Alpha Bank: O πόλεμος στην Ουκρανία δεν ανέκοψε το ριμπάουντ του ελληνικού τουρισμού

Τα τρία κανάλια μέσω των οποίων επη­ρε­ά­ζε­ται ο ελλη­νι­κός του­ρι­σμός από τις εξε­λί­ξεις – Μικρές οι συνέ­πειες από τη ρωσική η εισβολή στην Ουκρα­νία

Η οικο­νο­μική ευη­με­ρία της Ελλάδας είναι συνυ­φα­σμένη με την ανά­πτυξη του του­ρι­σμού που απο­τε­λεί έναν από τους κομ­βι­κούς κλάδους της, με σημα­ντική πολ­λα­πλα­σια­στική επί­δραση στην οικο­νο­μία. Αν και η περί­ο­δος του Μεσο­πο­λέ­μου, κατά τη διάρ­κεια της οποίας ιδρύ­θηκε ο Ελλη­νι­κός Οργα­νι­σμός Του­ρι­σμού (ΕΟΤ) το 1929, ήταν μεγάλης σημα­σίας για τον ελλη­νικό του­ρι­σμό, οι κρα­τι­κές πολι­τι­κές που οδή­γη­σαν στη μετά­βαση της χώρας στον σύγ­χρονο μαζικό του­ρι­σμό, υιο­θε­τή­θη­καν μετά τον Β’ Παγκό­σμιο Πόλεμο. Αυτή η περί­ο­δος χαρα­κτη­ρί­στηκε, μεταξύ άλλων, από την προ­σφορά, ομα­δι­κών ταξι­διω­τι­κών προ­γραμ­μά­των μέσω διεθνών, ταξι­διω­τι­κών γρα­φείων. Οι κρα­τι­κές πρω­το­βου­λίες ήταν σύμ­φω­νες με την ιδέα του Σχεδίου Μάρσαλ, δίνο­ντας έμφαση στην εφαρ­μογή του Προ­γράμ­μα­τος «Ξενία», το οποίο περι­λάμ­βανε τον σχε­δια­σμό ενός δικτύου σύγ­χρο­νων ξενο­δο­χείων, οργα­νω­μέ­νων παρα­λιών, κατα­σκη­νώ­σεων, καθώς και τη χρη­μα­το­δό­τηση δια­φη­μι­στι­κών εκστρα­τειών, ανα­δει­κνύ­ο­ντας τα εξαι­ρε­τικά, φυσικά και πολι­τι­στικά χαρα­κτη­ρι­στικά της χώρας μας.

Επι­πλέον, κατά την περίοδο της εντυ­πω­σια­κής οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας, μεταξύ 1953 και 1973, οι ταξι­διω­τι­κές εισπρά­ξεις, παράλ­ληλα με τα έσοδα από τη ναυ­τι­λία και τα εμβά­σματα των μετα­να­στών, στή­ρι­ξαν σε μεγάλο βαθμό το ισο­ζύ­γιο τρε­χου­σών συναλ­λα­γών της χώρας. Αργό­τερα, στη δεκα­ε­τία του 1980, οι επεν­δύ­σεις στον του­ρι­στικό τομέα στη­ρί­χθη­καν από τις ευνοϊ­κές συν­θή­κες χρη­μα­το­δό­τη­σης μέσω του τρα­πε­ζι­κού συστή­μα­τος, οδη­γώ­ντας στη δημιουρ­γία πλη­θώ­ρας μικρο­με­σαίων του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων.

Ο στόχος αυτής της μελέτης είναι τριπλός: πρώτον, να ανα­δεί­ξει το απο­τύ­πωμα της παν­δη­μίας στον εγχώριο του­ρι­στικό κλάδο. Δεύ­τε­ρον, να αξιο­λο­γή­σει την ταχύ­τητα και την ένταση της ανά­καμ­ψης και, τρίτον, να εμβα­θύ­νει στις κύριες ευκαι­ρίες και απειλές που μπορεί να προ­κύ­ψουν και να οδη­γή­σουν τελικά στην ανα­μόρ­φωση του του­ρι­στι­κού κλάδου.

Στο πλαίσιο ενός ταχέως εξε­λισ­σό­με­νου περι­βάλ­λο­ντος, παρου­σιά­ζο­νται, επίσης, τα megatrends που θα επι­κρα­τή­σουν μακρο­πρό­θε­σμα και θα υπα­γο­ρεύ­σουν τις προ­τι­μή­σεις των του­ρι­στών και την προ­σαρ­μογή των επι­χει­ρη­μα­τι­κών μοντέ­λων του κλάδου.

Ο του­ρι­σμός ως «σωσίβια λέμβος» της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας στην περίοδο της οικο­νο­μι­κής κρίσης

Την τελευ­ταία δεκα­ε­τία, ο του­ρι­στι­κός κλάδος της Ελλάδας  άνθισε, καθώς η ελκυ­στι­κό­τητά της χώρας ως ταξι­διω­τι­κός προ­ο­ρι­σμός παρέ­μεινε υψηλή, ενώ οι υπο­δο­μές ανα­βαθ­μί­στη­καν σε μεγάλο βαθμό. Ο αριθμός των εισερ­χό­με­νων του­ρι­στών και ταξι­διω­τι­κών εισπρά­ξεων διπλα­σιά­στηκε κατά την περίοδο 2010-2019, παράλ­ληλα με την άνθηση του του­ρι­σμού παγκο­σμίως, «απορ­ρο­φώ­ντας», ως έναν βαθμό, τους κρα­δα­σμούς της υφε­σια­κής δια­τα­ρα­χής που ακο­λού­θησε την εγχώρια κρίση χρέους, το 2010. Ωστόσο, η υψηλή εξάρ­τηση της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας από τον του­ρι­σμό, την καθιστά ευάλωτη σε εξω­τε­ρι­κές δια­τα­ρα­χές, όπως, η πρό­σφατη παν­δη­μική κρίση.

Προ παν­δη­μίας, οι ταξι­διω­τι­κές εισπρά­ξεις απο­τε­λού­σαν σημα­ντικό μέρος των εξα­γω­γών υπη­ρε­σιών (44%, κατά μέσο όρο, την περίοδο 2015-2019), μετριά­ζο­ντας, ως έναν βαθμό, το έλλειμμα του ισο­ζυ­γίου τρε­χου­σών συναλ­λα­γών, το οποίο στην Ελλάδα οφεί­λε­ται κυρίως στο σχετικά υψηλό έλλειμμα του εμπο­ρι­κού ισο­ζυ­γίου. Οι ταξι­διω­τι­κές εισπρά­ξεις «κάλυ­πταν», κατά μέσο όρο, από το 2015 έως το 2019, το εμπο­ρικό έλλειμμα κατά 76%, που σημαί­νει ότι ο του­ρι­σμός ήταν η κύρια πηγή «χρη­μα­το­δό­τη­σης» του εμπο­ρι­κού ελλείμ­μα­τος (Γράφημα 1). Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιο­γρα­φία, τα κύρια χαρα­κτη­ρι­στικά ενός τέτοιου μοντέ­λου οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης είναι τα ακό­λουθα: Πρώτον, οι ταξι­διω­τι­κές εισπρά­ξεις «χρη­μα­το­δο­τούν» επεν­δύ­σεις υπο­δο­μών, ενι­σχύ­ο­ντας την παρα­γω­γι­κό­τητα και την απο­δο­τι­κό­τητα των τοπικών επι­χει­ρή­σεων. Δεύ­τε­ρον, η αύξηση της του­ρι­στι­κής ζήτησης βελ­τιώ­νει τους όρους του εμπο­ρίου, ενι­σχύει τη δημιουρ­γία θέσεων εργα­σίας, αλλά και την ενσω­μά­τωση της τεχνο­λο­γι­κής προόδου. Τρίτον, τα έσοδα από τον του­ρι­σμό παρά­γουν σημα­ντι­κές εξω­τε­ρι­κές οικο­νο­μίες (externalities), συμπιέ­ζο­ντας το κόστος παρα­γω­γής των τοπικών επι­χει­ρή­σεων και σε άλλους τομείς της οικο­νο­μίας.

Η έντονη λοιπόν του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα της προη­γού­με­νης δεκα­ε­τίας, λει­τούρ­γησε ουσια­στικά ως «σωσίβια λέμβος», αφού απορ­ρό­φησε, μερικώς, το παρα­τε­τα­μένο υφε­σιακό shock στην Ελλάδα. Η σχεδόν αμείωτη ανοδική εισροή ξένων του­ρι­στών ήταν το απο­τέ­λε­σμα:

Πρώτον, της επί­δρα­σης εισο­δή­μα­τος, η οποία προήλθε κυρίως από το υψη­λό­τερο δια­θέ­σιμο εισό­δημα σε πραγ­μα­τι­κούς όρους, των εισερ­χό­με­νων του­ρι­στών και το οποίο είναι συμβατό με την ανοδική πορεία του παγκό­σμιου ΑΕΠ.

Δεύ­τε­ρον, της επί­δρα­σης τιμών, που προήλθε, κυρίως, από το μειω­μένο κόστος εργα­σίας, ως απο­τέ­λε­σμα της πολι­τι­κής εσω­τε­ρι­κής υπο­τί­μη­σης που εφαρ­μό­σθηκε στο πλαίσιο των σχεδίων διά­σω­σης και οικο­νο­μι­κής προ­σαρ­μο­γής, μετά την κρίση του ελλη­νι­κού χρέους το 2010. Η πραγ­μα­τική σταθ­μι­σμένη συναλ­λαγ­μα­τική ισο­τι­μία (REER), η οποία είναι ένας δείκτης της αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας μιας χώρας σε σχέση με τους κύριους αντα­γω­νι­στές της, σε όρους μονα­διαίου κόστους εργα­σίας (ULC), μειώ­θηκε την τελευ­ταία δεκα­ε­τία. Η μείωση της ισο­τι­μίας, αντα­να­κλά ουσια­στικά την ενί­σχυση της αντα­γω­νι­στι­κό­τη­τας της χώρας, υπό την έννοια, ότι το κόστος εργα­σίας στην Ελλάδα ήταν χαμη­λό­τερο σε σύγκριση με τους εμπο­ρι­κούς εταί­ρους της χώρας. Η REER, σε όρους Δείκτη Τιμών Κατα­να­λωτή (CPI), μειώ­θηκε επίσης, μεταξύ 2010 και 2019, υπο­δει­κνύ­ο­ντας ότι οι τιμές στην Ελλάδα ήταν πιο αντα­γω­νι­στι­κές σε σύγκριση με τη συγκε­κρι­μένη ομάδα αντα­γω­νι­στριών χωρών. Λαμ­βά­νο­ντας υπόψη ότι τα διεθνώς εμπο­ρεύ­σιμα “αγαθά”, όπως οι του­ρι­στι­κές υπη­ρε­σίες είναι γενικά πιο εκτε­θει­μένα στον διεθνή αντα­γω­νι­σμό, θεω­ρεί­ται ότι η επί­δραση της τιμής ήταν ακόμη πιο έντονη στον του­ρι­στικό τομέα.

Τρίτον, της επί­δρα­σης υπο­κα­τά­στα­σης, καθώς εξω­τε­ρι­κοί παρά­γο­ντες και γεγο­νότα, είχαν ως απο­τέ­λε­σμα την προ­σέλ­κυση του­ρι­στι­κών ροών από το εξω­τε­ρικό και την από­σπαση μερι­δίου αγοράς

από τους αντα­γω­νι­στές. Συγκε­κρι­μένα, στις αρχές της δεκα­ε­τίας του 2000, η επεν­δυ­τική δρα­στη­ριό­τητα λόγω της προ­ε­τοι­μα­σίας των Ολυ­μπια­κών Αγώνων στην Αθήνα διευ­κό­λυνε την περαι­τέρω επέ­κταση του του­ρι­στι­κού κλάδου, ενώ την επόμενη δεκα­ε­τία, γεω­πο­λι­τι­κές εξε­λί­ξεις όπως η Αραβική Άνοιξη και η πολι­τική αστά­θεια στην Τουρκία μετά το απο­τυ­χη­μένο πρα­ξι­κό­πημα, οδή­γη­σαν σε ήπια αύξηση του μερι­δίου αγοράς της Ελλάδας στις αφίξεις από το εξω­τε­ρικό, συγκρι­τικά με τους κύριους αντα­γω­νι­στές της στη Μεσό­γειο.

Post-pandemic rebound:  Ό,τι δεν σε σκο­τώ­νει, σε κάνει πιο δυνατό!

Κύριο χαρα­κτη­ρι­στικό της παν­δη­μίας ήταν το μεγάλο shock ζήτησης, εξαι­τίας των ταξι­διω­τι­κών περιο­ρι­σμών και των λοιπών μέτρων, που οδήγησε σε απότομη και μεγάλη πτώση των του­ρι­στι­κών εισροών. Αυτό οδήγησε σε επι­δεί­νωση του ελλείμ­μα­τος του ισο­ζυ­γίου τρε­χου­σών συναλ­λα­γών και άρα σε σημα­ντική απώλεια εγχώ­ριου προ­ϊ­ό­ντος. Τούτο απο­τε­λεί ένδειξη της υψηλής εξάρ­τη­σης της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας από τον του­ρι­σμό. Συγκε­κρι­μένα, το 2020 οι ταξι­διω­τι­κές εισπρά­ξεις αντι­προ­σώ­πευαν μόλις το 19% των συνο­λι­κών εισπρά­ξεων υπη­ρε­σιών και κάλυψαν το εμπο­ρικό έλλειμμα, μόνο κατά 23%.

Έτσι, η Ελλάδα υπέστη ένα βαθύ υφε­σιακό shock το 2020, το οποίο υπερέβη σημα­ντικά τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, κυρίως λόγω της υψηλής εξάρ­τη­σής της από τον του­ρι­σμό. Το Γράφημα 2 απει­κο­νί­ζει την ισχυρή σχέση μεταξύ του βαθμού εξάρ­τη­σης από τον του­ρι­σμό και του μεγέ­θους του υφε­σια­κού shock. Οι χώρες που εξαρ­τώ­νται σε μεγάλο βαθμό από τον του­ρι­σμό, όπως η Ελλάδα, υπέ­στη­σαν τις μεγα­λύ­τε­ρες απώ­λειες, σε όρους εγχώ­ριου προ­ϊ­ό­ντος. Στο Γράφημα 2, ο ορι­ζό­ντιος άξονας μετρά την απώλεια σε όρους ΑΕΠ στις χώρες του ΟΟΣΑ, η οποία υπο­λο­γί­ζε­ται ως η διαφορά μεταξύ των ρυθμών μεγέ­θυν­σης του πραγ­μα­τι­κού ΑΕΠ του 2020 των επι­λεγ­μέ­νων χωρών και των αντί­στοι­χων προ­βλέ­ψεων του ΟΟΣΑ τον Νοέμ­βριο του 2019. Ουσια­στικά, απο­τε­λεί μια μέτρηση των επι­πτώ­σεων της παν­δη­μι­κής κρίσης στην οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα ανά χώρα. Ο κατα­κό­ρυ­φος άξονας δείχνει τη συνο­λική συμβολή του του­ρι­σμού στο ΑΕΠ το 2019.

Οι χώρες με συγκρι­τικά υψη­λό­τερη του­ρι­στική συνει­σφορά στο ΑΕΠ, υπέ­στη­σαν τις μεγα­λύ­τε­ρες απώ­λειες εγχώ­ριου προ­ϊ­ό­ντος, το 2020. Συγκε­κρι­μένα, η πρό­βλεψη του ΟΟΣΑ τον Νοέμ­βριο του 2019 για το πραγ­μα­τικό ΑΕΠ της Ελλάδας ήταν αύξηση κατά 2,1% το 2020, ενώ περίπου ένα έτος αργό­τερα, η ελλη­νική οικο­νο­μία κατέ­γραψε πτώση 9%. Αυτό απο­δό­θηκε, μεταξύ άλλων παρα­γό­ντων, στην υψηλή συνο­λική συνει­σφορά του του­ρι­σμού στην ελλη­νική οικο­νο­μία, η οποία υπο­λο­γί­ζε­ται άνω του 20% του ΑΕΠ.

 

Το 2021, ο εντυ­πω­σιακά υψηλός αριθμός του­ρι­στών που επι­σκέ­φθη­καν την Ελλάδα τους θερι­νούς μήνες (Γράφημα 4α), συνέ­βαλε σημα­ντικά στην ισχυρή ανά­καμψη του ΑΕΠ (+8,3%). Η εξέλιξη αυτή μπορεί να συγκρι­θεί με την προη­γού­μενη οικο­νο­μική κρίση, όταν ο του­ρι­σμός λει­τούρ­γησε ως «σωσίβια λέμβος» για την ελλη­νική οικο­νο­μία. Η εισροή επι­σκε­πτών και τα έσοδα που επέ­φε­ραν (Γράφημα 4β), στήριξε την οικο­νο­μική ανά­καμψη της Ελλάδας, ώστε να αντι­σταθ­μί­σει σχεδόν το σύνολο της ζημίας που υπέστη το ΑΕΠ κατά το πρώτο έτος της παν­δη­μίας (2020: -9%).

Πριν το ξέσπα­σμα της παν­δη­μίας, ένα μετα­βαλ­λό­μενο τοπίο ανα­δυό­ταν στην του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία παγκο­σμίως. Οι προ­τι­μή­σεις των πελατών άλλαζαν γρήγορα και οι επι­χει­ρή­σεις αντα­πο­κρί­θη­καν μέσω ενός ευρύ­τα­του φάσμα­τος δράσεων σε συγκε­κρι­μέ­νους τομείς: ευε­λι­ξία στις πολι­τι­κές κρα­τή­σεων και ακύ­ρω­σης, δημιουρ­γία ψηφια­κού brand, δια­δι­κτυα­κές ανα­ζη­τή­σεις, δημιουρ­γι­κό­τητα και δια­φο­ρο­ποί­ηση υπη­ρε­σιών. Τα επι­χει­ρη­μα­τικά μοντέλα είχαν ήδη αρχίσει να προ­σαρ­μό­ζο­νται σε ένα απαι­τη­τικό περι­βάλ­λον, ωστόσο η παν­δη­μία επι­τά­χυνε τεκτο­νι­κές αλλαγές στην οικο­νο­μία που ανα­μέ­νο­νταν να εφαρ­μο­στούν τις επό­με­νες δεκα­ε­τίες, ειδικά όσον αφορά την ψηφιακή τεχνο­λο­γία. Επι­πλέον, η ανάγκη συν­δυα­σμού μιας ευχά­ρι­στης εμπει­ρίας δια­κο­πών με αυστη­ρό­τε­ρες υγειο­νο­μι­κές συν­θή­κες και κοι­νω­νική απο­στα­σιο­ποί­ηση θα είναι πιθανώς ένα μονι­μό­τερο χαρα­κτη­ρι­στικό στο μέλλον, το οποίο θα μετα­μορ­φώ­σει τον του­ρι­στικό τομέα.

Το μετα­παν­δη­μικό περι­βάλ­λον κυριαρ­χεί­ται επίσης από διάφορα megatrends (βλ. Μέρος Β του Δελτίου Τύπου στα ελλη­νικά), όπως: (i) την επέ­κταση της οικο­νο­μίας δια­μοι­ρα­σμού, που αύξησε τον αντα­γω­νι­σμό τιμών στον τομέα της φιλο­ξε­νίας, οδη­γώ­ντας σε περαι­τέρω αύξηση των του­ρι­στι­κών ροών· (ii) την «πράσινη μετά­βαση» ως επι­τα­κτική ανάγκη για την αντι­με­τώ­πιση της κλι­μα­τι­κής αλλαγής και των περι­βαλ­λο­ντι­κών επι­πτώ­σεων σε πολλές πτυχές της ζωής μας, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των ταξι­διών και του του­ρι­σμού· (iii) τον ψηφιακό μετα­σχη­μα­τι­σμό, που επη­ρε­ά­ζει το μοντέλο εργα­σίας, τις επι­λο­γές δια­κο­πών, καθώς και τον τρόπο παροχής των υπη­ρε­σιών· (iv) τα νέα πρότυπα κοι­νω­νι­κής απο­στα­σιο­ποί­η­σης, ως κλη­ρο­νο­μιά της παν­δη­μίας· (v) την προ­ώ­θηση της προ­σβα­σι­μό­τη­τας· (vi) τη γήρανση του πλη­θυ­σμού και την προ­σαρ­μογή του του­ρι­στι­κού κλάδου, προ­κει­μέ­νου να εξε­λι­χθεί, παράλ­ληλα με τις δημο­γρα­φι­κές αλλαγές και τις επι­πτώ­σεις της, π.χ. τη μετα­βολή της ζήτησης για του­ρι­στι­κές υπη­ρε­σίες των δια­φο­ρε­τι­κών ηλι­κια­κών ομάδων και την εμφά­νιση νέων κατα­να­λω­τι­κών προ­τύ­πων.

 

Η νέα γεω­πο­λι­τική αστά­θεια και οι επι­δρά­σεις της

Στον απόηχο της ρωσικής εισβο­λής στην Ουκρα­νία τον Φεβρουά­ριο του 2022, η προσ­δο­κώ­μενη ισχυρή

δυνα­μική του του­ρι­σμού στην Ελλάδα ανα­μέ­νε­ται να επι­βρα­δυν­θεί ελαφρώς, αλλά δεν ανα­μέ­νε­ται να ανα­κο­πεί. Ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρα­νίας ανα­μέ­νε­ται να επη­ρε­ά­σει τον του­ρι­στικό τομέα μέσω τριών κανα­λιών.

Πρώτον, μέσω της απου­σίας των Ρώσων του­ρι­στών. Ο αντί­κτυ­πος αυτός, ωστόσο, ανα­μέ­νε­ται να είναι περιο­ρι­σμέ­νος -δεδομένου του χαμηλού μερι­δίου αγοράς των Ρώσων του­ρι­στών στις αφίξεις της Ελλάδας (Γράφημα 3α). Όπως φαί­νε­ται στο γράφημα, μετά την κρίση της Κρι­μαίας το 2014, οι του­ρι­στι­κές εισροές από τη Ρωσία μειώ­θη­καν στα­διακά, κυρίως λόγω της υπο­τί­μη­σης του ρου­βλίου έναντι του ευρώ. Παράλ­ληλα, το μερίδιο αγοράς των ρωσικών αφίξεων στην Τουρκία αυξή­θηκε κατα­κό­ρυφα, ιδιαί­τερα μετά το 2017, ως απο­τέ­λε­σμα της υπο­τί­μη­σης της τουρ­κι­κής λίρας, αντα­να­κλώ­ντας, εν μέρει, μια επί­δραση υπο­κα­τά­στα­σης (το αντί­στοιχο μερίδιο στην Ελλάδα μειώ­θηκε). Το 2019, οι Ρώσοι του­ρί­στες αντι­προ­σώ­πευαν το 1,9% των συνο­λι­κών αφίξεων του­ρι­στών στην Ελλάδα, ενώ το αντί­στοιχο μερίδιο για την Ουκρα­νία ήταν ακόμη μικρό­τερο. Το μερίδιο των αφίξεων από τη Ρωσία μειώ­θηκε στο 0,3% το 2020, εξαι­τίας των περιο­ρι­στι­κών μέτρων, σημειώ­νο­ντας μόνο οριακή άνοδο στο 0,8% το 2021. Όσον αφορά τις ταξι­διω­τι­κές εισπρά­ξεις, τα αντί­στοιχα μερίδια δια­μορ­φώ­θη­καν στο 2,4% το 2019 και στο 1,1% το 2021.

Δεύ­τε­ρον, μέσω της ανα­με­νό­με­νης μείωσης της αγο­ρα­στι­κής δύναμης των κατα­να­λω­τών στις χώρες προ­έ­λευ­σης (Ηνωμένο Βασί­λειο, Γερ­μα­νία, Ιταλία, Γαλλία, Ρου­μα­νία, ΗΠΑ κ.λπ.) ως συνέ­πεια των αυξα­νό­με­νων τιμών της ενέρ­γειας. Αυτό ανα­μέ­νε­ται να οδη­γή­σει σε πιθανή επι­βρά­δυνση των του­ρι­στι­κών αφίξεων -δεδομένης της θετικής τους συσχέ­τι­σης με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ, όπως απει­κο­νί­ζε­ται στο Γράφημα 3β- και, κατά συνέ­πεια, των ταξι­διω­τι­κών εισπρά­ξεων. Ωστόσο, αυτός ο αντί­κτυ­πος μπορεί να αντι­σταθ­μι­στεί εν μέρει, από τις συσ­σω­ρευ­μέ­νες απο­τα­μιεύ­σεις κατά τη διάρ­κεια της παν­δη­μίας και την τάση για αυξη­μένη κατα­νά­λωση στη μετά παν­δη­μική περίοδο.

 

 

Τρίτον, μέσω του υψη­λό­τε­ρου κόστους λει­τουρ­γίας, εξαι­τίας των από­το­μων αυξή­σεων στις τιμές της ενέρ­γειας που μειώ­νουν τα περι­θώ­ρια κέρδους των επι­χει­ρή­σεων του του­ρι­στι­κού κλάδου.

Συμπε­ρα­σμα­τι­κές παρα­τη­ρή­σεις της μελέτης – Προ­τά­σεις οικο­νο­μι­κής πολι­τι­κής και επι­χει­ρη­μα­τι­κής στρα­τη­γι­κής

Από τις αρχές του 21ου αιώνα και επί σχεδόν δύο δεκα­ε­τίες, η ταξι­διω­τική κίνηση αυξή­θηκε σημα­ντικά παγκο­σμίως, παρά την παγκό­σμια οικο­νο­μική κρίση το 2008. Η δια­πί­στωση αυτή ενι­σχύει το επι­χεί­ρημα ότι η του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία απο­τε­λεί ένα πολύ σημα­ντικό τμήμα της παγκό­σμιας οικο­νο­μίας,

Graph 4. The impact of the pandemic in 2020 on International Tourist Arrivals and Receipts and the 2021 rebound

Sources: Bank of Greece, Eurostat

επη­ρε­ά­ζο­ντας το βιοτικό και το πολι­τι­στικό επίπεδο των χωρών. Επι­πλέον, η ψηφιακή μετά­βαση και ιδιαί­τερα η ανα­βάθ­μιση των τηλε­πι­κοι­νω­νιών, τόσο σε όρους ποιό­τη­τας όσο και σε όρους ταχύ­τη­τας παροχής υπη­ρε­σιών, έχει δημιουρ­γή­σει μια παγκό­σμια «πολυ­πο­λι­τι­σμική κοι­νό­τητα», ενι­σχύ­ο­ντας περαι­τέρω την του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα. Παράλ­ληλα, ο αντα­γω­νι­σμός στις υπη­ρε­σίες κατα­λυ­μά­των και εστί­α­σης έχει ενταθεί σημα­ντικά, λόγω της αυξα­νό­με­νης χρήσης των μηχανών ανα­ζή­τη­σης που αντι­στοι­χί­ζουν απο­τε­λε­σμα­τικά τις προ­τι­μή­σεις των κατα­να­λω­τών με τη δια­θε­σι­μό­τητα και την ποιό­τητα των υπη­ρε­σιών που προ­σφέ­ρο­νται σε οποιο­δή­ποτε κατά­λυμα, ή χώρο εστί­α­σης, οπου­δή­ποτε στον κόσμο ικα­νο­ποιώ­ντας παράλ­ληλα τους εισο­δη­μα­τι­κούς περιο­ρι­σμούς των νοι­κο­κυ­ριών.

Η μεγάλη άνοδος της διε­θνούς ταξι­διω­τι­κής κίνησης, ωστόσο, κατέ­στησε τη μετά­δοση μιας μολυ­σμα­τι­κής νόσου από χώρα σε χώρα, μια ταχεία δια­δι­κα­σία. Η παν­δη­μία COVID-19 είχε δυσμε­νείς επι­πτώ­σεις σε πολλούς κλάδους παγκο­σμίως και κυρίως στον του­ρι­σμό και τις μετα­φο­ρές. Οι υπεύ­θυ­νοι χάραξης πολι­τι­κής και ο επι­χει­ρη­μα­τι­κός τομέας θα πρέπει να χαρ­το­γρα­φή­σουν (i) την πορεία ανά­καμ­ψης του κλάδου και (ii) τον τρόπο με τον οποίο θα βελ­τιω­θούν οι του­ρι­στι­κές υπη­ρε­σίες στο μετα­παν­δη­μικό τοπίο.

Το πρώτο συμπέ­ρα­σμα που μπο­ρούμε να εξά­γουμε από την ελλη­νική εμπει­ρία, αφορά στη δομή του παρα­γω­γι­κού υπο­δείγ­μα­τος της χώρας μας, το οποίο μπορεί να παρο­μοια­σθεί με τις «δύο όψεις του Ιανού». Από τη μία πλευρά, η Ελλάδα δια­θέ­τει έναν ισχυρό και διεθνώς αντα­γω­νι­στικό του­ρι­στικό κλάδο που όχι μόνο δεν επη­ρε­ά­στηκε από την εγχώρια οικο­νο­μική ύφεση της περα­σμέ­νης δεκα­ε­τίας, αλλά στήριξε την ελλη­νική οικο­νο­μία. Ο «εξι­σορ­ρο­πη­τι­κός» του ρόλος για το έλλειμμα του ισο­ζυ­γίου τρε­χου­σών συναλ­λα­γών είναι κομ­βι­κής σημα­σίας, αφού χρη­μα­το­δο­τεί σημα­ντικό τμήμα των εισα­γω­γών κατα­να­λω­τι­κών και κεφα­λαιου­χι­κών αγαθών. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, η μεγάλη εξάρ­τηση της χώρας μας από τον του­ρι­σμό, αυξάνει τον βαθμό έκθεσής της σε αιφ­νί­διες εξω­τε­ρι­κές δια­τα­ρα­χές, που μπορεί να προ­κα­λέ­σουν βαθιά ύφεση, όπως συνέβη κατά τη διάρ­κεια της πρό­σφα­της παν­δη­μι­κής κρίσης.

Το δεύτερο συμπέ­ρα­σμα, είναι η ανάγκη για περαι­τέρω επι­στη­μο­νική έρευνα στο πεδίο άσκησης κρα­τι­κής πολι­τι­κής, όσο και της ανά­πτυ­ξης των επι­κοι­νω­νια­κών στρα­τη­γι­κών του ιδιω­τι­κού τομέα, υπό το πρίσμα των αλλαγών που ανα­μέ­νε­ται να επι­φέ­ρουν τα megatrends στο παγκό­σμιο του­ρι­στικό σκηνικό. Λόγω των τεκτο­νι­κών αλλαγών που βρί­σκο­νται σε εξέλιξη, καθί­στα­ται επι­βε­βλη­μένη η ανάγκη για νέες μελέτες ανα­φο­ρικά με την ελλη­νική του­ρι­στική αγορά. Οι νέες μελέτες θα πρέπει να επι­κε­ντρω­θούν στην περαι­τέρω ανα­βάθ­μιση του brand name της χώρας μας. Το βασικό μήνυμα μιας νέας επι­κοι­νω­νια­κής στρα­τη­γι­κής θα πρέπει να συμπε­ρι­λαμ­βά­νει τον όρο βιω­σι­μό­τητα, σε όλα τα πεδία, κοι­νω­νικό, περι­βαλ­λο­ντικό και πολι­τι­στικό. Επι­πλέον, θα πρέπει να ανα­δει­κνύ­ο­νται τα συγκρι­τικά πλε­ο­νε­κτή­ματα της Ελλάδας, στα οποία κυριαρ­χούν έννοιες όπως, το ευ ζην και η αυθε­ντι­κό­τητα.

Το τρίτο συμπέ­ρα­σμα είναι ότι οι δράσεις που περι­λαμ­βά­νο­νται στο Σχέδιο Ανά­καμ­ψης και Ανθε­κτι­κό­τη­τας της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής και αφορούν τον του­ρι­σμό χρη­σι­μεύ­ουν ως «όχημα» για την αξιο­ποί­ηση ανεκ­με­τάλ­λευ­των ευκαι­ριών στην Ελλάδα. Δεδο­μέ­νου ότι ο του­ρι­σμός είναι αναμ­φι­σβή­τητα ένας κλάδος που συνδέει πληθώρα ορι­ζό­ντιων δρα­στη­ριο­τή­των και περι­λαμ­βά­νει ευρύ φάσμα του επι­χει­ρη­μα­τι­κού τομέα, από πολυ­ε­θνι­κές εται­ρείες, έως μικρές και μεσαίες επι­χει­ρή­σεις, το θετικό, πολ­λα­πλα­σια­στικό απο­τέ­λε­σμα του Σχεδίου Ανά­καμ­ψης και Ανθε­κτι­κό­τη­τας στην πραγ­μα­τική οικο­νο­μία ανα­μέ­νε­ται να είναι μεγάλο. Η υλο­ποί­ηση των δράσεων του εν λόγω Σχεδίου, ανα­μέ­νε­ται να συμ­βάλ­λει στην ανα­βάθ­μιση του ελλη­νι­κού του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος και συνεπώς στην αύξηση των ταξι­διω­τι­κών εισπρά­ξεων, τη δημιουρ­γία θέσεων εργα­σίας και την ανά­δειξη περισ­σό­τε­ρων περιο­χών, οι οποίες έως τώρα παρα­μέ­νουν λιγό­τερο δημο­φι­λείς στους επι­σκέ­πτες.

 

Το τελευ­ταίο συμπέ­ρα­σμα αφορά στην ανάγκη προ­σαρ­μο­γής των επι­χει­ρη­μα­τι­κών μοντέ­λων των του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων σε ένα διαρκώς μετα­βαλ­λό­μενο περι­βάλ­λον. Ο πλη­θυ­σμός γηρά­σκει, οι προ­τι­μή­σεις των του­ρι­στών βασί­ζο­νται περισ­σό­τερο στην κοι­νω­νική υπευ­θυ­νό­τητα και την περι­βαλ­λο­ντική ευσυ­νει­δη­σία και η σημασία της βιω­σι­μό­τη­τας ενι­σχύ­ε­ται. Τέλος, η προ­σω­πική ανά­πτυξη απο­τε­λεί, πλέον, μια από τις προ­τε­ραιό­τη­τες του ατόμου, κατά τη διάρ­κεια του ελεύ­θε­ρου χρόνου του ή κατά τη διάρ­κεια των δια­κο­πών του.

Μέρος Β: Megatrends στον Του­ρι­σμό

Το παγκό­σμιο του­ρι­στικό φαι­νό­μενο εισέρ­χε­ται σε φάση αλλαγών, οι περισ­σό­τε­ρες από τις οποίες εντά­θη­καν ή εμφα­νί­στη­καν κατά τη διάρ­κεια της παν­δη­μίας και ανα­μέ­νε­ται να μετα­βά­λουν σημα­ντικά τη μελ­λο­ντική πορεία του. Πιο συγκε­κρι­μένα, η απειλή της κλι­μα­τι­κής αλλαγής καθιστά επι­τα­κτική την ανάληψη δράσης σε παγκό­σμιο επίπεδο για την αντι­με­τώ­πιση των συνε­πειών της. O κλάδος του του­ρι­σμού καλεί­ται να εφαρ­μό­σει «πρά­σι­νες» πολι­τι­κές και να ενσω­μα­τώ­σει νέες τεχνο­λο­γίες.

Παράλ­ληλα, η εξέλιξη της τεχνο­λο­γίας έχει αλλάξει σε σημα­ντικό βαθμό τις συν­θή­κες της καθη­με­ρι­νό­τη­τας, γεγονός που έγινε περισ­σό­τερο εμφανές κατά τη διάρ­κεια της παν­δη­μίας, όταν το μεγα­λύ­τερο μέρος του επι­χει­ρη­μα­τι­κού κόσμου υιο­θέ­τησε την εξ απο­στά­σεως εργασία. Επι­πρό­σθετα, οι δημο­γρα­φι­κές εξε­λί­ξεις και ειδι­κό­τερα η γήρανση του πλη­θυ­σμού, καθώς και η αλλαγή νοο­τρο­πίας των νεό­τε­ρων γενεών, εκτι­μά­ται ότι μετα­βά­λουν τα κατα­να­λω­τικά πρότυπα στο χώρο της φιλο­ξε­νίας, των ταξι­διών και της δια­σκέ­δα­σης.. Επι­πλέον, η παν­δη­μία εκτι­μά­ται ότι θα επη­ρε­ά­σει μακρο­πρό­θε­σμα την του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία με διά­φο­ρους τρόπους. Οι ανωτέρω τάσεις παγκο­σμίου κλί­μα­κας, τα megatrends, δημιουρ­γούν τόσο ευκαι­ρίες (chances) για την ανά­πτυξη του του­ρι­σμού, όσο και απειλές (threats) που θα πρέπει να αντι­με­τω­πί­σει ο τομέας. Οι τάσεις αυτές παρου­σιά­ζο­νται στην αρι­στερή πλευρά του Σχή­μα­τος 1 και κατη­γο­ριο­ποιού­νται σε:

 

Σχε­τι­κές με τον σχε­δια­σμό πολι­τι­κής (πράσινη σκίαση): περι­λαμ­βά­νουν την πράσινη μετά­βαση και την προ­ώ­θηση του προ­σβά­σι­μου του­ρι­σμού.

Τεχνο­λο­γι­κές (μπλε σκίαση): πρό­κει­ται για τον ψηφιακό μετα­σχη­μα­τι­σμό των υπη­ρε­σιών του του­ρι­σμού στη βελ­τι­στο­ποί­ηση της εμπει­ρίας (ανα­ζή­τηση υπη­ρε­σιών, αντι­στοί­χιση προ­τι­μή­σεων, αξιο­ποί­ηση βάσεων δεδο­μέ­νων και μηχα­νι­κής μάθησης για τιμο­λό­γηση και εξο­μά­λυνση περιό­δων αιχμής) και εφαρ­μο­γών ρομπο­τι­κής.

Συμπε­ρι­φο­ρι­κές (ροζ σκίαση): αφορούν στην κλη­ρο­νο­μιά της παν­δη­μίας (κοι­νω­νική απο­στα­σιο­ποί­ηση, προ­τε­ραιο­ποί­ηση των υγειο­νο­μι­κών συν­θη­κών), στη ζήτηση για προ­σβά­σιμο του­ρι­σμό, αλλά και σε νέα ταξι­διω­τικά πρότυπα τα οποία συν­δέ­ο­νται με την ευε­λι­ξία στην αγορά εργα­σίας (μακρο­χρό­νιες άδειες, sabbaticals, τηλερ­γα­σία).

Δημο­γρα­φι­κές (κίτρινη σκίαση): δηλαδή η γήρανση του πλη­θυ­σμού, η οποία φαί­νε­ται ότι δημιουρ­γεί προ­ο­πτι­κές για την ανά­πτυξη νέων αγορών στον του­ρι­στικό τομέα.

Το Σχήμα 1 περι­λαμ­βά­νει (δεξιά πλευρά) αφενός, την αλλη­λε­πί­δραση των megatrends με τις μετα­βαλ­λό­με­νες προ­τι­μή­σεις των ταξι­διω­τών και αφε­τέ­ρου, τις ανα­γκαίες προ­σαρ­μο­γές των επι­χει­ρη­μα­τι­κών μοντέ­λων της του­ρι­στι­κής βιο­μη­χα­νίας στις νέες συν­θή­κες.

Από την πλευρά της ζήτησης  και σε ό,τι αφορά τις νέες προ­τι­μή­σεις των ταξι­διω­τών (πορ­το­καλί σκίαση), αυτές περι­λαμ­βά­νουν: (i) επι­λο­γές που γίνο­νται με γνώμονα την προ­στα­σία του περι­βάλ­λο­ντος, (ii) την αυξη­μένη χρήση της τεχνο­λο­γίας σε όλες τις πτυχές της καθη­με­ρι­νής ζωής που βρί­σκουν εφαρ­μογή και στις ταξι­διω­τι­κές προ­τι­μή­σεις, (iii) την αυξη­μένη ζήτηση για νέες εμπει­ρίες και για την από­κτηση γνώσης, (iv) έναν νέο τρόπο ζωής που συν­δυά­ζει την εργασία με τα ταξίδια και (v) την αυξη­μένη ζήτηση για προ­σβά­σι­μες υπο­δο­μές σε του­ρι­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς.

Από την πλευρά της προ­σφο­ράς, οι επι­χει­ρή­σεις στον του­ρι­στικό τομέα ανα­μέ­νε­ται να αλλά­ξουν τα επι­χει­ρη­μα­τικά μοντέλα τους (changing business models), προ­κει­μέ­νου να προ­σαρ­μο­στούν, να απο­κτή­σουν συγκρι­τικά πλε­ο­νε­κτή­ματα και να αντα­πο­κρι­θούν στις μετα­βαλ­λό­με­νες ανάγκες των του­ρι­στών μέσω: της ανά­λυ­σης των ανα­θε­ω­ρη­μέ­νων προ­τύ­πων συμπε­ρι­φο­ράς, της ενί­σχυ­σης των πρω­το­κόλ­λων ασφα­λείας και υγιει­νής, της επέν­δυ­σης σε πρά­σι­νες και προ­σβά­σι­μες υπο­δο­μές και της ανά­πτυ­ξης εναλ­λα­κτι­κών μορφών του­ρι­σμού.

Κλι­μα­τική αλλαγή και κόστος μετά­βα­σης στην πράσινη οικο­νο­μία

Η κλι­μα­τική αλλαγή απο­τε­λεί μια από τις κορυ­φαίες προ­τε­ραιό­τη­τες διεθνών οργα­νι­σμών και κρατών παγκο­σμίως, με το φαι­νό­μενο να έχει επι­πτώ­σεις όχι μόνο στο περι­βάλ­λον, αλλά και στην οικο­νο­μία. Ο του­ρι­σμός είναι άρρηκτα συν­δε­δε­μέ­νος με το φυσικό περι­βάλ­λον και, ως εκ τούτου, επη­ρε­ά­ζε­ται σημα­ντικά από τις κλι­μα­τι­κές συν­θή­κες. Επο­μέ­νως, οι επι­πτώ­σεις της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, όπως οι υψη­λό­τε­ρες θερ­μο­κρα­σίες, οι ακραίες και­ρι­κές συν­θή­κες, η έλλειψη πόρων, καθώς και η διά­βρωση του φυσικού περι­βάλ­λο­ντος ανα­μέ­νε­ται να έχουν σημα­ντικό αρνη­τικό αντί­κτυπο στην του­ρι­στική βιο­μη­χα­νία. Αξίζει να σημειω­θεί ότι η του­ρι­στική δρα­στη­ριό­τητα υπό την ευρεία έννοια συμ­βάλ­λει σημα­ντικά στις συγκε­ντρώ­σεις αερίων του θερ­μο­κη­πίου στην ατμό­σφαιρα, καθώς αντι­προ­σω­πεύει περίπου το 50% των μετα­κι­νή­σεων και είναι υπεύ­θυνη κατά προ­σέγ­γιση για το 8% των παγκό­σμιων εκπο­μπών άνθρακα. Συνεπώς, η κλι­μα­τική αλλαγή συνιστά πιθα­νό­τατα τη μεγα­λύ­τερη πρό­κληση για τη βιώσιμη ανά­πτυξη του του­ρι­σμού τις επό­με­νες δεκα­ε­τίες.

Ο αντί­κτυ­πος της κλι­μα­τι­κής αλλαγής ανα­μέ­νε­ται να είναι ποι­κί­λος και ανά­λο­γος με τα ιδιαί­τερα χαρα­κτη­ρι­στικά κάθε του­ρι­στι­κής περιο­χής (π.χ. σύμφωνα με το επίπεδο του­ρι­στι­κής ανά­πτυ­ξης). Ως εκ τούτου, οι σχε­τι­κές ενέρ­γειες που θα υλο­ποι­η­θούν θα πρέπει να απο­φα­σι­στούν καταλ­λή­λως. Αυτές περι­λαμ­βά­νουν, μεταξύ άλλων, τη δια­χεί­ριση των του­ρι­στι­κών ροών, των φυσικών και πολι­τι­στι­κών πόρων, την πραγ­μα­το­ποί­ηση σύγ­χρο­νων επεν­δύ­σεων που συν­δέ­ο­νται με την πράσινη και ψηφιακή μετά­βαση.

Τι πρέπει να γίνει;

Από την πλευρά της προ­σφο­ράς, η ανά­πτυξη εναλ­λα­κτι­κών μορφών του­ρι­σμού και νέων προ­ο­ρι­σμών, π.χ. του­ρι­σμός σε ορεινές περιο­χές, αγρο­του­ρι­σμός, ιατρι­κός του­ρι­σμός, οικο­του­ρι­σμός κ.λπ. θα μπο­ρούσε να απο­τε­λέ­σει το μέσο για τη δια­φο­ρο­ποί­ηση των κιν­δύ­νων που προ­κύ­πτουν από: (i) την κλι­μα­τική αλλαγή και την πιθανή μείωση της ζήτησης κατά τους θερι­νούς μήνες, δηλαδή την παρα­δο­σιακή του­ρι­στική περίοδο για την Ελλάδα· και (ii) την υψηλή εξάρ­τηση της ελλη­νι­κής οικο­νο­μίας από τον του­ρι­στικό τομέα. Ως εκ τούτου, η υιο­θέ­τηση σχε­τι­κών πολι­τι­κών και η επέν­δυση σε εναλ­λα­κτι­κές μορφές του­ρι­σμού θα ενι­σχύ­σει την ανθε­κτι­κό­τητα του κλάδου, αλλά και της οικο­νο­μίας έναντι των επι­πτώ­σεων της κλι­μα­τι­κής αλλαγής, αλλά και μελ­λο­ντι­κών κρίσεων, αντί­στοι­χων με την παν­δη­μία COVID-19. Αξίζει να σημειω­θεί, ότι η πλούσια γεω­μορ­φο­λο­γία της Ελλάδας σε όλη την επι­κρά­τεια, αλλά και σε μεμο­νω­μέ­νους προ­ο­ρι­σμούς, όπως η Κρήτη, η Πελο­πόν­νη­σος, η ηπει­ρω­τική χώρα κ.λπ. ευνοεί μια περισ­σό­τερο ισόρ­ροπη του­ρι­στική ανά­πτυξη.

Από την πλευρά της ζήτησης, η επι­τα­κτική ανάγκη για την αντι­με­τώ­πιση της κλι­μα­τι­κής αλλαγής και των επι­πτώ­σεών της εκτι­μά­ται ότι θα επα­να­προσ­διο­ρί­σει  τις προ­τι­μή­σεις των του­ρι­στών. Οι ταξι­διώ­τες με υψηλή περι­βαλ­λο­ντική συνεί­δηση θα στρα­φούν στα­διακά σε δια­κο­πές φιλικές προς το περι­βάλ­λον, με χαμηλές εκπο­μπές άνθρακα. Τούτο σημαί­νει ότι θα σταθ­μί­ζουν το χαμη­λό­τερο περι­βαλ­λο­ντικό απο­τύ­πωμα των εγχώ­ριων, έναντι των μακρι­νών προ­ο­ρι­σμών, θα στρα­φούν σε του­ρι­σμό μικρής κλί­μα­κας, αντί προ­ο­ρι­σμών μαζικού του­ρι­σμού. Τούτο, ενι­σχύει την ανά­πτυξη νέων προ­ο­ρι­σμών και εναλ­λα­κτι­κών μορφών του­ρι­σμού, αλλά και τη ζήτηση για κατα­λύ­ματα και μετα­φο­ρικά μέσα που υιο­θε­τούν πρά­σι­νες πολι­τι­κές. Η αυξη­μένη ταξι­διω­τική συνεί­δηση ανα­μέ­νε­ται να ελα­χι­στο­ποι­ή­σει το περι­βαλ­λο­ντικό απο­τύ­πωμα των δια­κο­πών, να συμ­βάλ­λει στη δια­τή­ρηση της φυσικής ομορ­φιάς και της βιο­ποι­κι­λό­τη­τας, υπο­στη­ρί­ζο­ντας έτσι την ευη­με­ρία των τοπικών κοι­νω­νιών.

Προ­ε­τοι­μα­σία των του­ρι­στι­κών επι­χει­ρή­σεων για το ψηφιακό μέλλον

Η ενσω­μά­τωση των ψηφια­κών τεχνο­λο­γιών στην επι­χει­ρη­μα­τική δρα­στη­ριό­τητα του κλάδου του του­ρι­σμού είναι ανα­γκαία για την ανα­βάθ­μιση της ταξι­διω­τι­κής εμπει­ρίας των πελατών, την παροχή πλη­ρο­φο­ριών και την προ­ώ­θηση του­ρι­στι­κών προ­ο­ρι­σμών. Η συνεχώς αυξα­νό­μενη χρήση smartphones, εφαρ­μο­γών, φορητών συσκευών, ανέ­πα­φων πλη­ρω­μών, εικο­νι­κών εμπει­ριών και προ­σβα­σι­μό­τη­τας σε πλη­ρο­φο­ρίες σε πραγ­μα­τικό χρόνο, ανα­μέ­νε­ται να απο­φέ­ρει οφέλη για τους πελάτες και τις επι­χει­ρή­σεις, μέσω της υψη­λό­τε­ρης ασφά­λειας και της εξοι­κο­νό­μη­σης κόστους και χρόνου.

Η πρόοδος στην τεχνο­λο­γία αιχμής και η χρήση της τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης, της ρομπο­τι­κής και του αυτο­μα­τι­σμού στον του­ρι­σμό έχει ιδιαί­τερο, ερευ­νη­τικό ενδια­φέ­ρον. Οι ψηφια­κές λύσεις, όπως τα αυτό­νομα οχήματα (autonomous vehicles) και οι φωνη­τι­κοί βοηθοί (voice assistants), εκτι­μά­ται ότι θα μετα­σχη­μα­τί­σουν τον κλάδο, καθώς η τεχνο­λο­γική πρόοδος παρέχει στις εται­ρείες τη δυνα­τό­τητα για μη επαν­δρω­μέ­νες υπη­ρε­σίες και νέα προ­ϊ­ό­ντα.

Η ενσω­μά­τωση της ρομπο­τι­κής στον τομέα της φιλο­ξε­νίας ανα­μέ­νε­ται να είναι επω­φε­λής σε πολλά πεδία, αφού θα βελ­τιώ­σει την ποιό­τητα των προ­σφε­ρό­με­νων υπη­ρε­σιών, θα μειώσει το κόστος εργα­σίας και θα ανα­βαθ­μί­σει τη λει­τουρ­γία των ξενο­δο­χείων. Σύμφωνα με αρκετές μελέτες, οι χρήστες της ρομπο­τι­κής στα ξενο­δο­χεία, ανα­γνω­ρί­ζουν την υψη­λό­τερη ποιό­τητα των προ­σφε­ρό­με­νων υπη­ρε­σιών. Ως εκ τούτου, ανα­δύ­ε­ται μια νέα τάση, σύμφωνα με την οποία οι επι­χει­ρή­σεις επι­λέ­γουν να ανα­θέ­τουν τις εργα­σίες ρου­τί­νας σε ρομπότ, ενώ δίνουν έμφαση στην παροχή άλλων, υψη­λό­τε­ρης ποιό­τη­τας, υπη­ρε­σιών μέσω ανθρώ­πι­νης παρέμ­βα­σης, προς όφελος τόσο των πελατών, όσο και των εργα­ζο­μέ­νων.

Η χρήση στα­τι­στι­κής μηχα­νι­κής μάθησης και τεχνη­τής νοη­μο­σύ­νης βοηθά στην ανάλυση, την επε­ξερ­γα­σία και την ταξι­νό­μηση μεγάλων δεδο­μέ­νων σχετικά με τις του­ρι­στι­κές ροές και επο­μέ­νως στη βελ­τί­ωση των προ­βλέ­ψεων. Οι του­ρι­στι­κές επι­χει­ρή­σεις μέσω των ψηφια­κών τεχνο­λο­γιών μπορούν να αντι­με­τω­πί­σουν προ­κλή­σεις, όπως η επο­χι­κό­τητα της του­ρι­στι­κής περιό­δου.

Η εφαρ­μογή της ψηφια­κής τεχνο­λο­γίας οδηγεί στην ανά­πτυξη δια­φο­ρο­ποι­η­μέ­νων, του­ρι­στι­κών προ­ϊ­ό­ντων και υπη­ρε­σιών, τα οποία προ­σαρ­μό­ζο­νται περισ­σό­τερο στις προ­τι­μή­σεις των πελατών. Ο ψηφια­κός μετα­σχη­μα­τι­σμός στον κλάδο του του­ρι­σμού μπορεί να ανα­βαθ­μί­σει όλη την ταξι­διω­τική αλυσίδα στο μέλλον, από την ανα­ζή­τηση κατα­λυ­μά­των και τη διε­νέρ­γεια κρα­τή­σεων, έως την επι­στροφή των ταξι­διω­τών και την αξιο­λό­γηση των κατα­λυ­μά­των και των υπη­ρε­σιών. Στην Ελλάδα οι μικρο­με­σαίες επι­χει­ρή­σεις απο­τε­λούν τη ραχο­κο­κα­λιά του του­ρι­στι­κού κλάδου. Παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα, τα τελευ­ταία χρόνια, προ­σέλ­κυσε άμεσες ξένες επεν­δύ­σεις στο πεδίο της τεχνο­λο­γίας, οι ελλη­νι­κές μικρο­με­σαίες επι­χει­ρή­σεις εξα­κο­λου­θούν να υστε­ρούν στην ψηφιο­ποί­ηση, συγκρι­τικά με άλλες χώρες. Αυτό αντι­κα­το­πτρί­ζε­ται στον Δείκτη Ψηφια­κής Οικο­νο­μίας και Κοι­νω­νίας της Ευρω­παϊ­κής Επι­τρο­πής, αφού η Ελλάδα (37,3) το 2021 κατα­τάσ­σε­ται στην 25η θέση μεταξύ των 27 κρατών-μελών της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης, κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ (50,7)

Ο του­ρι­σμός είναι ένας τομέας που επη­ρε­ά­ζει και επη­ρε­ά­ζε­ται άμεσα από την κλι­μα­τική αλλαγή και το κόστος μετά­βα­σης σε ένα οικο­νο­μικό μοντέλο, που βασί­ζε­ται σε ανα­νε­ώ­σι­μες και καθαρές πηγές ενέρ­γειας. Οι πρό­σφα­τες τεχνο­λο­γι­κές εξε­λί­ξεις παρέ­χουν σημα­ντι­κές δυνα­τό­τη­τες στον του­ρι­στικό κλάδο να μειώσει το περι­βαλ­λο­ντικό απο­τύ­πωμά του και να ενσω­μα­τω­θεί στην κυκλική οικο­νο­μία.

Η αλλαγή των προ­τύ­πων συμπε­ρι­φο­ράς και η «κλη­ρο­νο­μιά» της παν­δη­μίας

Η εξ απο­στά­σεως εργασία και η δυνα­τό­τητα που παρέ­χε­ται από διά­φο­ρες εται­ρείες και οργα­νι­σμούς για λήψη αδειών για μακρά χρονικά δια­στή­ματα ή sabbaticals, ενι­σχύ­ουν την αυξα­νό­μενη ζήτηση για εναλ­λα­κτι­κούς τύπους δια­κο­πών, εκτός δηλαδή από τον του­ρι­σμό πόλης και τον καλο­και­ρινό του­ρι­σμό. Οι ταξι­διώ­τες μπορεί να επι­διώ­ξουν να συν­δυά­σουν την επί­σκεψή τους σε έναν προ­ο­ρι­σμό με νέες εμπει­ρίες, ή με την από­κτηση γνώσης, όπως η εκμά­θηση μιας νέας δεξιό­τη­τας, η έρευνα, ο εθε­λο­ντι­σμός, αθλη­τι­κές ή περι­η­γη­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες (του­ρι­σμός περι­πέ­τειας), ή ακόμα και με ποιο­τικό χρόνο με τους οικεί­ους τους. H ισορ­ρο­πία επαγ­γελ­μα­τι­κής και προ­σω­πι­κής ζωής (work-life balance) απο­τε­λεί υψηλή προ­τε­ραιό­τητα για τις νεό­τε­ρες ηλικίες (π.χ. millennials). Επο­μέ­νως, η απουσία από την εργασία για αξιο­ση­μεί­ωτο χρονικό διά­στημα με σκοπό τα ταξίδια είναι μια τάση που ανα­μέ­νε­ται να επι­κρα­τή­σει του­λά­χι­στον για τις επό­με­νες δύο γενιές. Επι­πλέον, φαί­νε­ται ότι τα ταξίδια γίνο­νται περισ­σό­τερο για «ανα­ζή­τηση νέων, ουσια­στι­κών και αυθε­ντι­κών εμπει­ριών», παρά για «από­δραση από την καθη­με­ρινή ρουτίνα», όπως συνέ­βαινε στο παρελ­θόν.

Κατά τη διάρ­κεια της παν­δη­μίας, επίσης,  ανα­δύ­θηκε η σημασία των ενι­σχυ­μέ­νων μέτρων ασφα­λείας και υγιει­νής. Είναι πολύ πιθανό, επο­μέ­νως, οι ταξι­διώ­τες -έχοντας βιώσει μια παγκό­σμια υγειο­νο­μική κρίση- να επι­λέ­γουν προ­ο­ρι­σμούς με πρό­σβαση σε συστή­ματα υπη­ρε­σιών υγείας, ενώ κατά τη δια­δι­κα­σία επι­λο­γής του κατάλ­λη­λου κατα­λύ­μα­τος, η ύπαρξη ενι­σχυ­μέ­νων πρω­το­κόλ­λων καθα­ρι­σμού φαί­νε­ται, ήδη, να απο­τε­λεί σημα­ντικό κρι­τή­ριο.

Ως εκ τούτου, ο του­ρι­σμός μικρής κλί­μα­κας και ο του­ρι­σμός σε φυσικές περιο­χές ανα­μέ­νε­ται να ενι­σχυ­θούν, είτε ως επιλογή ατόμων με περι­βαλ­λο­ντική συνεί­δηση, είτε ως εναλ­λα­κτική λύση για την αποφυγή προ­ο­ρι­σμών μαζικού του­ρι­σμού. Αυτό, κατά συνέ­πεια, αυξάνει την ανάγκη για ανά­πτυξη του­ρι­στι­κών εγκα­τα­στά­σεων, υπη­ρε­σιών και προ­ϊ­ό­ντων σε τέτοιες περιο­χές. Ωστόσο, είναι σημα­ντικό οι του­ρι­στι­κοί προ­ο­ρι­σμοί σε μη αστικές περιο­χές να καλύ­πτουν τις ανάγκες των δυνη­τι­κών πελατών και να είναι προ­σβά­σι­μοι σε όλους, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των ατόμων με μειω­μένη κινη­τι­κό­τητα. Λαμ­βά­νο­ντας υπόψη και τη γήρανση του πλη­θυ­σμού, ιδιαί­τερα στις ανε­πτυγ­μέ­νες χώρες, η ανάγκη δημιουρ­γίας κατάλ­λη­λων υπο­δο­μών σε αυτές τις περιο­χές είναι καθο­ρι­στική.

Η αλλαγή του επο­χι­κού προ­τύ­που του ελλη­νι­κού του­ρι­σμού

Συμπε­ρα­σμα­τικά, οι ταξι­διω­τι­κές προ­τι­μή­σεις φαί­νε­ται ότι στα­διακά, πιθα­νό­τατα, να αρχί­σουν να απο­κλί­νουν από το στε­ρε­ό­τυπο για τον ελλη­νικό του­ρι­σμό που είναι συνυ­φα­σμένο με τις καλο­και­ρι­νές δια­κο­πές, τον ήλιο και τη θάλασσα. Αυτό συνε­πά­γε­ται ότι οι του­ρί­στες έχουν περισ­σό­τερα κίνητρα για να επι­σκε­φθούν τη χώρα μας, και μπορούν να το πραγ­μα­το­ποι­ή­σουν όλο το χρόνο. Ως εκ τούτου, η Ελλη­νική Πολι­τεία, σε συνερ­γα­σία με τις του­ρι­στι­κές επι­χει­ρή­σεις, θα πρέπει να στο­χεύ­σουν στη διεύ­ρυνση της του­ρι­στι­κής περιό­δου, η οποία θα δημιουρ­γή­σει ευκαι­ρίες για περαι­τέρω ανά­πτυξη του του­ρι­σμού, ενός από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους τομείς για την ελλη­νική οικο­νο­μία. Το τελευ­ταίο μπορεί να πραγ­μα­το­ποι­η­θεί, μεταξύ άλλων, μέσω της ανά­λυ­σης των ανα­θε­ω­ρη­μέ­νων προ­τύ­πων συμπε­ρι­φο­ράς των ταξι­διω­τών, αλλά και της ανά­πτυ­ξης νέων προ­ο­ρι­σμών και εναλ­λα­κτι­κών μορφών του­ρι­σμού.