετε παρα­τη­ρή­σει αλλαγές που σχε­τί­ζο­νται με την κλι­μα­τική αλλαγή ή την υπε­ρα­λί­ευση;

Τα βασικά είδη κα Παμπρή που παρα­κο­λου­θούμε στον Υδρο­βιο­λο­γικό Σταθμό Ρόδου (ΥΣΡ) του Ελλη­νι­κού Κέντρου Θαλάσ­σιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) είναι τα ξενικά, με έμφαση στα χωρο­κα­τα­κτη­τικά είδη, όπως ο λαγο­κέ­φα­λος (Lagocephalus sceleratus), το λεο­ντό­ψαρο (Pterois miles), η τρο­μπέτα (Fistularia commersonii), κ.ά.

Η «τρο­πι­κο­ποί­ηση» της Μεσο­γείου οδηγεί εδώ και χρόνια στην εισβολή ξενικών ειδών μέσω της Διώ­ρυ­γας του Σουέζ (Λεσ­σε­ψιανή μετα­νά­στευση) στη θαλάσ­σια περιοχή της Ρόδου. Είδη όπως τα προ­α­να­φερ­θέ­ντα έχουν πλέον κατα­στεί κυρί­αρχα στα παρά­κτια νερά του νησιού, γεγονός που απο­δει­κνύ­ε­ται από τον μεγάλο αριθμό ατόμων, τη βιομάζα και τη συχνό­τητα εμφά­νι­σής τους, είτε μέσω πει­ρα­μα­τι­κής αλιείας είτε με μαρ­τυ­ρίες από επαγ­γελ­μα­τίες αλιείς της περιο­χής.

Ο αριθμός των ξενικών ειδών στην περιοχή έχει αυξηθεί από λίγα το 1940 σε περίπου 37 σήμερα, με τα εισβο­λικά να αντα­γω­νί­ζο­νται ή να εκτο­πί­ζουν ενδη­μικά είδη.

Παρα­δείγ­μα­τος χάριν, το λεο­ντό­ψαρο θεω­ρεί­ται πλέον το πιο δυνα­μικό εισβο­λικό είδος στη Ρόδο, βάσει δειγ­μα­το­λη­ψιών. Μολο­νότι τα στοι­χεία που δια­θέ­τουμε δεν έχουν μεγάλες χρο­νο­σει­ρές, υπάρ­χουν απο­δεί­ξεις ότι η βιο­λο­γική αυτή ρύπανση αυξά­νε­ται τοπικά με σταθερό ρυθμό.

Αυτήν την περίοδο εργά­ζο­μαι, μεταξύ άλλων, στην ανάλυση δεδο­μέ­νων αλιείας που έχω συλ­λέ­ξει από το 2003 έως το 2025, μέσω των οποίων θα διε­ρευ­νή­σουμε την αυξη­τική τάση των ξενικών ειδών στην περιοχή, καθώς και την αντί­στοιχη αντα­πό­κριση των αυτό­χθο­νων ειδών.

Η άνοδος της θερ­μο­κρα­σίας της Μεσο­γείου κατά ~1,5 °C τις τελευ­ταίες τρεις δεκα­ε­τίες διευ­κο­λύ­νει και επι­τα­χύ­νει την είσοδο και εγκα­τά­σταση θερ­μό­φι­λων και τρο­πι­κών ειδών, ενώ παράλ­ληλα συρ­ρι­κνώ­νει ή μετα­κι­νεί τα ψάρια που είναι προ­σαρ­μο­σμένα σε πιο δρο­σε­ρές συν­θή­κες βορειό­τερα ή βαθύ­τερα.

Η Ελλάδα έχει χάσει περίπου 50 % των ιχθυα­πο­θε­μά­των της από τη δεκα­ε­τία του 1990, λόγω χρόνιας υπε­ρα­λί­ευ­σης και μη επαρ­κούς δια­χεί­ρι­σης. Ένα χαρα­κτη­ρι­στικό παρά­δειγμα, που απο­δί­δε­ται σε έντονη αλιευ­τική πίεση, απο­τε­λεί η μείωση στο μέσο μέγεθος εμπο­ρι­κών ειδών, όπως της κου­τσο­μού­ρας, του λυθρι­νιού και του σαρ­γό­παππα.

Ποια ξενικά ή εισβο­λικά είδη κατα­γρά­φετε πιο συχνά στα νερά της Ρόδου; Υπάρ­χουν νέα είδη που προ­κα­λούν ανη­συ­χία;

Ας δούμε την απά­ντηση στο ερώτημά σας μέσα από τα απο­τε­λέ­σματα μίας σειράς δειγ­μα­το­λη­ψιών (2021–2022) στην περιοχή της Ρόδου, όπου από τα 71 συνο­λικά είδη ψαριών που συλ­λέ­χθη­καν με στατικά δίχτυα, τα 14 ήταν ξενικά (περίπου το 20%). Τα πιο συχνά αλιευό­μενα ήταν τα τρία είδη που ανέφερα στην αρχή: λεο­ντό­ψαρο, τρο­μπέτα και λαγο­κέ­φα­λος. Όσον αφορά στα καρ­κι­νοειδή δεκά­ποδα (όπως γαρίδες και καβού­ρια), του­λά­χι­στον 22 ξενικά είδη έχουν κατα­γρα­φεί στην περιοχή της Ρόδου και απο­τε­λούν περίπου το 15% των 148 συνο­λικά κατα­γε­γραμ­μέ­νων ειδών (στοι­χεία του 2020).

Αρκετά από αυτά είναι ήδη εγκα­τε­στη­μένα, δηλαδή έχουν έρθει για να μείνουν — ένδειξη της αυξα­νό­με­νης βιο­λο­γι­κής ρύπαν­σης. Παρα­δείγ­ματα απο­τε­λούν τα είδη Atergatis roseus, που εμφα­νί­στηκε στη Ρόδο μετά το 2009, και Portunus pelagicus (μπλε καβούρι), με πρώτη κατα­γραφή τη δεκα­ε­τία 1990–2000. Το αντί­στοιχο ποσοστό στη Μεσό­γειο ανέρ­χε­ται σε 24%, με 400 κατα­γε­γραμ­μένα είδη δεκά­πο­δων. Στα νεότερα είδη που έχουν προ­κα­λέ­σει και συνε­χί­ζουν να προ­κα­λούν ανη­συ­χία συγκα­τα­λέ­γε­ται ο πολύ τοξικός λαγο­κέ­φα­λος, γνωστός ως ένα από τα 100 πιο επι­βλαβή ξενικά είδη στη Μεσό­γειο. Για το συγκε­κρι­μένο είδος δεν προ­κα­λούν ανη­συ­χία μόνο οι αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις του στο οικο­σύ­στημα, την αλιεία και την τοπική οικο­νο­μία. Απο­τε­λεί και σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία. Σύμφωνα με μελέτη του 2024, στην οποία συμ­με­τείχε το ΕΛΚΕΘΕ, από την εμφά­νισή του στη Μεσό­γειο έχουν κατα­γρα­φεί 198 περι­στα­τικά που σχε­τί­ζο­νται άμεσα με την ανθρώ­πινη υγεία, εκ των οποίων 28 ήταν επι­θέ­σεις σε ανθρώ­πους, του­λά­χι­στον 143 μη θανα­τη­φόρα επει­σό­δια δηλη­τη­ρί­α­σης, ενώ 27 αφο­ρού­σαν θανά­τους από κατα­νά­λωσή του. Μεγάλη ανη­συ­χία προ­κα­λεί και το λεο­ντό­ψαρο, το οποίο αλιεύ­ε­ται σχετικά εύκολα με υπάρ­χο­ντα αλιευ­τικά εργα­λεία, ενώ μπορεί να κατα­να­λω­θεί από τον άνθρωπο χωρίς κίνδυνο.

Στο δια­δί­κτυο κυκλο­φο­ρούν ήδη πολλές συντα­γές, τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξω­τε­ρικό.

Ακόμη ένα είδος είναι ο νανο­λα­γο­κέ­φα­λος, επίσης τοξικό, για το οποίο τα έως τώρα τα δια­θέ­σιμα στοι­χεία είναι επαρκή ώστε να χαρα­κτη­ρι­στεί ως εισβο­λικό.

Παρότι στην ανα­το­λική Μεσό­γειο η μέδουσα Ροπι­λέμα η νομα­δική (Rhopilema nomadica) κατα­γρά­φε­ται ως ένα από τα πιο επι­κίν­δυνα είδη, λόγω των τσι­μπη­μά­των που προ­κα­λεί στον άνθρωπο, καθώς και των κοι­νω­νι­κών και οικο­λο­γι­κών επι­πτώ­σεων — ιδιαί­τερα κατά τις εαρινές/καλο­και­ρι­νές εξάρ­σεις της — η εμφά­νισή της στη Ρόδο παρα­μέ­νει σπο­ρα­δική. Ωστόσο, επειδή θεω­ρεί­ται σοβαρός πρό­σθε­τος παρά­γο­ντας δημό­σιας ασφά­λειας, ο ΥΣΡ παρα­κο­λου­θεί και κατα­γρά­φει την παρου­σία της και θα ενη­με­ρώ­νει το κοινό σε περί­πτωση που αυτό κριθεί ανα­γκαίο.

Τέλος, αξίζει να σημειω­θεί ότι, μολο­νότι η αγριό­σαλπα και ο μαύρος γερ­μα­νός — φυτο­φάγα είδη — ζουν στα παρά­κτια νερά του νησιού εδώ και πολλές δεκα­ε­τίες, συνε­χί­ζουν να προ­κα­λούν ανη­συ­χία στην επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα.

Η γεω­γρα­φική τους εξά­πλωση επε­κτεί­νε­ται, αντα­γω­νί­ζο­νται αυτό­χθονα είδη όπως η σάλπα και ο σκάρος και απει­λούν με απο­ψί­λωση τα σκληρά υπο­στρώ­ματα και τα λιβάδια Ποσει­δω­νίας.

Τα ξενικά είδη επη­ρε­ά­ζουν την τοπική ιχθυο­πα­νίδα και τους επαγ­γελ­μα­τίες αλιείς, εσείς έχετε φέρει σχέδιο για τον λαγο­κέ­φαλο. Ποιες είναι οι βασικές κατευ­θύν­σεις περιο­ρι­σμού της εξά­πλω­σης αυτών των ειδών;

Πριν ανα­φερθώ στις βασικές κατευ­θύν­σεις για τον περιο­ρι­σμό της εξά­πλω­σης των ξενικών ειδών, θα πρέπει να τονίσω ότι οι επι­πτώ­σεις των ειδών αυτών δεν είναι πάντα αρνη­τι­κές. Υπάρχει και η θετική πλευρά, όπως για παρά­δειγμα όταν κάποιο είδος είναι εδώδιμο και μπορεί να απο­τε­λέ­σει νέο αλιευ­τικό πόρο, δηλαδή πηγή εσόδων για την τοπική κοι­νω­νία. Αρκεί αυτό να μελε­τη­θεί σωστά ως προς τη βιω­σι­μό­τητα της εκμε­τάλ­λευ­σής του και να προ­ω­θη­θεί στις τοπικές ή/και στις ελλη­νι­κές, γενι­κό­τερα, αγορές.

Οι βασικές, λοιπόν, κατευ­θύν­σεις είναι: Πρόληψη και έγκαιρη ανί­χνευση, πρα­κτι­κές αφαί­ρε­σης και συνε­χούς αλιείας, δημόσια ευαι­σθη­το­ποί­ηση και εκπαί­δευση, χωρικός έλεγχος και προ­στα­τευό­με­νες ζώνες, ενί­σχυση του νομο­θε­τι­κού πλαι­σίου και δικτύων συνερ­γα­σίας, απο­κα­τά­σταση και υπο­στή­ριξη αυτό­χθο­νων ειδών.

Η απο­κα­τά­σταση των οικο­τό­πων περι­λαμ­βά­νει -μεταξύ άλλων- την ανα­γέν­νηση των λιβα­διών Ποσει­δω­νίας (με ενεργές δράσεις φύτευ­σης) και των βεν­θι­κών οικο­συ­στη­μά­των, σε περιο­χές που έχουν δεχθεί έντονη ανθρω­πο­γενή πίεση.

Με τον τρόπο αυτό ενι­σχύ­ε­ται η ανθε­κτι­κό­τητα της φυσικής πανίδας απέ­να­ντι σε υφι­στά­με­νες και μελ­λο­ντι­κές εισβο­λές. Πρα­κτική αυτής της κατεύ­θυν­σης μπορεί επίσης να απο­τε­λέ­σει η ενί­σχυση τρο­φι­κών αλυ­σί­δων με φυσι­κούς θηρευ­τές, που συμ­βάλ­λουν στον έλεγχο της υπε­ρα­φθο­νίας των εισβο­λι­κών ειδών. Όσον αφορά στον λαγο­κέ­φαλο, το ΕΛΚΕΘΕ, μέσω του υπο­βλη­θέ­ντος Δια­χει­ρι­στι­κού Σχεδίου, εστιά­ζει: στην πρόληψη μέσω παρα­κο­λού­θη­σης και ακρι­βούς ανα­γνώ­ρι­σης, στην κάλυψη οικο­νο­μι­κών απω­λειών μέσω κινή­τρων για την αλίευση εισβο­λι­κών ειδών, στην εκπαί­δευση αλιέων και κοινού, στην εξε­ρεύ­νηση της εμπο­ρι­κής αξιο­ποί­η­σής του (φαρ­μα­κευ­τικά, καλ­λυ­ντικά, βιο­τε­χνο­λο­γία, κ.λπ.), στην ενί­σχυση περιο­χών όπου τα αυτό­χθονα είδη χρειά­ζο­νται στήριξη, και στη θέσπιση νομο­θε­τι­κών περιο­ρι­σμών και χρήσης προ­στα­τευό­με­νων ζωνών.

Υπάρχει συνεί­δηση για τη βιω­σι­μό­τητα των αλιευ­μά­των; Ποιοι είναι οι μεγα­λύ­τε­ροι κίν­δυ­νοι για τα αλιευ­τικά απο­θέ­ματα της περιο­χής και ποιες περιο­χές χρειά­ζο­νται προ­στα­σία μέσω ειδικών ζωνών ή παρεμ­βά­σεων;

Πράγ­ματι, στο ΝΑ Αιγαίο υπάρχει αυξα­νό­μενη συνει­δη­το­ποί­ηση για τη βιω­σι­μό­τητα των αλιευ­μά­των, ιδίως μέσω προ­γραμ­μά­των που αφορούν στην αλιευ­τική δια­χεί­ριση και τη χρήση μοντέ­λων ECOPATH/EcoSIM για την αξιο­λό­γηση των οικο­συ­στη­μά­των και τη δια­μόρ­φωση σενα­ρίων μείωσης της αλιευ­τι­κής πίεσης. Παράλ­ληλα, γίνο­νται προ­σπά­θειες συν­δια­χεί­ρι­σης, με συμ­με­τοχή των επαγ­γελ­μα­τιών αλιέων σε τοπικά σχέδια ανά­πτυ­ξης και χρη­μα­το­δο­τού­μενα προ­γράμ­ματα που συν­δέ­ουν την αλιεία με την του­ρι­στική και περι­βαλ­λο­ντική αει­φο­ρία.

Οι μεγα­λύ­τε­ροι κίν­δυ­νοι για τα αλιευ­τικά απο­θέ­ματα στο ΝΑ Αιγαίο είναι η υπε­ρα­λί­ευση, καθώς περίπου το 70 % των στο­χευό­με­νων αλιευ­μά­των και το 43 % των μη στο­χευό­με­νων κατα­τάσ­σο­νται ως μη βιώσιμα απο­θέ­ματα στην περιοχή. Επι­πλέον, η αδήλωτη, παρά­νομη και άναρχη αλιεία απο­τε­λούν κρί­σι­μες απειλές που υπο­νο­μεύ­ουν τις βιώ­σι­μες πρα­κτι­κές, ενώ υφί­στα­νται και κατα­στρο­φι­κές αλιευ­τι­κές μέθοδοι που επη­ρε­ά­ζουν τους εύθραυ­στους βεν­θι­κούς οικο­τό­πους.

Η κλι­μα­τική αλλαγή, μέσω της ανόδου της θερ­μο­κρα­σίας της θάλασ­σας, επι­τα­χύ­νει τη μετα­νά­στευση ειδών, μειώνει τα απο­θέ­ματα αυτό­χθο­νων ψαριών και επη­ρε­ά­ζει δυσμε­νώς το οικο­σύ­στημα.

Τα εισβο­λικά είδη και ο ευτρο­φι­σμός επι­βα­ρύ­νουν περαι­τέρω τα οικο­συ­στή­ματα και μειώ­νουν την ανα­πα­ρα­γω­γική βάση των αυτό­χθο­νων ειδών. Στις περιο­χές που χρειά­ζο­νται άμεση προ­στα­σία ανήκει αναμ­φί­βολα το ΝΑ Αιγαίο. Βλέπω θετικά τη δημιουρ­γία του νέου μεγάλου θαλάσ­σιου πάρκου, συνο­λι­κής έκτασης ~9.500 km², που ανα­κοι­νώ­θηκε στις 21 Ιουλίου 2025. Στο Αιγαίο ανήκει και η νήσος Γυάρος, γύρω από την οποία η θαλάσ­σια περιοχή ήδη υπό­κει­ται σε περιο­ρι­σμούς αλιευ­τι­κών δρα­στη­ριο­τή­των.

Ο θαλάσ­σιος χωρο­τα­ξι­κός σχε­δια­σμός και η εφαρ­μογή του θα απο­τε­λέ­σουν ένα ολο­κλη­ρω­μένο εργα­λείο δια­χεί­ρι­σης και σχε­δια­σμού, με στόχο την οργά­νωση της χρήσης των θαλάσ­σιων περιο­χών κατά τρόπο που να ελα­χι­στο­ποιεί τις συγκρού­σεις μεταξύ δια­φο­ρε­τι­κών δρα­στη­ριο­τή­των (π.χ., αλιεία, του­ρι­σμός, ναυ­τι­λία, προ­στα­σία περι­βάλ­λο­ντος).

Πώς μπορεί η τοπική κοι­νω­νία – ή ακόμα και ο του­ρι­σμός – να συν­δε­θεί θετικά με την επι­στη­μο­νική παρου­σία του ΕΛΚΕΘΕ στη Ρόδο;

Η σύνδεση της τοπικής κοι­νω­νίας και του του­ρι­σμού με την επι­στη­μο­νική δρα­στη­ριό­τητα του ΕΛΚΕΘΕ στη Ρόδο μπορεί να επι­τευ­χθεί με διά­φο­ρους τρόπους, ώστε να ενι­σχυ­θεί η περι­βαλ­λο­ντική συνεί­δηση, η βιώσιμη ανά­πτυξη και το αμοι­βαίο όφελος.

Αυτό μπορεί να περι­λαμ­βά­νει εκπαι­δευ­τικά και ενη­με­ρω­τικά προ­γράμ­ματα (π.χ., σεμι­νά­ρια, εργα­στή­ρια, ημε­ρί­δες για αλιείς, επαγ­γελ­μα­τίες του του­ρι­σμού, σχολεία και το ευρύ κοινό), με στόχο την ενη­μέ­ρωση για τη σημασία της βιώ­σι­μης αλιείας και την προ­στα­σία των θαλάσ­σιων οικο­συ­στη­μά­των. Ιδιαί­τερα σημα­ντική είναι και η προ­ώ­θηση της «επι­στή­μης των πολιτών», μέσω της οποίας οι πολίτες (κάτοι­κοι και παρα­θε­ρι­στές) συμ­με­τέ­χουν σε προ­γράμ­ματα παρα­κο­λού­θη­σης (π.χ., κατα­γραφή ψαριών, παρα­κο­λού­θηση ποιό­τη­τας νερού, κατα­γραφή εισβο­λι­κών ειδών).

Με αυτόν τον τρόπο ενι­σχύ­ε­ται η αίσθηση του «συνι­διο­κτήτη» του θαλάσ­σιου περι­βάλ­λο­ντος και ανα­πτύσ­σε­ται μια γέφυρα ανάμεσα στην επι­στη­μο­νική κοι­νό­τητα και την κοι­νω­νία. Μέσω της συνερ­γα­σίας με τοπι­κούς φορείς του­ρι­σμού, μπορεί να προ­ω­θη­θεί η εικόνα της Ρόδου ως «πρά­σι­νου» ή «οικο­λο­γι­κού» προ­ο­ρι­σμού, που σέβεται και προ­στα­τεύει το θαλάσ­σιο περι­βάλ­λον. Αυτό μπορεί να επι­τευ­χθεί, για παρά­δειγμα, με την ανά­πτυξη θεμα­τι­κών εκδρο­μών ή κατα­δυ­τι­κού του­ρι­σμού που εστιά­ζουν στην επι­στήμη και την προ­στα­σία των θαλάσ­σιων ειδών — και όχι μόνο. Επι­πλέον, έχουν ήδη προ­τα­θεί: η συνερ­γα­σία με τους αλιείς για την εφαρ­μογή βιώ­σι­μων πρα­κτι­κών, η εκπαί­δευση και παροχή επι­στη­μο­νι­κών δεδο­μέ­νων που βοηθούν στη βελ­τιω­μένη δια­χεί­ριση των αλιευ­μά­των, η διορ­γά­νωση ανοι­χτών επι­στη­μο­νι­κών ημερών, εκθέ­σεων και δράσεων περι­βαλ­λο­ντι­κής ευαι­σθη­το­ποί­η­σης με τη συμ­με­τοχή όλων των φορέων.

Τι σας οδήγησε να ασχο­λη­θείτε με την ιχθυο­λο­γία και ειδικά με το υπο­θα­λάσ­σιο περι­βάλ­λον και ποια είναι η πιο εντυ­πω­σιακή παρα­τή­ρηση ή εμπει­ρία που έχετε ζήσει κατά τη διάρ­κεια της θητείας σας στον ΥΣΡ;

Η κατα­γωγή μου είναι από τη Λευκάδα, το μέρος όλων των καλο­και­ρι­νών μου δια­κο­πών έως την ενη­λι­κί­ωσή μου. Ίσως ακου­στεί κοι­νό­τυπο, αλλά πράγ­ματι, η θάλασσα με γοήτευε από μικρό. Η επαφή μου με το υπο­θα­λάσ­σιο περι­βάλ­λον, κυρίως μέσα από τη μάσκα, με έφερνε σε επαφή με έναν αθέατο κόσμο που έκρυβε συνεχώς μία νέα έκπληξη, κάτι πρω­τό­γνωρο έως και μαγικό. Όταν συνει­δη­το­ποί­ησα ότι αυτός ο κόσμος είναι πολύ­τι­μος όσο και εύθραυ­στος μου γεν­νή­θηκε η ιδέα να τον υπη­ρε­τήσω.