Κατερίνα Μανούσου – Ντέλλα: «Αν αναβαθμιστούν και δοθούν προς χρήση τα ερειπωμένα κτήρια στη Μεσαιωνική Πόλη θα αλλάξει η όψη της πόλης συνολικά»

Στις 7 Απρι­λίου υπε­γράφη η δεύτερη στην ιστορία προ­γραμ­μα­τική σύμβαση πολι­τι­σμι­κής ανά­πτυ­ξης για την προ­στα­σία και ανά­δειξη της Μεσαιω­νι­κής Πόλης, 39 ολό­κληρα χρόνια μετά την πρώτη!

Για την νέα προ­γραμ­μα­τική σύμβαση μιλά στη «δ» η κυρία Κατε­ρίνα Μανούσου-Ντέλλα, αρχι­τέ­κτων, ανα­πλη­ρώ­τρια προϊ­στα­μένη του Τμή­μα­τος Μελετών και Έργων Υπη­ρε­σίας Νεώ­τε­ρων Μνη­μείων και Τεχνι­κών Έργων Δωδε­κα­νή­σου. Ανα­φέ­ρε­ται επίσης στην πρώτη προ­γρα­ματκή σύμβαση και στα έργα που υλο­ποι­ή­θη­καν. Εκείνο που σύμφωνα με την κα Μανούσου-Ντέλλα έχει ιδιαί­τερη σημασία, είναι η παρου­σία του κοι­νω­νι­κού παρά­γο­ντα στο κοι­νω­νικό σύνολο. Δια­φο­ρε­τικά τα ανα­και­νι­σμένα και συντη­ρη­μένα μνημεία, δεν θα είναι τίποτε παρά άδεια κελύφη.

• Κυρία Ντέλλα, είχατε ενεργή συμ­με­τοχή στην υλο­ποί­ηση της πρώτης προ­γραμ­μα­τι­κής σύμ­βα­σης για τη Μεσαιω­νική Πόλη. Πώς ξεκί­νησε η πρω­το­βου­λία αυτή τότε και ποια ήταν η εξέλιξη των πραγ­μά­των;

H πρώτη προ­γραμ­μα­τική σύμβαση ξεκί­νησε με την πρω­το­βου­λία του τότε δημάρ­χου Σάββα Καρα­γιάννη και του Ηλία Κόλλια που ήταν έφορος βυζα­ντι­νών αρχαιο­τή­των και συνεπώς υπεύ­θυ­νος για τη Μεσαιω­νική Πόλη.

Στα μέσα λοιπόν της δεκα­ε­τίας του 80, με πρω­το­βου­λία φωτι­σμέ­νων ανθρώ­πων με πρω­το­πο­ρια­κές ιδέες, τόσο σε τοπικό όσο και σε κεντρικό επίπεδο, ξεκί­νησε η σύγ­χρονη επέμ­βαση στην Μεσαιω­νική πόλη της Ρόδου με την υπο­γραφή της πρώτης πανελ­λη­νίως προ­γραμ­μα­τι­κής συμ­φω­νίας μεταξύ του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού, του Ταμείου Αρχαιο­λο­γι­κών Πόρων & Απαλ­λο­τριώ­σεων και του Δήμου Ρόδου. Κοινός στόχος των συμ­βαλ­λο­μέ­νων μερών, ήταν η αποκατάσταση-ανάδειξη του μνη­μεια­κού πλούτου της τει­χι­σμέ­νης πόλης, με έμφαση στην ανα­βάθ­μιση της ποιό­τη­τας ζωής των κατοί­κων της.

Έγινε πει­ρα­μα­τικά η αρχή με την παρα­χώ­ρηση στο Δήμο Ρόδου 20 κτι­σμά­των, ιδιο­κτη­σίας του ΤΑΠΑ, τα περισ­σό­τερα εκ των οποίων ήταν ερει­πω­μένα και έπρεπε να ανα­στη­λω­θούν για να στε­γα­στούν εκεί άπορες οικο­γέ­νειες.

Ανάμεσα στα 20 ακίνητα ήταν και ο ξενώνας της Αγίας Αικα­τε­ρί­νης όπου κατοι­κού­σαν 16 οικο­γέ­νειες σε άθλιες συν­θή­κες. Και προ­κει­μέ­νου να προ­χω­ρή­σει η συντή­ρηση και ανα­στή­λωση του μνη­μείου, έπρεπε πρώτα να μετα­στε­γα­στούν οι οικο­γέ­νειες αυτές. Αρχικά σε προ­κα­τα­σκευα­σμένα κτί­σματα που τοπο­θέ­τησε ο δήμος στην Πλατεία του Αγίου Παντε­λε­ή­μονα και στη συνέ­χεια στα ανα­και­νι­σμένα κτήρια στη Μ. Πόλη ή στις εργα­τι­κές κατοι­κίες στην περιοχή Αγίων Απο­στό­λων που τότε είχαν ανε­γερ­θεί.

Ήταν μια καθο­ρι­στική στιγμή για τη δια­χεί­ριση και ανα­βί­ωση των μνη­μείων και των μνη­μεια­κών χώρων στην Ελλάδα, με στόχο την ένταξη τους στη ζωή της πόλης και την τελική απόδοση τους στους πολίτες, σε μια πρώιμη χρονική στιγμή όταν παγιώ­νο­νταν οι νέες διε­θνείς αντι­λή­ψεις για την Αρχι­τε­κτο­νική Κλη­ρο­νο­μιά, αμέσως μετά την υπο­γραφή της Δια­κή­ρυ­ξης του Άμστερ­νταμ το 1975.

Μαζί με τη συμ­με­τοχή του κοι­νω­νι­κού συνόλου παγιώ­θηκε η συλ­λο­γική λει­τουρ­γία του Ειδικού Τεχνι­κού Γρα­φείου που δημιουρ­γή­θηκε και η διε­πι­στη­μο­νική στε­λέ­χωση του για την αντι­με­τώ­πιση των σύν­θε­των προ­βλη­μά­των του υπο­βαθ­μι­σμέ­νου οικι­στι­κού συνόλου. Στην ομάδα συμ­με­τεί­χαν κυρίως μηχα­νι­κοί όλων των ειδι­κο­τή­των, αρχαιο­λό­γοι αλλά και κοι­νω­νιο­λό­γος και νομικός.

Οι πρώτοι προ­βλη­μα­τι­σμοί στις Επι­τρο­πές έθεταν θέματα χάραξης πολι­τι­κής για την ενί­σχυση των παρα­δο­σια­κών τεχνών, της βιο­τε­χνίας και βέβαια τη βελ­τί­ωση της λει­τουρ­γίας και της εμφά­νι­σης της πόλης.

Τα επόμενα χρόνια σημα­δεύ­τη­καν από σημα­ντι­κές παρεμ­βά­σεις, που κατά κανόνα οδή­γη­σαν στο μετα­σχη­μα­τι­σμό και τη ριζική ανα­βάθ­μιση του μνη­μεια­κού χώρου, ενώ μετά το 1995 δημιουρ­γή­θη­καν κατάλ­λη­λες συν­θή­κες ίδρυσης και δεύ­τε­ρου φορέα παρέμ­βα­σης στα μνημεία όλων των ιστο­ρι­κών περιό­δων της παλιάς πόλης, αρμο­διό­τη­τας του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού. Η ίδρυση της «Επι­στη­μο­νι­κής Επι­τρο­πής Παρα­κο­λού­θη­σης Έργων στα Μνημεία της Μεσαιω­νι­κής Πόλης της Ρόδου» το 1998 ήρθε ως φυσική συνέ­χεια του επι­στη­μο­νι­κού δια­λό­γου, που είχε ξεκι­νή­σει από το 1985.

• Ποιο ήταν το πρα­κτικό απο­τέ­λε­σμα της πρώτης προ­γραμ­μα­τι­κής σύμ­βα­σης;

Το έργο που παρήχθη κατά την τρια­κο­ντα­ετή περίοδο ανα­στη­λω­τι­κών επεμ­βά­σεων, που συχνό­τατα εξε­λί­χθη­καν παράλ­ληλα με σημα­ντι­κές αρχαιο­λο­γι­κές ανα­κα­λύ­ψεις είναι μεγάλο και πολυ­διά­στατο και επι­σφρα­γί­στηκε με την απονομή τριών τιμη­τι­κών δια­κρί­σεων της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης -Europa Nostra το 1997, το 2007 και το 2017. Έχει γίνει ευρέως γνωστό σε πανελ­λή­νιο, πανευ­ρω­παϊκό και διεθνές επίπεδο μέσα από πληθώρα επι­στη­μο­νι­κών εκδό­σεων παρου­σί­α­σης των μελετών και των έργων, αλλά και ανα­κοι­νώ­σεων και δημο­σιεύ­σεων των συντε­λε­στών του σε επι­στη­μο­νικά φόρουμ, τοπικά και διεθνή συνέ­δρια και επι­στη­μο­νι­κές περιο­δι­κές εκδό­σεις.

Η εικο­σα­ε­τία 1995-2017 υπήρξε περί­ο­δος υλο­ποί­η­σης μεγάλων ανα­στη­λω­τι­κών προ­γραμ­μά­των, που σε ορι­σμέ­νες περι­πτώ­σεις εξε­λί­χθη­καν σε ολο­κλη­ρω­μέ­νες παρεμ­βά­σεις και έχουν ήδη απο­δο­θεί σε χρήση των­πο­λι­τών και των πολυά­ριθ­μων επι­σκε­πτών της Ρόδου. Δια­μορ­φώ­θηκε μία νέα αντί­ληψη στην ερευ­νη­τική προ­σέγ­γιση και ανά­δειξη των μνη­μείων, τα οποία αντι­με­τω­πί­ζο­νται πλέον όχι ως μεμο­νω­μένα στοι­χεία ,αλλά στα πλαίσια του άμεσου και ευρύ­τε­ρου περι­βάλ­λο­ντος αρχαιο­λο­γι­κού και αστικού χώρου αλλά και του φυσικού τοπίου ,στις ιδιαί­τε­ρες συν­θή­κες του οποίου εντά­χθη­καν αρχικά.

Κατά την υλο­ποί­ηση των έργων εφαρ­μό­στη­καν εξει­δι­κευ­μέ­νες εγκε­κρι­μέ­νες μελέτες στο πλαίσιο της ανα­στρε­ψι­μό­τη­τας των επεμ­βά­σεων, προ­κει­μέ­νου τα μνημεία και οι μνη­μεια­κοί χώροι να παρα­δο­θούν με ασφά­λεια στην επόμενη γενιά, δια­τη­ρώ­ντας όλες τις μνήμες τους.

Ιδιαί­τερο χαρα­κτη­ρι­στικό της περιό­δου υπήρξε η δημιουρ­γία ενός σύγ­χρο­νου μηχα­νι­σμού παρέμ­βα­σης, με δυνα­τό­τη­τες οργά­νω­σης μεγάλης κλί­μα­κας εργο­τα­ξίων αυτε­πι­στα­σίας.

Μετά το 2004 δεν ανα­νε­ώ­θηκε η προ­γραμ­μα­τική σύμβαση και δια­κό­πηκε η συντο­νι­σμένη δράση των συναρ­μό­διων κρα­τι­κών φορέων για τη δια­χεί­ριση του μνη­μεια­κού συνόλου, που είναι ταυ­τό­χρονα ένα ζωντανό κομμάτι της σύγ­χρο­νης πόλης της Ρόδου με κυρί­αρχη την του­ρι­στική υπε­ρεκ­με­τάλ­λευση.

Επίσης το 2016 καταρ­γή­θηκε η Επι­στη­μο­νική Επι­τροπή των Έργων που υλο­ποι­ή­θη­καν στα μνημεία από το ΤΔΠΕΑΕ και τις υπη­ρε­σίες του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού, αφή­νο­ντας σημα­ντικό κενό στη συνέ­χεια των μεγάλων ανα­στη­λω­τι­κών προ­γραμ­μά­των, στη δια­χεί­ριση και τακτική συντή­ρησή μεγάλων μνη­μεια­κών χώρων και στην ένταξή τους στη ζωή των πολιτών.

• Φτάσαμε λοιπόν 39 χρόνια μετά, στην υπο­γραφή της δεύ­τε­ρης προ­γραμ­μα­τι­κής σύμ­βα­σης πολι­τι­στι­κής ανά­πτυ­ξης για τη Μεσαιω­νική Πόλη της Ρόδου. Ποια είναι η άποψή σας για το νέο αυτό δεκα­ε­τές πρό­γραμμα;

Η νέα προ­γραμ­μα­τική σύμβαση πολι­τι­σμι­κής ανά­πτυ­ξης είναι πιο διευ­ρυ­μένη σε σύγκριση με την πρώτη. Το σημα­ντικό είναι ότι συμ­με­τέ­χει μαζί με το Δήμο Ρόδου, τις Υπη­ρε­σίες του Υπουρ­γείου Πολι­τι­σμού, η Περι­φέ­ρεια Νοτίου Αιγαίου και ο Ο.Δ.Α.Π. που έχει αντι­κα­τα­στή­σει το ΤΑΠΑ. Διότι η Μεσαιω­νική Πόλη έχει μία ιδιαι­τε­ρό­τητα… Το δημόσιο έχει 300 ακίνητα στην ιδιο­κτη­σία του. Θα δείτε γκρε­μι­σμένα ακίνητα που ανήκουν στο δημόσιο και έχουν παρα­χω­ρη­θεί κατά δια­χεί­ριση στον Ο.Δ.Α.Π. Πολλά από αυτά είναι ερείπια… Μιλάμε για «φιλέτα». Αν ανα­βαθ­μι­στούν και δοθούν προς χρήση, θα αλλάξει η όψη της πόλης συνο­λικά.

Είναι σημα­ντικό να κάθο­νται όλοι οι εκπρό­σω­ποι των συμ­βαλ­λό­με­νων μερών στο ίδιο τραπέζι και να παίρ­νουν απο­φά­σεις. Είναι φιλό­δοξο και υλο­ποι­ή­σιμο το πρό­γραμμα. Χρειά­ζε­ται ωστόσο πολλή δουλειά. Ο κάθε συμ­βαλ­λό­με­νος φορέας έχει το δικό του ρόλο. Το ΥΠΠΟ π.χ. έχει ανα­λά­βει την ανα­στή­λωση κάποιων μνη­μείων, ο δήμος τα υπόγεια δίκτυα, το δίκτυο κυκλο­φο­ρίας ΑμεΑ, τις υπο­δο­μές της πόλης γενι­κό­τερα, τη δημιουρ­γία ενός φωτο­βολ­ταϊ­κού πάρκου απ’ όπου θα παρέ­χε­ται δωρεάν ρεύμα στους μόνι­μους κατοί­κους…

Το Τμήμα Μελετών και Έργων Ανα­στή­λω­σης Μνη­μείων, Μου­σείων και Πολι­τι­στι­κών Κτηρίων ειδι­κό­τερα, είναι η Τεχνική Διευ­θύ­νουσα Υπη­ρε­σία που μπορεί να ανα­λά­βει την υλο­ποί­ηση μεγάλων έργων στε­ρέ­ω­σης -αποκατάστασης του μνη­μεια­κού κελύ­φους. Ήδη προ­χω­ρεί στην υλο­ποί­ηση έργων στα μνημεία της μεσαιω­νι­κής πόλης Ρόδου μέσω προ­γραμ­μα­τι­κών συμ­βά­σεων ή με χρη­μα­το­δό­τηση από εθνι­κούς ή κοι­νο­τι­κούς πόρους, ενώ πέντε νέα σημα­ντικά έργα έχουν εντα­χθεί στο πρό­γραμμα του Ταμείου Ανά­καμ­ψης και Ανθε­κτι­κό­τη­τας με ορί­ζο­ντα ολο­κλή­ρω­σης το τέλος του 2025. Τα έργα αυτά περι­λαμ­βά­νο­νται στο φυσικό αντι­κεί­μενο της Προ­γραμ­μα­τι­κής Σύμ­βα­σης, με στόχο την κατάλ­ληλη αξιο­ποί­ησή τους και ένταξη στη ζωή των πολιτών.

Πρό­κει­ται για τρία εμβλη­μα­τικά μνημεία, το Νεο­κλα­σικό Σχολείο του Κολ­λά­κιου, το Οθω­μα­νικό Αρχο­ντικό Χασάν Μπέη και τα οχυ­ρω­μα­τικά σύνολα των τριών μόλων, (των Μύλων ,του Naillac και του Αγίου Νικο­λάου) και των επι­θα­λάσ­σιων οχυ­ρώ­σεων από τον πύργο Naillac έως τον μόλο των Μύλων.

Στον πυρήνα του του­ρι­στι­κού λιμα­νιού της σύγ­χρο­νης πόλης της Ρόδου, όπου πρω­ταρ­χική δρα­στη­ριό­τητα είναι η κρουα­ζιέρα, έχουν θεσμο­θε­τη­θεί από το Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού ζώνες προ­στα­σίας στις οποίες περι­λαμ­βά­νο­νται τόσο ο αρχαιο­λο­γι­κός χώρος του μόλου των Μύλων όσο και τα νεότερα δια­τη­ρη­τέα κτί­σματα του ιτα­λι­κού λιμα­νιού.

Παράλ­ληλα με το έργο απο­κα­τά­στα­σης του συγκρο­τή­μα­τος του Τελω­νείου που μόλις ολο­κλη­ρώ­θηκε, προ­χω­ρεί και η ολο­κλή­ρωση της αποκατάστασης- ανά­δει­ξης του μόλου των Μύλων. Προ­βλέ­πε­ται να λει­τουρ­γή­σει ως υπαί­θριο μουσείο, με κατάλ­ληλη δια­μόρ­φωση του αρχαιο­λο­γι­κού χώρου και δημιουρ­γία γραμ­μικά εξε­λισ­σό­με­νων χώρων πρό­σβα­σης και περι­πά­του που θα ανα­δει­κνύ­ουν κατά το δυνατόν τον αρχικό επι­θα­λάσ­σιο χαρα­κτήρα του μόλου και το ύψος των οχυ­ρω­μά­των.

• Που οφεί­λε­ται, κατά την άποψη σας η επί­τευξη της προ­γραμ­μα­τι­κής σύμ­βα­σης έπειτα από προ­σπά­θειες ετών; Ωρί­μα­σαν οι συν­θή­κες για να επι­τευ­χθεί αυτό;

Έγιναν πολλές προ­σπά­θειες από όλες τις δημο­τι­κές αρχές, ήδη από την εποχή του Γιώργου Γιαν­νό­που­λου. Εντα­τι­κο­ποι­ή­θη­καν όμως στα τελευ­ταία χρόνια.

Μπορώ να πω ότι ωρί­μα­σαν περισ­σό­τερο οι συν­θή­κες στο Υπουρ­γείο Πολι­τι­σμού. Η ανα­νέ­ωση της Προ­γραμ­μα­τι­κής Σύμ­βα­σης ήταν πάγιο αίτημα των τοπικών φορέων και της τοπικής κοι­νω­νίας όμως πραγ­μα­τικά τώρα… συνέ­τρε­χαν όλες οι προ­ϋ­πο­θέ­σεις. Άλλωστε, πολλά μνημεία αντι­με­τω­πί­ζο­νται με προ­γραμ­μα­τι­κές συμ­βά­σεις από το υπουρ­γείο πολι­τι­σμού.

Είναι άποψη της πολι­τι­κής ηγεσίας του ΥΠΠΟ και ιδιαί­τερα της Υπουρ­γού, Λίνας Μενδώνη ότι χωρίς την τοπική κοι­νω­νία, δεν είναι τίποτε εφικτό. Άρα νομίζω ότι κυρίως στο ΥΠΠΟ ωρί­μα­σαν οι συν­θή­κες και υπο­γρά­φηκε τώρα η Προ­γραμ­μα­τική Σύμβαση. Δεν φτάνει να ανα­στη­λώ­σεις το κέλυφος, χρειά­ζε­σαι και τον κοι­νω­νικό παρά­γο­ντα.

Ανα­στη­λώ­θη­καν μνημεία που είναι κλειστά… και μιλώ­ντας για μνημεία εννο­ούμε λ.χ. το φάρο του Αγίου Νικο­λάου, ένα τόσο αγαπητό τοπό­σημο για τους Ροδίτες και τους επι­σκέ­πτες οι οποίοι κατα­λή­γουν σε κλει­στές πόρτες.

Αυτό πρέπει να κάνει η νέα προ­γραμ­μα­τική σύμβαση… Να ενι­σχύ­σει την παρου­σία του ανθρώ­που στα μνημεία. Είναι ένα οικι­στικό σύνολο η Μ. Πόλη της Ρόδου και ένα οικι­στικό σύνολο δεν μπορεί να λει­τουρ­γή­σει χωρίς τον ανθρώ­πινο παρά­γο­ντα…

Ήταν μία καθ’ όλα ευτυχής συγκυ­ρία γενικώς η υπο­γραφή της νέας προ­γραμ­μα­τι­κής σύμ­βα­σης. Υπήρχε η πολι­τική βούληση και παράλ­ληλα εντά­θη­καν οι προ­σπά­θειες των τοπικών φορέων, ενώ υπήρχαν και τα χρη­μα­το­δο­τικά εργα­λεία. Το ταμείο ανά­καμ­ψης είναι μία χρυσή ευκαι­ρία… Είχαμε καιρό να βρε­θούμε σε τέτοια εποχή …παχιών αγε­λά­δων.

• Θα ήθελα να κλεί­σουμε με ένα σχόλιό σας για το Εθνικό Θέατρο Ρόδου… ένα έργο που περί­μενε για πολλά χρόνια η τοπική κοι­νω­νία και που έχει περάσει σε φάση υλο­ποί­η­σης…

Η απο­κα­τά­σταση του εθνικού θεάτρου θα προ­χω­ρή­σει. Μη το φοβάστε καθόλου. Θα γίνει το έργο. Δεν υπάρχει καμία εκκρε­μό­τητα. Έχει εξα­σφα­λι­στεί το ποσό που χρεια­ζό­ταν για το σύνολο του έργου (20 εκα­τομ­μύ­ρια). Το έργο θα πρέπει να ολο­κλη­ρω­θεί μέχρι τέλος 2025 (λόγω της χρη­μα­το­δό­τη­σης μέσω του ταμείου Ανά­καμ­ψης και Ανθε­κτι­κό­τη­τας). Φορέας υλο­ποί­η­σης είναι η ΠΝΑΙ που έχει δώσει εξε­τά­σεις στο να τηρεί προ­θε­σμίες. Είμαι πεπει­σμένη ότι θα έχει ολο­κλη­ρω­θεί το έργο εντός χρο­νο­δια­γράμ­μα­τος. Είναι καλές οι συν­θή­κες.