Αφιέρωμα στην Μ. Εβδομάδα: Όταν η θρησκεία συναντά την τέχνη

Του συμ­βο­λαιο­γρά­φου Ρόδου ΣΤΑΥ­ΡΟΥ ΑΝ. ΚΟΥ­ΤΑ­ΛΙΑ­ΝΟΥ, Επι­στη­μο­νι­κού συ­νερ­γά­τη Νο­μι­κής σχο­λής  Δ.Π.Θ

ΜΕ­ΓΑ­ΛΗ ΔΕΥ­ΤΕ­ΡΑ

Με­γά­λη Δευ­τέ­ρα- Τα αντι­κεί­με­να του εξω­τε­ρι­κού κό­σμου γεν­νούν προσ­δο­κία: Το κάλ­λος, η ευ­ρω­στία, ο στιγ­μιαί­ος εντυ­πω­σια­σμός της ει­κό­νας γεν­νούν ελ­πί­δα. Ένα τέ­τοιο μη­χα­νι­σμό πρό­κλη­σης των εντυ­πώ­σε­ων απο­κρού­ει τη Με­γά­λη Δευ­τέ­ρα ο Ιη­σούς μετά την εί­σο­δό Του στην Ιε­ρου­σα­λήμ κα­τα­ρατ­τό­με­νος την εντυ­πω­σια­κά εύ­ρω­στη συκιά που αδυ­να­τού­σε να προ­σφέ­ρει τον ου­σια­στι­κό καρπό: Στον διαρ­κή αγώνα της αν­θρώ­πι­νης πε­ρι­πλά­νη­σης να δώσει νόημα διαρ­κεί­ας στη βα­σι­λεία του δει­λι­νού προ­τού φτά­σει η νύχτα και το έχουν οι πά­ντες ξε­χά­σει…. Καλό αγώνα

ΜΕ­ΓΑ­ΛΗ ΤΡΙΤΗ

Τη Με­γά­λη Τρίτη, εσπέ­ρας, ψάλ­λε­ται ο όρ­θρος της Με­γά­λης Τε­τάρ­της και ακού­γε­ται το πε­ρί­φη­μο τρο­πά­ριο της Κασ­σια­νής για την αμαρ­τω­λή γυ­ναί­κα που άλει­ψε κατά τους Ευαγ­γε­λι­στές με μύρο τα πόδια του Ιησού και δέ­χθη­κε το δώρο της άφε­σης των αμαρ­τιών. Είναι η ιστο­ρία μιας με­τα­νοη­μέ­νης γυ­ναί­κας που εν­σαρ­κώ­νει όλη τη ατέρ­μο­νη δια­δι­κα­σία του αν­θρώ­που να πί­πτει και να εγεί­ρε­ται ή η απο­δι­δό­με­νη απευ­θεί­ας στον ίδιο τον Ιησού προ­τρο­πή κατά την ορ­θό­δο­ξη δι­δα­σκα­λία «Ὁσά­κις ἂν πέσῃς, ἔγει­ραι καὶ σω­θή­σῃ». Ιστο­ρι­κά και δια­χρο­νι­κά η σύγ­χυ­ση ως προς το πρό­σω­πο της με­τα­νοη­μέ­νης γυ­ναί­κας είναι αμ­φί­πλευ­ρη: Από τη μία να συγ­χέ­ε­ται το πρό­σω­πο αυτό, με τη Μαρία τη Μα­γδα­λη­νή, όπως έπρα­ξαν οι πε­ρισ­σό­τε­ροι δυ­τι­κοί ζω­γρά­φοι δια­φό­ρων σχο­λών, όπως λ.χ ο πε­ρί­φη­μος Ισπα­νός ζω­γρά­φος του 17 αιώνα Miguel Manrique της τε­χνο­τρο­πί­ας του μπα­ρόκ ή διά­ση­μος και κο­ρυ­φαί­ος εκ­πρό­σω­πος της φλα­μαν­δι­κής σχο­λής ζω­γρά­φος Πέτερ Πάουλ Ρού­μπενς (Peter Paul Rubens) στον πα­ρα­κεί­με­νο πί­να­κα, και από την άλλη να πι­στεύ­ε­ται ότι το πρό­σω­πο αυτό, της εν πολ­λαίς αμαρ­τί­αις πε­ρι­πε­σού­σης γυ­ναι­κός είναι ένα και το αυτό πρό­σω­πο με τη βυ­ζα­ντι­νή ποι­ή­τρια του 9ου αιώνα, την Κασ­σια­νή. Η τε­λευ­ταία ήταν εκεί­νη που με τη βαθιά της καλ­λιέρ­γεια και πίστη απέ­κρου­σε την απο­στρο­φή του αυ­το­κρά­το­ρα ότι “εκ γυ­ναι­κός ερρύη τα φαύλα” εν­νο­ώ­ντας την αμαρ­τία της πρω­τό­πλα­στης Εύας, με το πε­ρί­φη­μο “αλλ’ ως εκ γυ­ναι­κός πη­γά­ζει τα κρείτ­τω» δη­λα­δή τα κα­λύ­τε­ρα, εν­νο­ώ­ντας την Πα­να­γία που έτεκε Τον Θε­άν­θρω­πο. Η επι­λο­γή του συμ­βο­λι­σμού, στο πρό­σω­πο των δύο αυτών γυ­ναι­κών, Μα­γδα­λη­νής και Κασ­σια­νής, έστω θε­ο­λο­γι­κά και ιστο­ρι­κά ανα­κρι­βής, επι­τεί­νει απλώς το με­γα­λείο της ει­λι­κρι­νούς ΜΕ­ΤΑ­ΝΟΙΑΣ. Καλή Ανά­στα­ση.

ΜΕ­ΓΑ­ΛΗ ΤΕ­ΤΑΡ­ΤΗ

Με­γά­λη Τε­τάρ­τη. Τε­λε­τή του Νι­πτή­ρος. Ο Ιη­σούς με άκρα τα­πεί­νω­ση κα­τε­βαί­νει να συ­να­ντή­σει τους μα­θη­τές του στον κα­τώ­τε­ρο χώρο συ­νά­ντη­σης: τον χώρο των αι­σθή­σε­ων. Το περ­πά­τη­μα με σαν­δά­λια στους βρώ­μι­κους δρό­μους του Ισ­ρα­ήλ τον πρώτο αιώνα κα­θι­στού­σε επι­τα­κτι­κή ανά­γκη να πλυ­θούν τα πόδια πριν από ένα κοινό γεύμα. Την από­νι­ψη των ποδών ανα­λάμ­βα­ναν οι έσχα­τοι και οι χα­μη­λό­τε­ρης βαθ­μί­δας υπη­ρέ­τες. Γι αυτό κι οι μα­θη­τές αιφ­νι­διά­ζο­νται με πρώ­τον τον Πέτρο να ρωτά απο­ρη­μέ­νος: «Σύ μου νί­πτεις τοὺς πόδας;» και κα­τό­πιν να αντι­δρά: «οὐ μὴ νίψῃς τοὺς πόδας μου εἰς τὸν αἰῶνα». Ο Ιη­σούς όμως ακα­ριαία του απα­ντά: «ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρος μετ’ ἐμοῦ, δη­λα­δή: «Αν δεν σε πλύνω, δεν έχεις θέση κοντά μου». Η κοι­νω­νία με τον Ιησού δεν έχει την έν­νοια της στιγ­μιαί­ας επα­φής με το καλό. Είναι μια συ­νε­χής, υπη­ρε­τι­κή, βιο­τι­κή προ­σπά­θεια αυ­το­προσ­διο­ρι­σμού διά των άλλων. Όταν λέει στους μα­θη­τές του η Ιη­σούς ότι: ” Σας έδωσα ένα πα­ρά­δειγ­μα, ότι πρέ­πει να κά­νε­τε όπως έκανα σε σας” απευ­θύ­νει ένα γε­νι­κό­τε­ρο κά­λε­σμα: Στα­θεί­τε και με­τα­βά­λε­τε την αν­θρώ­πι­νη ροπή προς τον ατο­μι­σμό και τον εγω­κε­ντρι­σμό σε μια σχέση θε­με­λιω­μέ­νη στις χαρές της ελευ­θε­ρί­ας, του αμοι­βαί­ου σε­βα­σμού, της άκρας τα­πεί­νω­σης. Προ­σα­να­το­λι­στεί­τε δη­λα­δή στο κοινό καλό για να λάβει εν τέλει η ζωή εκά­στου την απώ­τα­τη αξία της ή το με­γα­λύ­τε­ρος μέρος της από σχέ­σεις έρω­τος και αγά­πης. Αξία απο­τι­μώ­με­νη στην ανά­γκη να μοι­ρά­ζε­σαι και να ανα­κα­λύ­πτεις τις χαρές της ζωής και μέσω του άλλου. Καλή Ανά­στα­ση.

Αυτήν την προ­σέγ­γι­ση από την τε­λε­τή του Νι­πτή­ρα την απέ­δω­σε έξοχα ο άγνω­στος Γερ­μα­νός Καλ­λι­τέ­χνης απο­κα­λού­με­νος ως Meister des Hausbuches (1470-1505 πε­ρί­που) στον πα­ρα­κεί­με­νο πί­να­κα κά­νο­ντας χρήση ρε­α­λι­στι­κών και αυ­στη­ρών σχη­μά­των και απο­φεύ­γο­ντας τις απει­κο­νι­στι­κές φλυα­ρί­ες που απο­σπούν από το εκτυ­λισ­σό­με­νο θέαμα και τις εκ­φρα­στι­κές και κι­νη­τι­κές δια­στά­σεις των προ­σώ­πων που κυ­ριαρ­χούν σε αυτό.

 

ΜΕ­ΓΑ­ΛΗ ΠΕΜΠTΗ

Με­γά­λη Πέμ­πτη. Σταύ­ρω­ση. Η ασχή­μια και το κακό προ­σω­ρι­νά θριαμ­βεύ­ουν. Ο θυ­ελ­λώ­δης ου­ρα­νός και το σκο­τά­δι κυ­ριαρ­χούν, όπως και στη σταύ­ρω­ση του δικού μας Ελ Γκρέ­κο. Όμως πα­ράλ­λη­λα υπάρ­χει και απο­δί­δε­ται μέσω των κυ­ρί­αρ­χων προ­τύ­πων του μα­νιε­ρι­σμού, ιδίως μέσω της εξε­ζη­τη­μέ­νης στά­σης του σώ­μα­τος του εσταυ­ρω­μέ­νου και του στρο­βι­λι­σμού των νε­φε­λών, η προ­ο­πτι­κή του φωτός που γεννά μια πα­ρά­ται­ρη με την στιγ­μή προσ­δο­κία: Το φώς που ως αι­σθη­τι­κό και υπαρ­ξια­κό γε­γο­νός βαί­νει πέρα από το καλό ή το κακό καθώς είναι το «αγαθό». Το πρω­ι­νό που ακο­λου­θεί, δα­νει­ζό­με­νος λίγο πα­ρα­φρα­σμέ­νους τους λό­γους του Σαίξ­πηρ από το Ρω­μαίο και την Ιου­λιέ­τα, φέρ­νει μια σκο­τει­νή ει­ρή­νη, και ο ήλιος σε έν­δει­ξη πέν­θους δε θα εμ­φα­νι­σθεί. Κά­ποιοι θα συγ­χω­ρε­θούν, κά­ποιοι θα τι­μω­ρη­θούν. Ου­δέ­πο­τε μια ιστο­ρία ήταν τόσο πο­νε­μέ­νη όσο αυτή της Σταύ­ρω­σης, ου­δέ­πο­τε όμως μια τόσο στε­νά­χω­ρη και φρι­κια­στι­κή ιστο­ρία έκρυ­βε μέσα της τέ­τοιο με­γα­λείο, χαρά και δόξα συγ­χρό­νως. Απλά υπο­μέ­νω και σω­παί­νω γιατί γνω­ρί­ζω, κατά τους ποι­η­τι­κούς λό­γους του Τάκη Βαρ­βι­τσιω­τη, πως είσαι του αιω­νί­ου η προ­σμο­νή. Προ­σμέ­νω αδερ­φέ ακοι­νώ­νη­τε των αχρά­ντων μυ­στη­ρί­ων, αμύ­ρω­τε από του Ιερού ευ­χε­λαί­ου, οι νε­κροί σου θα τι­μη­θούν όπως τους πρέ­πει. Ο εσταυ­ρω­μέ­νος είναι μέσα σου. Όσο σου Τον στε­ρούν, τόσο η πίστη σου δυ­να­μώ­νει. Καλή Ανά­στα­ση

ΜΕ­ΓΑ­ΛΗ ΠΑ­ΡΑ­ΣΚΕΥΗ

Με­γά­λη Πα­ρα­σκευή-

Τί­πο­τε το μυ­στη­ρια­κό δεν πε­ρι­βάλ­λει την πα­ρά­δο­ση. Με­τα­δί­δε­ται από τη μια γενεά στην άλλη, εν μέρει με το συ­νη­θι­σμέ­νο τρόπο ζωής μιας κοι­νω­νί­ας, χωρίς κά­ποια συ­νει­δη­τή προ­σπά­θεια, ή εν μέρει από αν­θρώ­πους που η συ­ντή­ρη­σή της, τους έχει τρό­πον τινά ανα­τε­θεί, όπως δα­σκά­λους, γο­νείς, ιε­ρείς κλπ. Είναι κατά κά­ποιο τρόπο η δια­θή­κη που κάνει τις επό­με­νες γε­νιές κλη­ρο­νό­μους του κό­σμου. Ο κο­ρυ­φαί­ος Επι­τά­φιος του με­γά­λου ζω­γρά­φου Θε­ό­δω­ρου Ράλλη, που πα­ρέ­μει­νε αθέ­α­τος για πε­ρισ­σό­τε­ρο από 75 χρό­νια, με το υλικό των συμ­βό­λων του, ανε­πι­τή­δευ­το, γε­μά­το από ευ­λά­βεια, απλό­τη­τα και αθω­ό­τη­τα, μας υπεν­θυ­μί­ζει ακρι­βώς αυτό και μά­λι­στα σε μια μέρα όπου κυ­ριαρ­χεί εκ­κω­φα­ντι­κά το: “Σι­γη­σά­τω πάσα σαρξ βρο­τεία”. Καλή Ανά­στα­ση

 

ΜΕ­ΓΑ­ΛΟ ΣΑΒ­ΒΑ­ΤΟ

Με­γά­λο Σάβ­βα­το

Ανά­στα­ση. Και άξαφ­να έρ­χε­ται αυτή η χαρά. Χαρά ίσως πα­ρά­λο­γη. Χαρά από ένα γε­γο­νός ανέ­φι­κτο, δια­ψευ­δό­με­νο βιο­τι­κά. Η χαρά αυτή είναι δώρο του ου­ρα­νού, σα θεία χάρη, ανε­ξή­γη­τη, δεν έχει λόγο και δεν αι­τιο­λο­γεί­ται. Κι η απου­σία του λόγου, είναι ίσως ο μόνος πα­ρα­δε­κτός, δυ­να­τός αλη­θι­νός λόγος. Ας μη γυ­ρέ­ψου­με για μια φορά απά­ντη­ση στο «τίνι τρόπω» και «προς τι», ή δια­φο­ρε­τι­κά στο «τι πάει να πει αυτό και πώς αι­τιο­λο­γεί­ται». Ας μεί­νου­με στην γλυ­κιά μας άγνοια για λίγο: Ας δεί­ξου­με εμπι­στο­σύ­νη στον Κα­θο­δη­γη­τή και Λυ­τρω­τή, ας προ­σποι­η­θού­με πως δι’ Αυτού γνω­ρί­ζου­με. Σή­με­ρα είναι μια νέα αρχή: Αρχή για να απο­βάλ­λου­με κάθε κακό, πο­νη­ρό και ψεύ­τι­κο, αφε­τη­ρία να γί­νου­με κα­λύ­τε­ροι. Όχι στο μέλ­λον, ούτε σε μια άλλη ζωή. Σή­με­ρα. Τώρα. Στην αγαλ­λί­α­ση που αι­σθα­νό­μα­στε σή­με­ρα, καιο­μέ­νης της λα­μπά­δας, με το ανέ­σπε­ρο φως, ο κό­σμος του καλού, του αγα­θού, της αλή­θειας, απο­κα­λύ­πτε­ται μέσα σ’ ένα άλλο φως ολό­τε­λα και­νού­ριο.

Αυτήν την ενό­ρα­ση του κα­θα­ρού προ­σπα­θεί να απο­τυ­πώ­σει με τη λυ­ρι­κό­τη­τα των γραμ­μών και τους κα­θα­ρούς και φω­τει­νούς χρω­μα­τι­σμούς στον πα­ρα­κεί­με­νο ζω­γρα­φι­κό πί­να­κα ο εκ των κο­ρυ­φαί­ων των προ­ρα­φαη­λι­τών ζω­γρά­φων του 19 αιώνα Άρ­θουρ Χιουζ (Arthur Hughes) απει­κο­νί­ζο­ντας το γε­γο­νός της ανά­στα­σης όχι προ­ση­λω­μέ­νος στο εί­δω­λο του Ανα­στά­ντος Χρι­στού αλλά στο δρώ­με­νο της νίκης του φωτός, στην από­δο­ση του νι­κη­φό­ρου αγώνα για ανα­νέ­ω­ση εσω­τε­ρι­κή και απε­λευ­θέ­ρω­ση της ψυχής από το φόβο και την επι­κυ­ριαρ­χία του κακού. ΧΡΙ­ΣΤΟΣ ΑΝΕ­ΣΤΗ