“Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη: Μια χαμένη ευκαιρία ή τελικά μια ουτοπία;”

Γράφει η Ελευ­θε­ρία Φτα­κλάκη

Η επι­δη­μία του κορω­ναϊού φαί­νε­ται να ανα­στρέ­φει την πορεία της ιστο­ρίας. Αμφι­σβη­τεί­ται η παγκο­σμιο­ποί­ηση καθώς και η ευρω­παϊκή ολο­κλή­ρωση που απο­τέ­λεσε το μοντέλο για τη δια­δι­κα­σία των περι­φε­ρεια­κών ολο­κλη­ρώ­σεων.

Στο προ­σκή­νιο επα­νέρ­χε­ται ο αγώνας των κρατών για την εθνική επι­βί­ωση τους. Το έθνος-κράτος με τη Βεστφα­λιανή λογική, φαί­νε­ται να βιώνει μια εντυ­πω­σιακή ανα­γέν­νηση και μαζί του και ο εθνικός εγω­ι­σμός. Τα σύνορα μεταξύ των κρατών έκλει­σαν. Η συμ­φω­νία «Schengen» μπήκε στην κατά­ψυξη μέχρι νεο­τέ­ρας και κάθε κυβέρ­νηση επι­κε­ντρώ­νε­ται στην επι­κρά­τεια της, ισχυ­ρι­ζό­μενη πως είναι καλύ­τερα προ­ε­τοι­μα­σμένη για την κατα­πο­λέ­μηση της κρίσης από ό, τι οι γεί­το­νές της.

Η παν­δη­μία ανέ­δειξε έντονα το έλλειμμα της Αλλη­λεγ­γύης μεταξύ των κρατών καθώς κάθε κράτος περι­χα­ρα­κώ­νε­ται στα του οίκου του. Σε ευρω­παϊκό επίπεδο η έννοια της Αλλη­λεγ­γύης δια­χέ­ε­ται σε ολό­κληρη την ενω­σιακή έννομη τάξη, τόσο ως αξία όσο και ως στόχος της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης. Στη Συνθήκη της Λισ­σα­βώ­νας, η αρχή της Αλλη­λεγ­γύης μεταξύ των κρατών μελών φιλο­ξε­νεί­ται σε διά­φο­ρες δια­τά­ξεις και απο­τε­λεί κεντρικό άξονα σημα­ντι­κών πολι­τι­κών της Ένωσης: από τον Χώρο Ελευ­θε­ρίας, Ασφά­λειας και Δικαιο­σύ­νης και την Οικο­νο­μική Πολι­τική έως την πολι­τική Ενέρ­γειας, τις Ευρω­παϊ­κές Εξω­τε­ρι­κές Σχέσεις και τη Μετα­νά­στευση.

Ευλόγως προ­κύ­πτουν ουσιώδη ερω­τή­ματα:

1ο) Ποια είναι τα όρια της θεμε­λιώ­δους αρχής και αξίας της Αλλη­λεγ­γύης και πως μετου­σιώ­νε­ται σε στόχο της ΕΕ;

2Ο) Στην πράξη υπάρχει Αλλη­λεγ­γύη μεταξύ των κρατών μελών ή μήπως τελικά απο­τε­λεί μια ουτοπία;

Η ιστο­ρική δια­δρομή της ευρω­παϊ­κής ενο­ποί­η­σης στις κρί­σι­μες στιγμές, λει­τούρ­γησε με αντα­να­κλα­στικά Αλλη­λε­ξάρ­τη­σης και όχι Αλλη­λεγ­γύης. Πλείστα τα παρα­δείγ­ματα που δυνα­μι­τί­ζουν την ευρω­παϊκή Αλλη­λεγ­γύη με πρό­σφατο παρά­δειγμα την παν­δη­μία .

Εν τέλει, μήπως έφθασε η ώρα να επα­να­προσ­διο­ρί­σουμε τις αρχές και τους στόχους της Ευρω­παϊ­κής Ενο­ποί­η­σης, ξεκι­νώ­ντας με ένα βασικό θεμέλιο λίθο της, την αρχή της Αλλη­λεγ­γύης ;

– Η Αλλη­λεγ­γύη στο ευρω­παϊκό οικο­δό­μημα

Πατέρες της Αλλη­λεγ­γύης ήταν οι ιδρυτές της τότε Ευρω­παϊ­κής Κοι­νό­τη­τας, Robert Schuman, Konrad Adenauer και Alcide De Gasperi, οι οποίοι έθεσαν την Αλλη­λεγ­γύη ως βάση του οικο­νο­μι­κού και πολι­τι­κού αυτού εγχει­ρή­μα­τος. Η κυρί­αρχη χρήση της έννοιας της Αλλη­λεγ­γύης στη Ευρώπη είναι αυτή της Αλλη­λεγ­γύης του Κοι­νω­νι­κού Κράτους. Ως

έννοια προσ­διο­ρί­ζει την ευθύνη των πολιτών να βοη­θή­σουν όσους έχουν ανάγκη ανάμεσά τους, όχι λόγω φιλευ­σπλα­χνίας αλλά χάρη στους δεσμούς που συν­δέ­ουν τους πολίτες, τον έναν με τον άλλο.

Στη Συνθήκη της Λισ­σα­βώ­νας το 2009, η έννοια της Αλλη­λεγ­γύης απο­τε­λεί έναν συμ­βι­βα­σμό δια­φο­ρε­τι­κών παρα­δό­σεων, ο οποίος εκφρά­ζε­ται μέσα από τη γλώσσα που χρη­σι­μο­ποιεί­ται. Από την μια πλευρά είναι σαφής η επιρροή της χρι­στια­νι­κής παρά­δο­σης με έννοιες κλειδιά όπως η κοι­νω­νική αγορά, η αξιο­πρέ­πεια του ανθρώ­που, η δικαιο­σύνη και η συνοχή, η αλλη­λεγ­γύη και η επι­κου­ρι­κό­τητα. Από την άλλη, σημα­ντι­κές έννοιες του φιλε­λευ­θε­ρι­σμού και της σοσιαλ­δη­μο­κρα­τίας έχουν επίσης συμπε­ρι­λη­φθεί όπως για παρά­δειγμα, η πλήρης απα­σχό­ληση, ο πλου­ρα­λι­σμός και η ισότητα των δύο φύλων.

– Η Αλλη­λεγ­γύη στην ιστο­ρική της δια­δρομή

Έχει αξία να ανα­τρέ­ξουμε μέσα στον ιστο­ρικό χρόνο και να δούμε πως μεταλ­λάσ­σε­ται η έννοια της Αλλη­λεγ­γύης. Στην κλασ­σική αρχαιό­τητα δεν υπήρχε η ίδια η έννοια της Αλλη­λεγ­γύης, όμως βρί­σκουμε ότι η ‘Πολι­τική Φιλία’ του Αρι­στο­τέλη συν­δύ­αζε τόσο την έννοια της Αλλη­λεγ­γύης όσο και της Δημο­κρα­τι­κής Συμ­με­το­χής. Σύμφωνα με τον Αρι­στο­τέλη, η Πολι­τική Φιλία συνέχει τις πόλεις-κράτη, δημιουρ­γεί ομόνοια και εξα­σφα­λί­ζει δικαιο­σύνη.

Στη Ρωμαϊκή εποχή η έννοια της Αλλη­λεγ­γύης αποκτά νομικό περιε­χό­μενο, καθώς στις φεου­δαρ­χι­κές έννοιες η υπο­χρέ­ωση της από κοινού πλη­ρω­μής. Άλλωστε, η λέξη ‘solidarity’ (αλλη­λεγ­γύη), προ­έρ­χε­ται από τον λατι­νικό όρο ‘Solidis’ που βρί­σκουμε στο Ρωμαϊκό και φεου­δαρ­χικό δίκαιο και περι­γρά­φει τα μέλη ενός κτή­μα­τος (estate) που είναι αμοι­βαία υπεύ­θυνα για την πληρωμή οποιου­δή­ποτε χρέους ανα­λαμ­βά­νει ένα μέλος της ομάδας.

Η Αλλη­λεγ­γύη αποκτά πολι­τικό και κοι­νω­νικό περιε­χό­μενο στα τέλη του 18ου αιώνα και στα μέσα του 19ου αιώνα με τις ραγδαίες αλλαγές που φέρνει η βιο­μη­χα­νική επα­νά­σταση στην ζωή των ανθρώ­πων. Δια­φο­ρε­τι­κές πολι­τι­κές και κοι­νω­νι­κές δυνά­μεις τον 20ο αιώνα υιο­θε­τούν την έννοια της Αλλη­λεγ­γύης, ερμη­νεύ­ο­ντάς την όμως ανάλογα με το δικό τους ιδε­ο­λο­γικό υπό­βα­θρο. Τα σοσια­λι­στικά κόμματα της Ευρώπης συνέ­δε­σαν την Αλλη­λεγ­γύη με τις αρχές της δικαιο­σύ­νης, ελευ­θε­ρίας και ευθύνης (Σοσια­λι­στική Διεθνής 1976) και στη δεκα­ε­τία του 1970 τα ευρω­παϊκά χρι­στια­νικά κόμματα υιο­θέ­τη­σαν τις αρχές της αλλη­λεγ­γύης, συν­δέ­ο­ντας αυτές με την ιδέα της επι­κου­ρι­κό­τη­τας της Καθο­λι­κής Εκκλη­σίας, η οποία βασί­ζε­ται στην έννοια της προ­σω­πι­κής ευθύνης.

– Πως σφυ­ρη­λα­τεί­ται η Αλλη­λεγ­γύη:

Η ενί­σχυση της Αλλη­λεγ­γύης σημαί­νει δημιουρ­γία δεσμών εμπι­στο­σύ­νης και συναι­σθη­μα­τική σχέση, κοι­νω­νική ενότητα και δέσμευση. Πως όμως μπορεί να μετου­σιω­θεί στην πράξη η αρχή της Αλλη­λεγ­γύης; Ο κανόνας δια­μορ­φώ­νε­ται πρώτα εθιμικά (στην κοι­νό­τητα) και στην συνέ­χεια υιο­θε­τεί­ται από τον νομο­θέτη και τον δια­μορ­φώ­νει σε κανόνα δικαίου (νομο­θε­σία). Αυτό σημαί­νει πως η αρχή της Αλλη­λεγ­γύης σφυ­ρη­λα­τεί­ται από κάτω προς τα πάνω (bottom up) από τους ίδιους τους πολίτες. Σύμφωνα με τον Featherstone στο βιβλίο του «Solidarity: Hidden Histories and Geographies of Internationalism», οι δεσμοί Αλλη­λεγ­γύης δεν είναι εγγε­νείς αλλά γεν­νώ­νται και

σφυ­ρη­λα­τού­νται μέσα από την κοινή δράση και τη συνερ­γα­σία για έναν κοινό σκοπό. Αυτοί οι δεσμοί προ­κύ­πτουν από τις κοινές ηθικές αξίες και αρχές και την επι­δί­ωξη της κοι­νω­νι­κής δικαιο­σύ­νης.

– Αντί-επιλόγου: Η Ενότητα εκφρά­ζε­ται μέσα από την Αλλη­λεγ­γύη…

Η Ευρω­παϊκή Ένωση οφείλει να επα­να­προσ­διο­ρί­σει τις αξίες της και τις προ­τε­ραιό­τη­τες της και να απο­φα­σί­σει αν τελικά θα συνε­χί­σει το δια­κυ­βερ­νη­τικό μοντέλο λήψης απο­φά­σεων ή αν θα προ­χω­ρή­σει στην εξέλιξη της ενο­ποι­η­τι­κής της δια­δι­κα­σίας. Φυσικά, χωρίς αυτό να σημαί­νει πως το ζητού­μενο είναι η δημιουρ­γία ένα νέου μοντέ­λου εθνικού υπέρ-κράτους. Βασική αρχή της εξε­λι­κτι­κής ενο­ποι­η­τι­κής δια­δι­κα­σίας είναι η μετου­σί­ωση της αρχής της Αλλη­λεγ­γύης από μια τεχνο­κρα­τική έννοια στην θεμε­λιώδη της έννοια, που ορθά ανέ­δειξε ο Αύγου­στος Κοντ, το 1842 (Γάλλος φιλό­σο­φος και ιδρυτής της κοι­νω­νιο­λο­γίας): Ως θερα­πεία για τον αυξα­νό­μενο ατο­μι­κι­σμό και την εξα­το­μί­κευση της κοι­νω­νίας, η οποία πρέπει να υπό­κει­ται στο καλό της συλ­λο­γι­κό­τη­τας.

Θέλουμε μια Ευρώπη Αλλη­λέγ­γυα, Δημο­κρα­τική και Απο­τε­λε­σμα­τική.

Η Αλλη­λεγ­γύη, είναι πιο επί­καιρη από ποτέ και βασί­ζε­ται στην συνει­δη­το­ποί­ηση μιας ισχυρής εδραί­ω­σης του «Εμείς». Όλοι εμείς, οι πολίτες των κρατών μελών και παράλ­ληλα πολίτες της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης, κρίκοι μιας νοητής μεν, πλην όμως πραγ­μα­τι­κής αλυ­σί­δας, έχουμε κοινό συμ­φέ­ρον να εξα­σφα­λί­σουμε ότι όλα τα μέρη/μέλη της αλυ­σί­δας, ζουν και εργά­ζο­νται σε συν­θή­κες δικαιο­σύ­νης και ευη­με­ρίας. Αν ασκού­νται μεγάλες πιέσεις στο ένα άκρο της αλυ­σί­δας, τότε πολύ σύντομα θα επη­ρε­α­στεί και το άλλο άκρο της.

Οφεί­λουμε να κάνουμε την υπέρ­βαση μας ως οντό­τη­τες από το ‘ΕΓΩ’ στο ‘ΕΜΕΙΣ’.

Αν και σε αυτή την ομο­λο­γου­μέ­νως μεγάλη κρίση της ανθρω­πό­τη­τας, η Ένωση δεν κατα­φέ­ρει να υπερ­κε­ρά­σει τους εθνι­κούς εγω­ι­σμούς των κρατών μελών της, και τις κοντό­φθαλ­μες πολι­τι­κές προ­ά­σπι­σης των συμ­φε­ρό­ντων τους, τότε το ευρω­παϊκό οικο­δό­μημα πράγ­ματι βρί­σκε­ται και πάλι σε κίνδυνο

Ο Ευρω­παϊ­κός Νότος vs του Ευρω­παϊ­κού Βορρά ….

……. και αυτές οι αντι­δρά­σεις ίσως να είναι η αρχή!

ΥΓ: Την ώρα που ολο­κλή­ρωνα αυτό το κείμενο, ξεκί­νη­σαν τα όργανα: Η Ιταλία που πλήτ­τε­ται θανά­σιμα από τον κορω­ναϊό, μετρώ­ντας απώ­λειες χιλιά­δες ανθρώ­πι­νες ζωές, έστειλε τελε­σί­γραφο 10 ημερών στην Ευρώπη για άμεση εξεύ­ρεση λύσης… «Μέσα σε δέκα μέρες η Ένωση πρέπει να βρει τη λύση. Αν η Ευρώπη βοη­θή­σει όπως έκανε στο παρελ­θόν, τότε θα βασι­στούμε στις δυνά­μεις μας», δήλωσε ο Κόντε…

Τη σκληρή γραμμή του τελε­σί­γρα­φου υιο­θέ­τησε και η Ισπανία, ενώ η Γαλλία και η Ελλάδα, υπερ­θε­μα­τί­ζουν και αυτές την πρόταση για την έκδοση ενός ειδικού ευρω-ομολόγου, το «Corona bond», προ­κει­μέ­νου να χρη­μα­το­δο­τη­θούν οι χώρες της Ε.Ε. για να αντι­με­τω­πί­σουν τις συνέ­πειες από την επέλαση της παν­δη­μίας. Η Γερ­μα­νία, Ολλαν­δία και άλλες ευρω­παϊ­κές χώρες του Βορρά δηλώ­νουν κάθετα αντί­θε­τες.

Κάτι μας θυμίζει αυτή η δια­δι­κα­σία…. Όταν ο Γιώργος Παπαν­δρέου ζητούσε την έκδοση ευρω­ο­μο­λό­γου για να δια­σω­θούν οι χώρες του Νότου. Μόνο που τότε η ελλη­νική κυβέρ­νηση του ΠΑΣΟΚ (2011) , ήταν μόνη της! Ακόμα και στο εσω­τε­ρικό της, η ίδια η αντι­πο­λί­τευση του Αντώνη Σαμαρά μιλούσε για επι­κοι­νω­νιακά τεχνά­σματα..

Ελευ­θε­ρία Φτα­κλάκη

Πολι­τι­κός Επι­στή­μων/διε­θνο­λό­γος

Γραμ­μα­τέας Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής ΚΙΝΑΛ