Η « νησιωτικότητα» , το θεσμικό πλαίσιο και ο εύξεινος τόπος της Ρόδου

Τα τελευ­ταία χρόνια στον δημόσιο διάλογο, τόσο σε εθνικό, όσο και σε ευρω­παϊκό επίπεδο, ένας από τους πλέον χρη­σι­μο­ποιού­με­νους όρους είναι η «Νησιω­τι­κό­τητα».

Η Ελλάδα συγκα­τα­λέ­γε­ται μεταξύ των κρατών –μελών της  Ευρω­παϊ­κής Ένωσης , που έχουν νησιά ή εκτε­νείς νησιω­τι­κές περιο­χές, τα οποία λόγω του ιδιαί­τε­ρου φυσικού πλούτου  και της σημα­ντι­κής πολι­τι­στι­κής κλη­ρο­νο­μιάς απο­τε­λούν ελκυ­στι­κούς προ­ο­ρι­σμούς παγκο­σμίου φήμης.

Αυτή  η  πρό­κληση  των νησιών μας φυσικά απαιτεί συνέρ­γεια πολυ­ε­πί­πεδη , πολι­τείας, τοπικής αυτο­διοί­κη­σης και κοι­νω­νίας, αφού απέ­να­ντι στις θετικές  προ­κλή­σεις τα νησιά μας έρχο­νται αντι­μέ­τωπα και με τις σκληρή πραγ­μα­τι­κό­τητα και τις δυσκο­λίες της  απο­μό­νω­σης, που δημιουρ­γεί  και μόνο το άκουσμα της λέξης  «νησί» , το οποίο  στα λατι­νικά λεγόταν «INSULE» , που σημαί­νει  «απο­μό­νωση».

Γεω­γρα­φικά «νησί» σημαί­νει: ένα τμήμα γης βρε­χό­μενο γύρωθεν από θάλασσα\,  δηλαδή  χωρίς  επαφή με χερσαία ζώνη  και  χωρίς σύνδεση εδαφικά με την Ηπει­ρω­τική Ελλάδα.

Ο ρόλος της τοπικής Αυτο­διοί­κη­σης φυσικά και είναι εξαι­ρε­τικά σημα­ντι­κός  για την προ­ο­πτική των νησιών και την ανα­πτυ­ξιακή τους πορεία., εφόσον φυσικά η Πολι­τεία δια­σφα­λί­σει στους νησιω­τι­κούς δήμους κάθε απαι­τού­μενο οικο­νο­μικό πόρο και ανθρώ­πινο προ­σω­πικό

Από τον Χαι­ρε­τι­σμό του Προ­έ­δρου της Π.Ε.Δ. Νοτίου Αιγαίου και Δήμαρ­χου Ρόδου Αλέ­ξαν­δρου Κολιάδη,  κατά την έναρξη των εργα­σιών του ετήσιου συνε­δρίου της ΚΕΔΕ – Χωρίς τα νησιά η Ελλάδα δεν θα είναι πια Ελλάδα,  παρα­θέτω μικρά απο­σπά­σματα , τα οποία επι­ση­μεί­ωσα,  με σύντομο σχο­λια­σμό.

– «… Σας καλω­σο­ρί­ζουμε στον εύξεινο τόπο της Ρόδου ..»

( Σημεί­ωση δική μου: «εύξει­νος» σημαί­νει φιλό­ξε­νος. Ως εκ τούτου , επι­τυ­χής  η αναφορά, ενώ  οι ντόπιοι επα­να­λαμ­βά­νουν  την φράση «ευλο­γη­μέ­νος τόπος», με την οποία απο­κα­λούν το τόπο μας συνήθως οι φιλο­ξε­νού­με­νοι, αν και πολλές φορές τα συναι­σθή­ματα  απέ­να­ντι στο τόπο μας είναι συγκε­χυ­μένα και θεωρώ  ευρη­μα­τική  τη φράση «εύξει­νος τόπος», την οποία χρη­σι­μο­ποί­ησε εύστοχα ο  Δήμαρ­χος Ρόδου.).

–       «… Σε αυτόν τον χαι­ρε­τι­σμό όμως, επι­τρέψτε μου να σταθώ για λίγο μπροστά στο μεγα­λείο των νησιών μας και θα μιλήσω επί της αρχής. Θέλω να φέρουμε στο μυαλό μας τον χάρτη της Ελλάδας. Και τώρα από τον χάρτη αυτό να αφαι­ρέ­σουμε όλα τα νησιά της. Και από όλα τα αφιε­ρώ­ματα παγκο­σμίως να αφαι­ρέ­σουμε τις εικόνες από τα νησιά της. Και από τα μεγάλα καλο­καί­ρια μας να σβή­σουμε τα νησιά της. Δεν θα είναι πια η Ελλάδα. Θα είναι κάτι άλλο. Αλλά όχι η Ελλάδα όπως την ξέρουμε…»

( Σημεί­ωση δική μου:  Ολη η Ελλάδα, όλοι σχεδόν οι νομοί μας , ακόμη και μεσό­γειοι,  οι πιο πολλοί σε αρκετά σημεία,  άλλοι δε έστω σε κάποια σημεία τους ,εκτεί­νο­νται  και βρέ­χο­νται από θάλασσα και με εξαι­ρε­τι­κές παρα­λίες, για τα καλο­καί­ρια. Γεγονός   όμως είναι ότι τα νησιά μας έχουν την ιδιαί­τερη  χάρη).

– «…Η νησιω­τι­κό­τητα, αυτή η «ορφανή»  λέξη , που σπάνια συνα­ντάμε στα εθνικά και ευρω­παϊκά θεσμικά κείμενα..»

( Σημεί­ωση δική μου: Στα  κείμενα του  Εθνικού Δικαίου  ο θεσμο­θε­τη­μέ­νος νομικός όρος: «Νησιω­τι­κό­τητα» συνα­ντά­ται πολύ συχνά και έχει περιε­χό­μενο. «Ορφανό», κατέ­στη­σαν τον όρο αυτό, λόγω της μη εφαρ­μο­γής της νησιω­τι­κό­τη­τας στην πράξη. Μάλιστα δε, άρθρο του Κατα­στα­τι­κού Χάρτη της Χώρας μας, του Εθνικού μας Συντάγ­μα­τος,  είναι αφιε­ρω­μένο στην « νησιω­τι­κό­τητα», ανα­φέ­ρο­μαι  στο αρθρο 101 Σ. Επίσης στο Ευρω­παϊκό ή Ενω­σιακό δίκαιο,  η «νησιω­τι­κό­τητα» είναι πλήρως θεμε­λιω­μένη και καθαρά δια­τυ­πω­μένη.  Αν και  σε ό,τι αφορά τους νησιω­τι­κούς μας δήμους για μία ακόμα φορά δεν έχει ληφθεί υπόψη η προ­βλε­πό­μενη από το Σύνταγμα, η εφαρ­μογή της νησιω­τι­κό­τη­τας, ως όρος και ως έννοια , τελευ­ταία συν­δέ­θηκε ως τρί­πτυχο, με την  Θαλάσ­σια οικο­νο­μία  και την  Γαλάζια Ανά­πτυξη, που  απο­τε­λούν το δομικό στοι­χείο της Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής,  Για το λόγο αυτό, η χάραξη στο­χευ­μέ­νων πολι­τι­κών για τα νησιά κρί­νε­ται ιδιαί­τερα σκόπιμη.

Δοθεί­σης όμως της ευκαι­ρίας, ας δούμε το θεσμικό πλαίσιο,  σε Εθνικό και  Ευρω­παϊκό ή Ενω­σιακό δίκαιο , για τη νησιω­τι­κό­τητα:

Σύνταγμα της Ελλάδας:

Στο  ίδιο το ισχύον Ελλη­νικό   Σύνταγμα,   δύο δια­τά­ξεις του  περι­λαμ­βά­νουν ρητή αναφορά στις νησιω­τι­κές περιο­χές

.1Η διάταξη: Το άρθρο 101 παρ. 4 ορίζει : «4. Ο κοινός νομο­θέ­της και η Διοί­κηση, όταν δρουν κανο­νι­στικά, υπο­χρε­ού­νται να λαμ­βά­νουν υπόψη τις ιδιαί­τε­ρες συν­θή­κες των νησιω­τι­κών και ορεινών περιο­χών, μερι­μνώ­ντας για την ανά­πτυξή τους».

 

2η διάταξη: Το άρθρο 106 παρ. 1 ορίζει : «1. Για την εδραί­ωση της κοι­νω­νι­κής ειρήνης και την προ­στα­σία του γενικού συμ­φέ­ρο­ντος, το Κράτος προ­γραμ­μα­τί­ζει και συντο­νί­ζει την οικο­νο­μική δρα­στη­ριό­τητα στη Χώρα, επι­διώ­κο­ντας να εξα­σφα­λί­σει την οικο­νο­μική ανά­πτυξη όλων των τομέων της εθνικής οικο­νο­μίας. Λαμ­βά­νει τα επι­βαλ­λό­μενα μέτρα για την αξιο­ποί­ηση των πηγών του εθνικού πλούτου, από την ατμό­σφαιρα και τα υπόγεια ή υπο­θα­λάσ­σια κοι­τά­σματα, για την προ­ώ­θηση της περι­φε­ρεια­κής ανά­πτυ­ξης και την προ­α­γωγή ιδίως της οικο­νο­μίας των ορεινών, νησιω­τι­κών και παρα­με­θό­ριων περιο­χών».

Ο συντα­κτι­κός νομο­θέ­της ανα­φέ­ρε­ται  λοιπόν ειδι­κό­τερα στην προ­α­γωγή της οικο­νο­μίας των νησιω­τι­κών περιο­χών με την επιταγή του άρθρου 106, παρ. 1 του Συντ. Κατά συνέ­πεια, η συγκε­κρι­μένη αναφορά στον όρο «νησιω­τι­κές περιο­χές» γίνεται μόνο σε συν­δυα­σμό με κρα­τι­κές ενέρ­γειες που απο­σκο­πούν στην ανά­πτυξη της οικο­νο­μίας αυτών των περιο­χών, καθώς επίσης και στην αξιο­ποί­ηση όλων  των πλου­το­πα­ρα­γω­γι­κών πηγών τους.  Σύμφωνα με το άρθρο (101 παρ. 4), η υπο­χρέ­ωση αφορά μόνο τη νομο­θε­τική και εκτε­λε­στική εξουσία, όταν αυτή δρα κανο­νι­στικά, δηλ. εκδίδει κανο­νι­στι­κές πράξεις.              Σε αντί­θεση, κατά το άρθρο 106 παρ.1, υπο­κεί­μενο δράσης είναι συνο­λικά το Κράτος. Δηλαδή και οι τρείς εξου­σίες (νομο­θε­τική, εκτε­λε­στική, δικα­στική) σε όλο το φάσμα των δρα­στη­ριο­τή­των τους. Συγκρί­νο­ντας και ερμη­νεύ­ο­ντας συν­δυα­στικά τα δύο άρθρα (101 παρ.4 και 106 παρ. 1 του Συντάγ­μα­τος) για τις νησιω­τι­κές περιο­χές, δια­πι­στώ­νο­νται τα εξής: Και τα δύο άρθρα έχουν κοινό σκοπό: ανα­φέ­ρο­νται στην «ανά­πτυξη» (101 παρ. 4) ή στην «προ­α­γωγή της οικο­νο­μίας» (106 παρ. 1) των νησιω­τι­κών περιο­χών.  Η κρατική δρα­στη­ριό­τητα οφείλει να εξα­σφα­λί­ζει την οικο­νο­μική ανά­πτυξη κάθε τομέα της οικο­νο­μίας αυτών των περιο­χών .

Σε νομο­θε­τικό επίπεδο, με το άρθρο 32 του ν. 4150/2013(ΦΕΚ Α΄102)2 , απο­τυ­πώ­θηκε η υπο­χρέ­ωση αυτή, πιστεύ­ο­ντας ότι αυτή η αλλαγή συνι­στούσε εφαρ­μογή της νησιω­τι­κό­τη­τας. :  Στο  άρθρο αυτό (32 του ν. 4150/2013) . με το οποίο τρο­πο­ποι­ή­θηκε το βασικό νομικό πλαίσιο περί ρυθ­μι­στι­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης στην Ελλάδα ν.4048/2012(ΦΕΚ Α΄34) ορί­ζε­ται ότι η ανάλυση συνε­πειών ρυθ­μί­σεων που συνο­δεύει  κάθε σχέδιο νόμου, προ­σθήκη ή τρο­πο­λο­γία, καθώς και κάθε κανο­νι­στική απόφαση μεί­ζο­νος οικο­νο­μι­κής ή κοι­νω­νι­κής σημα­σίας, πρέπει να εξε­τά­ζει και τις ενδε­χό­με­νες συνέ­πειες στην οικο­νο­μική, κοι­νω­νική και περι­βαλ­λο­ντική ανά­πτυξη των νησιών, με ειδική τεκ­μη­ρί­ωση και αξιο­λό­γηση για τις οποίες ζητεί­ται υπο­χρε­ω­τικά η προη­γού­μενη γνώμη της Γενικής Γραμ­μα­τείας Αιγαίου και Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής.

Ενώ υπάρχει όμως το πλαίσιο της υπο­χρε­ω­τι­κής εξέ­τα­σης ζητη­μά­των νησιω­τι­κό­τη­τας  στη νομο­θε­τική, κανο­νι­στική, εκτε­λε­στική δράση του Κράτους, δεν έχει ακόμη δια­τυ­πω­θεί μια σαφής θέση όσον αφορά τη δυνα­τό­τητα ένδικης αξίωσης (είτε στο πλαίσιο του ακυ­ρω­τι­κού ελέγχου είτε στο πλαίσιο του ελέγχου ουσίας ή ακόμη και στο πλαίσιο διεκ­δί­κη­σης απο­ζη­μί­ω­σης) η μη τήρηση αυτής της δια­δι­κα­σίας εξέ­τα­σης επι­πτώ­σεων των ρυθ­μί­σεων στα νησιά και τους κατοί­κους τους.

Οι δια­τά­ξεις της Συν­θή­κης για τη Λει­τουρ­γία της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης:

Στο αρχικό κείμενο των Συν­θη­κών για τις Ευρω­παϊ­κές Κοι­νό­τη­τες, δεν υπήρχε καμία γενική ή ειδική αναφορά στις νησιω­τι­κές περιο­χές. Για πρώτη φορά ανα­γνω­ρί­ζε­ται (με αφορμή τα νησιά του Αιγαίου) η ιδιαι­τε­ρό­τητα των νησιω­τι­κών περιο­χών, μέσω των Μεσο­γεια­κών Ολο­κλη­ρω­μέ­νων Προ­γραμ­μά­των, και ζητή­θηκε η αξιο­ποί­ηση των τότε υφι­στά­με­νων χρη­μα­το­δο­τι­κών εργα­λείων για την αντι­με­τώ­πιση των προ­βλη­μά­των που αντι­με­τω­πί­ζουν οι περιο­χές αυτές. Αυτό εκφρά­στηκε στα Συμπε­ρά­σματα της Συνόδου Κορυφής στη Ρόδο (1988).

Στη Συνθήκη του Άμστερ­νταμ (1997) συμπε­ρι­λή­φθηκε για πρώτη φορά ειδική αναφορά στα νησιά στο (τότε) άρθρο 158 ΣυνθΕΚ , ως εξής: « Η Κοι­νό­τητα απο­σκο­πεί, ιδιαί­τερα, στη μείωση των δια­φο­ρών μεταξύ των επι­πέ­δων ανά­πτυ­ξης των δια­φό­ρων περιο­χών και στη μείωση της καθυ­στέ­ρη­σης των πλέον μειο­νε­κτι­κών περιο­χών ή νήσων, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων των αγρο­τι­κών περιο­χών». Επίσης, στη Συνθήκη αυτή του Άμστερ­νταμ, ενσω­μα­τώ­θη­καν μια σειρά από δηλώ­σεις (Declarations), ανάμεσα στις οποίες η με αρ. 304:  «Δήλωση σχετικά με τις νησιω­τι­κές περιο­χές». Σε αυτήν  ανα­γνω­ρί­στηκε «ότι οι νησιω­τι­κές περιο­χές αντι­με­τω­πί­ζουν διαρ­θρω­τικά προ­βλή­ματα, οφει­λό­μενα στο νησιω­τικό τους χαρα­κτήρα, τα οποία, επειδή είναι μόνιμα, εμπο­δί­ζουν την οικο­νο­μική και κοι­νω­νική τους ανά­πτυξη»

Στη Συνθήκη της Λισ­σα­βό­νας το ισχύον κείμενο του άρθρου 170 παρ. 2 Συνθ ΕΕ, το οποίο σε συν­δυα­σμό με την ισχύ­ουσα παρ. 1 του ίδιου άρθρου , που παρα­πέ­μπει στο άρθρο 174 ΣυνθΕΕ, δημιουρ­γούν τη νομική βάση της συμ­βο­λής της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης στη σύνδεση των νησιών με την υπό­λοιπη Ευρώπη δίνο­ντας έμφαση στην ανά­πτυξη έργων υπο­δο­μής στους τομείς των μετα­φο­ρών.  Κάθε σχέδιο νόμου, προ­σθήκη ή τρο­πο­λο­γία, καθώς και κάθε κανο­νι­στική απόφαση μεί­ζο­νος οικο­νο­μι­κής ή κοι­νω­νι­κής σημα­σίας, πρέπει να εξε­τά­ζει και τις ενδε­χό­με­νες συνέ­πειες στην οικο­νο­μική, κοι­νω­νική και περι­βαλ­λο­ντική ανά­πτυξη των νησιών, με ειδική τεκ­μη­ρί­ωση και αξιο­λό­γηση για τις οποίες ζητεί­ται υπο­χρε­ω­τικά η προη­γού­μενη γνώμη της Γενικής Γραμ­μα­τείας Αιγαίου και Νησιω­τι­κής Πολι­τι­κής (άρθρο 7 παρ. 1 εδάφιο α΄ του ν.4048/2012, όπως τρο­πο­ποι­ή­θηκε από το άρθρο 32 του ν. 4150/2013 .

Στην πράξη  όμως δεν ικα­νο­ποι­ή­θη­καν οι προσ­δο­κίες των ευρω­παίων νησιω­τών και κατά συνέ­πεια λει­τούρ­γη­σαν ως ρυθ­μί­σεις δια­κη­ρυ­κτι­κού χαρα­κτήρα, χωρίς την ανα­με­νό­μενη επι­τα­κτική επί­δραση,  αν και τα κείμενα είναι, ως προς το λεκτικό τους, σε επίπεδο πρω­το­γε­νούς δικαίου της ΕΕ αρκετά σαφή,  ως νομικές βάσεις

Συνεπώς , από όλα  τα προ­α­να­φερ­θέ­ντα προ­κύ­πτει ότι τόσο το Ελλη­νικό Σύνταγμα όσο και η Συνθήκη για τη λει­τουρ­γία της ΕΕ προ­σφέ­ρουν νομικές βάσεις για την εκπό­νηση ειδικών πολι­τι­κών για τη συνοχή και την ανά­πτυξη των νησιω­τι­κών περιο­χών.

Πρό­γραμμα «Καλ­λι­κρά­της

Με το Πρό­γραμμα «Καλ­λι­κρά­της», πέραν της γενι­κό­τε­ρης ανα­κα­τα­νο­μής αρμο­διο­τή­των, μετα­φέρ­θη­καν – δυνάμει του άρθρου 204 – στους νησιω­τι­κούς Δήμους των περι­φε­ρειών Βορείου Αιγαίου, Νοτίου Αιγαίου και Ιονίου, μια σειρά επι­πλέον αρμο­διο­τή­των – σε σχέση με τους λοιπούς δήμους της χώρας -των τέως νομαρ­χια­κών αυτο­διοι­κή­σεων.

Το Πρό­γραμμα «Καλ­λι­κρά­της», με το άρθρο 206  του ν. 3852/2010 , επι­χεί­ρησε  να ρυθ­μί­σει τη δια­δι­κα­σία άσκησης των αρμο­διο­τή­των των νησιω­τι­κών δήμων, συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νων και εκείνων των αρμο­διο­τή­των που από την 1η Ιανουα­ρίου του 2013 μετα­βι­βά­ζο­νταν επι­προ­σθέ­τως.

Ενώ βασική επιλογή ήταν  η ανάθεση διοι­κη­τι­κής υπο­στή­ρι­ξης , δηλαδή της παροχής προ­σω­πι­κού και λει­τουρ­γι­κών μέσων από τους μεγα­λύ­τε­ρους δήμους κάθε περι­φε­ρεια­κής ενό­τη­τας προς τους μικρό­τε­ρους και ασθε­νέ­στε­ρους , σε αρκετές περι­πτώ­σεις,  λόγω της χωρικής πολυ­διά­σπα­σης των περι­φε­ρεια­κών ενο­τή­των, ούτε ο μεγα­λύ­τε­ρος δήμος είναι σε θέση να παρά­σχει την ανα­γκαία διοι­κη­τική υπο­στή­ριξη. Λόγω δε  της συνε­χούς απο­ψί­λω­σης από ανθρώ­πινο δυνα­μικό και λόγω των περιο­ρι­σμών των προ­σλή­ψεων τα τελευ­ταία χρόνια, η κατά­σταση αντί να βελ­τιω­θεί έγινε  πιο δύσκολη. Ετσι, η ανα­γκα­στική διοι­κη­τική υπο­στή­ριξη δεν απέδωσε, με συνέ­πεια τη νομο­θέ­τηση συνεχών παρα­τά­σεων της ημε­ρο­μη­νίας ανά­λη­ψης άσκησης των αρμο­διο­τή­των.

Τέλος, παράλ­ληλα με τα προ­βλή­ματα τα οποία απορ­ρέ­ουν από τη νησιω­τι­κό­τητα, οι  νησιω­τι­κοί  δήμοι έρχο­νται αντι­μέ­τω­ποι με μία σειρά θεμε­λιω­δών ζητη­μά­των, τα οποία καθο­ρί­ζουν τη λει­τουρ­γία τους ως οργα­νι­σμών. Ένα από τα σοβα­ρό­τερα προ­βλή­ματα που αντι­με­τω­πί­ζουν είναι η υπο­στε­λέ­χωση των υπη­ρε­σιών τους, κυρίως, με προ­σω­πικό επι­στη­μο­νι­κών ειδι­κο­τή­των, το οποίο είναι ανα­γκαίο για την άσκηση των αρμο­διο­τή­των τους και την επί­τευξη των στόχων τους.

Ιωάννης  Σ.  Κου­μπιά­δης

Αφιε­ρω­μένο  στη μνήμη του συνα­δέλ­φου και φίλου  Φώτη Χατζη­διά­κου