“Η πολιτιστική κληρονομιά ως ανθρώπινο δικαίωμα και η περίπτωση του Αρχαίου Σταδίου της Ρόδου”

του Χρι­στό­δου­λου Ν. Μα­λια­ρά­κη

Στις 18 Απρι­λί­ου, ήταν η Πα­γκό­σμια Ημέρα Μνη­μεί­ων και Το­πο­θε­σιών η οποία, όπως και πέρσι, εορ­τά­στη­κε υπό τη βαριά σκιά των κλει­στών μου­σεί­ων και πο­λι­τι­στι­κών χώ-ρων. Με αφορ­μή την ημέρα αυτή αλλά και την εμπει­ρία μας από την παν­δη­μία η οποία μας πα­ρο­τρύ­νει, ακόμα πε­ρισ­σό­τε­ρο, να επι­σκε­φτού­με και να ανα­ζη­τή­σου­με ψυ­χι­κή γα-λήνη και ψυ­χα­γω­γία σε ελεύ­θε­ρους χώ­ρους πρα­σί­νου το πα­ρα­κά­τω κεί­με­νο έχει σκοπό να κα­τα­στή­σει κα­τα­νοη­τό σε μη νο­μι­κούς το πε­ριε­χό­με­νο των δια­τά­ξε­ων του Συ­ντάγ­μα­τος καθώς και σχε­τι­κής από­φα­σης του Συμ­βου­λί­ου της Επι­κρα­τεί­ας (ΣτΕ) για τα πο­λι­τι­στι­κά δι­καιώ­μα­τα των πο­λι­τών. Αφορά την ει­δι­κό­τε­ρη πε­ρί­πτω­ση του Αρ­χαί­ου Στα­δί­ου της Ρό-δου που εκτός από αρ­χαιο­λο­γι­κός χώρος, έχει και την ιδιό­τη­τα του κοι­νό­χρη­στου χώρου πρα­σί­νου, πε­ρι­πά­του και ανα­ψυ­χής για τους κα­τοί­κους και επι­σκέ­πτες της πόλης και το οποίο σύ­ντο­μα θα κλεί­σει (ήδη η πε­ρί­φρα­ξη με κά­γκε­λα ολο­κλη­ρώ­νε­ται) και θα επι­βλη­θεί ει­σι­τή­ριο για όλους με συ­νέ­πεια η επί σειρά δε­κα­ε­τιών χρήση, πρό­σβα­ση και από­λαυ­ση να δια­κο­πεί βίαια.

Κατά την παρ. 1 του άρ­θρου 24 του Συ­ντάγ­μα­τος, η προ­στα­σία του πο­λι­τι­στι­κού περι-βάλ­λο­ντος απο­τε­λεί υπο­χρέ­ω­ση του Κρά­τους, το οποίο υπο­χρε­ού­ται να λαμ­βά­νει ιδιαί-τερα προ­λη­πτι­κά ή προ­στα­τευ­τι­κά μέτρα προς δια­φύ­λα­ξη αυτού, κατά δε την παρ. 6 του άρ­θρου τού­του, τα μνη­μεία, οι πα­ρα­δο­σια­κές πε­ριο­χές και στοι­χεία τε­λούν υπό την προ-στα­σία του Κρά­τους. Με αυτές τις συ­νταγ­μα­τι­κές δια­τά­ξεις κα­θιε­ρώ­νε­ται αυ­ξη­μέ­νη προ-στα­σία του πο­λι­τι­στι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος. Η προ­στα­σία αυτή έχει ως πε­ριε­χό­με­νο, αφ` ε-νός μεν τη δια­τή­ρη­ση στο δι­η­νε­κές των μνη­μεί­ων και λοι­πών στοι­χεί­ων, αφ` ετέ­ρου δε την επι­βο­λή των ανα­γκαί­ων πε­ριο­ρι­σμών για την απο­φυ­γή οποιασ­δή­πο­τε βλά­βης, αλ-λοιώ­σε­ως ή υπο­βαθ­μί­σε­ως τους. Πε­ραι­τέ­ρω, στο άρθρο 5 της Διε­θνούς Σύμ­βα­σης των Πα­ρι­σί­ων (1972) και στο άρθρο 11 της Διε­θνούς Σύμ­βα­σης της Γρα­νά­δας για την προ-στα­σία της αρ­χι­τε­κτο­νι­κής κλη­ρο­νο­μιάς της Ευ­ρώ­πης αλλά και σε σχε­τι­κά άρθρα της Χάρ­τας της Βε­νε­τί­ας του 1964 και της Δια­κή­ρυ­ξης του Άμ­στερ­νταμ του 1975 για τη δια-τή­ρη­ση της αρ­χι­τε­κτο­νι­κής κλη­ρο­νο­μιάς, δια­πι­στώ­νε­ται η ανά­γκη να εντα­χθεί η κληρο-νομιά αυτή στην κοι­νω­νι­κή ζωή κάθε χώρας. Εξ άλλου, κατά τη συ­νταγ­μα­τι­κή διά­τα­ξη του άρ­θρου 24 παρ. 1, η προ­στα­σία του φυ­σι­κού και πο­λι­τι­στι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος απο-τελεί και δι­καί­ω­μα του κα­θε­νός. Στη δε έν­νοια του ατο­μι­κού δι­καιώ­μα­τος στο πε­ρι­βάλ­λον, φυ­σι­κό ή πο­λι­τι­στι­κό, εντάσ­σε­ται και η ελεύ­θε­ρη από­λαυ­σή του.

Εξάλ­λου, με τα άρθρα 5 παρ. 1, 24 παρ. 1 και 6 του Συ­ντάγ­μα­τος κα­το­χυ­ρώ­νε­ται η ελεύ-θερη ανά­πτυ­ξη της προ­σω­πι­κό­τη­τας, στην οποία πε­ρι­λαμ­βά­νε­ται, με­τα­ξύ άλλων, η πρό-σβαση και χρήση των ελεύ­θε­ρων δη­μό­σιων χώρων. Με τον αρ­χαιο­λο­γι­κό νόμο 3028/2002 θε­σπί­στη­κε το ει­δι­κό­τε­ρο πλαί­σιο της προ­στα­σί­ας της πο­λι­τι­στι­κής κλη-ρο­νο­μιάς με σκοπό τη δια­τή­ρη­ση της ιστο­ρι­κής μνή­μης χάριν της πα­ρού­σας και των μελ-λο­ντι­κών γε­νε­ών και την ανα­βάθ­μι­ση του πο­λι­τι­στι­κού πε­ρι­βάλ­λο­ντος (άρθρο 1 παρ. 1). Σύμ­φω­να με την παρ. 1 του άρ­θρου 3 του νόμου αυτού, η προ­στα­σία της πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς συ­νί­στα­ται, με­τα­ξύ άλλων στη διευ­κό­λυν­ση της πρό­σβα­σης και της επι­κοι-νω­νί­ας του κοι­νού με αυτήν και στην ανά­δει­ξη και έντα­ξή της στη σύγ­χρο­νη κοι­νω­νι­κή ζωή. Εξάλ­λου, σύμ­φω­να με την αι­τιο­λο­γι­κή έκ­θε­ση του νόμου, στις θε­με­λιώ­δεις αρχές που διέ­πουν τη σκο­πού­με­νη με αυτόν προ­στα­σία της πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς περι-λαμ­βά­νε­ται η διευ­κό­λυν­ση της πρό­σβα­σης των πο­λι­τών στα στοι­χεία της πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς. Ει­δι­κό­τε­ρα, ανα­φέ­ρε­ται ότι «η έν­νοια της προ­στα­σί­ας της πο­λι­τι­στι­κής κλη-ρο­νο­μιάς έχει επα­νο­ριο­θε­τη­θεί εν­σω­μα­τώ­νο­ντας σύγ­χρο­νες αντι­λή­ψεις. Με­τα­ξύ αυτών συ­γκα­τα­λέ­γε­ται και η ευαι­σθη­το­ποί­η­ση, η εκ­παί­δευ­ση και η ψυ­χα­γω­γία των πο­λι­τών μέσα από τη γνω­ρι­μία με τα πο­λι­τι­στι­κά αγαθά της χώρας. Για το σκοπό αυτόν, έχουν εντα­χθεί στο σχέ­διο νόμου ρυθ­μί­σεις που απο­βλέ­πουν στη διευ­κό­λυν­ση της επι­κοι­νω-νίας του πο­λί­τη με τα στοι­χεία που συν­θέ­τουν την πο­λι­τι­στι­κή κλη­ρο­νο­μιά. Έτσι, δια-σφα­λί­ζε­ται το δι­καί­ω­μα του πο­λί­τη για πρό­σβα­ση στα πο­λι­τι­στι­κά αγαθά με όρους ισό-τητας και υπό τους εντε­λώς ανα­γκαί­ους πε­ριο­ρι­σμούς ως προς τη φύ­λα­ξη και τη συντή-ρησή τους». Τέλος, σύμ­φω­να με την παρ. 1 του άρ­θρου 25 του Συ­ντάγ­μα­τος, οι κάθε εί­δους πε­ριο­ρι­σμοί που μπο­ρούν κατά το Σύ­νταγ­μα να επι­βλη­θούν στα ατο­μι­κά δι­καιώ-ματα πρέ­πει να προ­βλέ­πο­νται είτε απευ­θεί­ας από το Σύ­νταγ­μα είτε από το νόμο, εφό­σον υπάρ­χει επι­φύ­λα­ξη υπέρ αυτού και να σέ­βο­νται την αρχή της ανα­λο­γι­κό­τη­τας, σύμ­φω­να με την οποία, οι επι­βαλ­λό­με­νοι από τον νόμο ή την κα­νο­νι­στι­κώς δρώσα διοί­κη­ση πε-ριο­ρι­σμοί πρέ­πει να είναι πρό­σφο­ροι και ανα­γκαί­οι για την επί­τευ­ξη του επι­διω­κό­με­νου σκο­πού δη­μο­σί­ου ή κοι­νω­νι­κού συμ­φέ­ρο­ντος και να μην είναι δυ­σα­νά­λο­γοι, σε σχέση προς αυτόν.

Με βάση τα πα­ρα­πά­νω, ο πε­ριο­ρι­σμός της ελεύ­θε­ρης επί­σκε­ψης και κυ­κλο­φο­ρί­ας των πο­λι­τών εντός του χώρου του Αρ­χαί­ου Στα­δί­ου της Ρόδου συ­νι­στά επέμ­βα­ση στα δι­καιώ­μα­τα πρό­σβα­σης και από­λαυ­σης της πο­λι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς αλλά και της ελεύ-θερης ανά­πτυ­ξης της προ­σω­πι­κό­τη­τας, ει­σά­γο­ντας πε­ριο­ρι­σμό τους που, όπως προα-να­φέρ­θη­κε, πρέ­πει να αι­τιο­λο­γεί­ται ει­δι­κώς και να είναι σύμ­φω­νος με την αρχή της ανα-λο­γι­κό­τη­τας. Λαμ­βά­νο­ντας υπόψη ότι α) ο χώρος του Αρ­χαί­ου Στα­δί­ου εκτός από αρχαι-ολο­γι­κός απο­τε­λεί ανέ­κα­θεν έναν από τους ελά­χι­στους ελεύ­θε­ρους χώ­ρους πρα­σί­νου, άθλη­σης, ανα­ψυ­χής και πε­ρι­πά­του, αρ­μο­νι­κά και άρ­ρη­κτα συν­δε­δε­μέ­νος με τη ζωή της πόλης, των κα­τοί­κων και των επι­σκε­πτών της β) οι πο­λί­τες και οι επι­σκέ­πτες επι­δει­κνύ-ουν υψηλό αί­σθη­μα σε­βα­σμού και προ­στα­σί­ας των μνη­μεί­ων του χώρου και δεν προκύ-πτει η πρό­κλη­ση βλά­βης στα μνη­μεία ούτε κιν­δύ­νου των μνη­μεί­ων από κα­θαυ­τή την αν-θρώ­πι­νη πα­ρου­σία και γ) ο σκο­πός του αρ­χαιο­λο­γι­κού νόμου είναι το δι­καί­ω­μα του πο-λίτη για πρό­σβα­ση στα πο­λι­τι­στι­κά αγαθά να ασκεί­ται υπό τους εντε­λώς ανα­γκαί­ους πε­ριο­ρι­σμούς ως προς τη φύ­λα­ξη και τη συ­ντή­ρη­σή τους θεωρώ ότι ο πε­ριο­ρι­σμός της πρό­σβα­σης και επί­σκε­ψης των πο­λι­τών με κα­τα­βο­λή ει­σι­τη­ρί­ου δεν είναι πρό­σφο-ρος και ανα­γκαί­ος καθώς υπε­ρα­κο­ντί­ζει το σκοπό προς τον οποίο τί­θε­ται, εφό­σον δεν προ­κύ­πτει ότι εξε­τά­στη­κε η δυ­να­τό­τη­τα λήψης ηπιό­τε­ρων μέ­τρων (φύ­λα­κες, κά­με­ρες, φω-τι­σμός κτλ).

Θα ήθελα επί­σης να υπεν­θυ­μί­σω ότι σε αντί­στοι­χη πε­ρί­πτω­ση για τη θέ­σπι­ση πε­ριο­ρι-σμών πρό­σβα­σης και επί­σκε­ψης στον αρ­χαιο­λο­γι­κό χώρο των Λόφων Πνυ­κός, Νυμ-φών, Μου­σών – Φι­λο­πάπ­που το Συμ­βού­λιο της Επι­κρα­τεί­ας δι­καί­ω­σε τους προ­σφεύ­γο-ντες πο­λί­τες οι οποί­οι προ­έ­βα­λαν ότι ακόμα και η επι­βο­λή ωρα­ρί­ου στη λει­τουρ­γία τους (κλεί­σι­μο κατά τις νυ­χτε­ρι­νές ώρες) πε­ριο­ρί­ζε­ται το δι­καί­ω­μά τους να απο­λαμ­βά-νουν ελεύ­θε­ρα τους κοι­νό­χρη­στους και τους αρ­χαιο­λο­γι­κούς χώ­ρους της πε­ριο­χής τους.

Χρι­στό­δου­λος Ν. Μα­λια­ρά­κης

Δι­κη­γό­ρος – Πρό­ε­δρος RICHeS