Ελισάβετ Φελώνη: «Το νερό τελειώνει πριν… τελειώσει το καλοκαίρι»!

Κυρία Φελώνη, στη Ρόδο, όπου η του­ρι­στική περί­ο­δος διαρκεί σχεδόν οκτώ μήνες η ΔΕΥΑΡ αρνεί­ται να υδρο­δο­τή­σει νέες μεγάλες μονάδες, υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι έχει πλέον φτάσει σε κρίσιμο σημείο η ικα­νό­τητα του νησιού σε υδα­τι­κούς πόρους. Με βάση την εμπει­ρία σας, θεω­ρείτε ότι έχουμε περάσει σε ζώνη “υδα­τι­κού συνα­γερ­μού” και τι σημαί­νει αυτό επι­χει­ρη­σιακά;

Η απόφαση του φορέα ύδρευ­σης σημα­το­δο­τεί, αναμ­φί­βολα, την είσοδο σε ζώνη «υδα­τι­κού συνα­γερ­μού». Αυτή η κατά­σταση ορί­ζε­ται ως η κρίσιμη στιγμή που η συνο­λική ζήτηση – αστική, αγρο­τική και ειδικά η του­ρι­στική – υπερ­βαί­νει τη βιώσιμη και ανα­νε­ώ­σιμη προ­σφορά των φυσικών πόρων, επι­δει­νού­μενη από τις παρα­τε­τα­μέ­νες υδρο­κλι­μα­τι­κές πιέσεις. Ενώ για μικρό­τερα νησιά η ανη­συ­χία επι­κε­ντρώ­νε­ται στην υπέρ­βαση της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας, στην περί­πτωση της Ρόδου, ως κορω­νί­δας του εθνικού του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος, το ζήτημα είναι πρω­τί­στως υπο­δο­μιακό. Η σημε­ρινή αδυ­να­μία του νησιού να στη­ρί­ξει περαι­τέρω ανά­πτυξη δεν προ­κύ­πτει από έλλειψη ανα­πτυ­ξια­κού δυνα­μι­κού, αλλά από την απουσία κεντρι­κών και καίριων παρεμ­βά­σεων που θα εξα­σφά­λι­ζαν την ανθε­κτι­κό­τητα του συστή­μα­τος. Επι­χει­ρη­σιακά, αυτό σημαί­νει ότι, πέρα από την άμεση εφαρ­μογή κλι­μα­κω­τών περιο­ρι­σμών και την ανα­στολή νέων υδρο­δο­τή­σεων, η άμεση προ­τε­ραιό­τητα πρέπει να είναι ο κεντρι­κός σχε­δια­σμός, η χρη­μα­το­δό­τηση και η ταχεία υλο­ποί­ηση έργων εκσυγ­χρο­νι­σμού των δικτύων για τον δρα­στικό έλεγχο των απω­λειών (που συχνά ξεπερ­νούν το 25%) και η ενί­σχυση των εναλ­λα­κτι­κών πηγών.

Σε νησιά όπως η Ρόδος, οι ανάγκες ύδρευ­σης και ξενο­δο­χεια­κών εγκα­τα­στά­σεων πολ­λα­πλα­σιά­ζο­νται το καλο­καίρι. Προ­τεί­νετε μηχα­νι­σμούς που θα μπο­ρού­σαν να εξι­σορ­ρο­πή­σουν κατα­νά­λωση και φέρουσα ικα­νό­τητα π.χ. όρια αδειο­δό­τη­σης, υπο­χρε­ω­τικά σχέδια επάρ­κειας νερού, επιβολή δείκτη κατα­νά­λω­σης ανά κλίνη;

Η επί­τευξη ισορ­ρο­πίας κυρία Παμπρή, μεταξύ της αυξη­μέ­νης επο­χι­κής κατα­νά­λω­σης και της φέρου­σας υδα­τι­κής ικα­νό­τη­τας στα νησιά απαιτεί έναν ολι­στικό, κεντρικά σχε­δια­σμένο μηχα­νι­σμό που να ωθεί τις ορθές πρα­κτι­κές χωρίς να κατα­δι­κά­ζει την ανά­πτυξη. Ο ρόλος του Κράτους είναι καθο­ρι­στι­κός στη μετά­βαση προς τη βιω­σι­μό­τητα, μέσω τριών αξόνων. Πρώτον, πρέπει να υιο­θε­τη­θεί ένα Δεσμευ­τικό Θεσμικό Πλαίσιο για τις μεγάλες του­ρι­στι­κές μονάδες. Αυτό περι­λαμ­βά­νει την επιβολή δείκτη κατα­νά­λω­σης ανά κλίνη και την υπο­χρε­ω­τική εκπό­νηση Σχεδίων Επάρ­κειας Νερού που να ενσω­μα­τώ­νουν την επα­να­χρη­σι­μο­ποί­ηση των επε­ξερ­γα­σμέ­νων λυμάτων για μη πόσιμες χρήσεις (π.χ. άρδευση, πλύσιμο).

Επι­πλέον, τα όρια αδειο­δό­τη­σης νέων κλινών πρέπει να συν­δέ­ο­νται άρρηκτα με το τοπικό υδατικό ισο­ζύ­γιο, λει­τουρ­γώ­ντας ως ανα­πτυ­ξια­κός μοχλός και όχι ως ανα­σταλ­τι­κός παρά­γο­ντας. Δεύ­τε­ρον, είναι απα­ραί­τητη η παροχή Οικο­νο­μι­κών Κινή­τρων και Τεχνι­κής Υπο­στή­ρι­ξης για τους μικρο­με­σαί­ους επι­χει­ρη­μα­τίες. Αντί για περιο­ρι­σμούς, απαι­τού­νται επι­δο­τή­σεις, αξιο­ποιώ­ντας ευρω­παϊ­κούς και εθνι­κούς πόρους, για τον εκσυγ­χρο­νι­σμό των εγκα­τα­στά­σεων, την αντι­κα­τά­σταση υδρο­βό­ρων συσκευών και την υιο­θέ­τηση συστη­μά­των εξοι­κο­νό­μη­σης. Τρίτον, η δια­σφά­λιση της αξιο­πι­στίας του του­ρι­στι­κού προ­ϊ­ό­ντος επι­τυγ­χά­νε­ται μέσω μιας ενεργού επι­κοι­νω­νια­κής στρα­τη­γι­κής που να ανα­δει­κνύει τις βιώ­σι­μες πρα­κτι­κές και να ευαι­σθη­το­ποιεί τόσο τον εισερ­χό­μενο του­ρι­σμό όσο και τους επαγ­γελ­μα­τίες του κλάδου για την ορθο­λο­γική δια­χεί­ριση των πόρων.

Με δεδο­μένη την επίσημη κήρυξη σε κατά­σταση έκτα­κτης ανάγκης σε Πάτμο και Λέρο ποια είναι τα πρώτα τρία μέτρα που πρα­κτικά πρέπει να ληφθούν ώστε να μη φτά­σουμε στο σημείο δια­κο­πών ύδρευ­σης ή δια­νο­μών με υδρο­φό­ρες σε κατοί­κους;

Η κήρυξη κατά­στα­σης έκτα­κτης ανάγκης, αν και επι­βάλ­λε­ται σε ακραίες περι­πτώ­σεις, εγκυ­μο­νεί τον κίνδυνο της παρά­καμ­ψης μελε­τη­τι­κών δια­δι­κα­σιών, οδη­γώ­ντας σε βια­στικά, μη βιώσιμα έργα και αυξη­μένο κόστος για τον φορο­λο­γού­μενο. Για την άμεση αντι­με­τώ­πιση κιν­δύ­νου δια­κο­πών ύδρευ­σης, όπως στις περι­πτώ­σεις Πάτμου και Λέρου, η προ­τε­ραιό­τητα πρέπει να δοθεί σε μη κατα­σκευα­στικά μέτρα που ενι­σχύ­ουν άμεσα το υδατικό ισο­ζύ­γιο, όπως: Εντα­τι­κός και Άμεσος Έλεγχος της Ζήτησης. Αυτό είναι το ταχύ­τερο μέτρο για την επί­τευξη χρο­νι­κού κέρδους. Πρέπει να εφαρ­μο­στεί κλι­μα­κω­τός περιο­ρι­σμός στην κατα­νά­λωση, συνο­δευό­με­νος από την επιβολή πολ­λα­πλά­σιων τιμο­λο­γίων για την υπερ­κα­τα­νά­λωση και τους μεγά­λους χρήστες, λει­τουρ­γώ­ντας ως απο­τρε­πτι­κός μηχα­νι­σμός και δια­σφα­λί­ζο­ντας την κοι­νω­νική δικαιο­σύνη στη χρήση ενός κρί­σι­μου πόρου. Δρα­στική Μείωση των Απω­λειών Δικτύου. Οι διαρ­ροές απο­τε­λούν συχνά το μεγα­λύ­τερο μέρος του προ­βλή­μα­τος, με απώ­λειες που σε πολλές ΔΕΥΑ είναι απα­ρά­δε­κτα υψηλές. Απαι­τεί­ται η ταχεία αξιο­ποί­ηση της τεχνο­λο­γίας (π.χ. συστή­ματα τηλε-ελέγχου και τηλε-μετρήσεων) για τον εντο­πι­σμό και την άμεση επι­διόρ­θωση των βλαβών, ώστε να επι­τευ­χθεί μηδε­νι­σμός των απω­λειών στο συντο­μό­τερο δυνατό διά­στημα.

Πιστεύ­ετε ότι η λύση για τα νησιά πρέπει να περνάει ανα­γκα­στικά από ενί­σχυση των μονάδων αφα­λά­τω­σης ή πρέπει να δούμε πιο μικρής κλί­μα­κας, απο­κε­ντρω­μέ­νες υπο­δο­μές συλ­λο­γής/απο­θή­κευ­σης;

Η βιώσιμη υδατική στρα­τη­γική για τα νησιά δεν μπορεί να είναι μονο­διά­στατη, καθώς κάθε νησιω­τική περιοχή παρου­σιά­ζει μονα­δικά υδρο­γε­ω­λο­γικά και υδρο­κλι­μα­τικά χαρα­κτη­ρι­στικά. Η λύση έγκει­ται στον συν­δυα­σμό απο­κε­ντρω­μέ­νων και κεντρι­κών υπο­δο­μών, σχε­δια­σμέ­νων με βάση την τοπική ιδιαι­τε­ρό­τητα. Η αφα­λά­τωση απο­τε­λεί ανα­γκαία λύση για τα μεγάλα νησιά ή όπου υπάρχει μη ανα­στρέ­ψιμη υφαλ­μύ­ριση των υδρο­φο­ρέων, εξα­σφα­λί­ζο­ντας την απα­ραί­τητη παροχή και στα­θε­ρό­τητα, υπό τον κρίσιμο όρο της ενερ­γεια­κής αυτο­νό­μη­σης μέσω Ανα­νε­ώ­σι­μων Πηγών Ενέρ­γειας (ΑΠΕ). Ωστόσο, η ιδανική συμπλη­ρω­μα­τική προ­σέγ­γιση είναι η ενί­σχυση μικρής κλί­μα­κας, απο­κε­ντρω­μέ­νων υπο­δο­μών, οι οποίες είναι ιδα­νι­κές για μικρούς οικι­σμούς και περιο­χές με χαμηλή φέρουσα ικα­νό­τητα. Αυτές περι­λαμ­βά­νουν τη συλλογή ομβρίων, την απο­κα­τά­σταση παρα­δο­σια­κών πηγών και, κυρίως, την εφαρ­μογή μονάδων επα­να­χρη­σι­μο­ποί­η­σης επε­ξερ­γα­σμέ­νων λυμάτων για μη πόσιμες χρήσεις.

Πολλά νησιά βασί­ζο­νται σε γεω­τρή­σεις που κατα­πο­ντί­ζο­νται ή υφαλ­μυ­ρί­ζο­νται. Πότε η εντα­τική άντληση οδηγεί σε μη ανα­στρέ­ψιμη υπο­βάθ­μιση υπό­γειων υδρο­φο­ρέων;

Η εντα­τική άντληση στις νησιω­τι­κές περιο­χές οδηγεί στο φαι­νό­μενο της υφαλ­μύ­ρι­σης, όπου το βαρύ­τερο θαλασ­σινό νερό αντι­κα­θι­στά το γλυκό στον υδρο­φόρο ορί­ζο­ντα. Η υπο­βάθ­μιση θεω­ρεί­ται μη ανα­στρέ­ψιμη όταν ξεπε­ρα­στεί ένα κρίσιμο όριο, καθι­στώ­ντας τον πόρο ορι­στικά ακα­τάλ­ληλο για χρήση. Το πρό­βλημα δεν είναι μόνο η ένταση, αλλά η απουσία δια­χει­ρι­στι­κού ελέγχου. Η κύρια αιτία που φτά­νουμε σε αυτό το σημείο είναι η αδυ­να­μία πλήρους διε­ρεύ­νη­σης και η έλλειψη ενός συνε­χούς, πυκνού και αξιό­πι­στου δικτύου παρα­κο­λού­θη­σης. Χωρίς αξιό­πι­στα δεδο­μένα για τη στάθμη και την ποιό­τητα, είναι αδύνατο να ορι­στούν με ακρί­βεια τα ασφαλή όρια άντλη­σης, με απο­τέ­λε­σμα τη συστη­μα­τική υπέρ­βασή τους και την επι­τά­χυνση της κατα­στρο­φής. Ως προ­λη­πτικό μέτρο και τεχνο­κρα­τική λύση, πέρα από τον αυστηρό έλεγχο, απαι­τεί­ται ο τεχνη­τός εμπλου­τι­σμός των υδρο­φο­ρέων. Μέσω αυτής της δια­δι­κα­σίας, το περίσ­σιο βρόχινο ή επε­ξερ­γα­σμένο νερό διο­χε­τεύ­ε­ται ελεγ­χό­μενα στο υπέ­δα­φος, ανα­πλη­ρώ­νο­ντας το απόθεμα και δημιουρ­γώ­ντας ένα υπόγειο υδατικό “φράγμα” που απο­τρέ­πει τη μακρο­πρό­θε­σμη διείσ­δυση του θαλασ­σι­νού νερού.

Πρέπει πλέον τα νησιά να εντά­ξουν στο χωρο­τα­ξικό τους πλαίσιο ανώτατο όριο επι­σκε­πτών/κλινών βάσει υδα­τι­κής δια­θε­σι­μό­τη­τας; Είναι επι­στη­μο­νικά εφαρ­μό­σιμο και πολι­τικά ρεα­λι­στικό;

Η ένταξη ενός ανώ­τα­του ορίου κλινών ή επι­σκε­πτών στο χωρο­τα­ξικό πλαίσιο, βάσει της υδα­τι­κής δια­θε­σι­μό­τη­τας, είναι απόλυτα ανα­γκαία και επι­στη­μο­νικά εφαρ­μό­σιμη. Μάλιστα, μέσω ερευ­νη­τι­κών έργων σήμερα δημιουρ­γούμε εργα­λεία που επι­τρέ­πουν τον ακριβή υπο­λο­γι­σμό της μέγι­στης βιώ­σι­μης ζήτησης και της φέρου­σας ικα­νό­τη­τας του νησιού. Ωστόσο, το ζήτημα παρα­μέ­νει πολι­τικά δυσε­πί­λυτο, καθώς η επιβολή ορίων έρχεται σε σύγκρουση με βρα­χυ­πρό­θε­σμα οικο­νο­μικά συμ­φέ­ρο­ντα. Για να κατα­στεί η ρύθμιση πολι­τικά ρεα­λι­στική και να μην κατα­δι­κά­σει ανα­πτυ­ξιακά τα νησιά, το κεντρικό κράτος οφείλει να παρέμ­βει άμεσα και οργα­νω­μένα. Αυτό σημαί­νει διττή υπο­στή­ριξη. Από τη μία, παροχή καίριων υπο­δο­μών (π.χ. μονάδες επε­ξερ­γα­σίας λυμάτων για επα­να­χρη­σι­μο­ποί­ηση, εκσυγ­χρο­νι­σμός δικτύων) που αυξά­νουν την πραγ­μα­τική υδατική δια­θε­σι­μό­τητα, και από την άλλη θέσπιση ενός ισχυρού θεσμι­κού πλαι­σίου που θα επι­βά­λει κεντρικά το όριο και θα συν­δυά­σει τους περιο­ρι­σμούς με την παροχή ισχυρών κινή­τρων (οικο­νο­μι­κών και φορο­λο­γι­κών) για την πράσινη ανα­βάθ­μιση των υφι­στά­με­νων του­ρι­στι­κών μονάδων.

Αν έπρεπε να δια­μορ­φώ­σετε έναν πεντα­ετή χάρτη δράσης μόνο για τη Δωδε­κά­νησο, ποια έργα θα βάζατε πρώτα στη λίστα και γιατί;

Ο πεντα­ε­τής χάρτης δράσης για τη Δωδε­κά­νησο πρέπει να στο­χεύει στην επί­τευξη υδα­τι­κής ανθε­κτι­κό­τη­τας και αυτάρ­κειας, ιεραρ­χώ­ντας έργα με γρήγορη από­σβεση και μακρο­πρό­θε­σμη βιω­σι­μό­τητα. Ενώ απαι­τεί­ται συστη­μα­τική μελέτη για τη δια­μόρ­φωση ενός πλήρως στο­χευ­μέ­νου οδικού χάρτη, θα πρό­τεινα ως κεντρι­κούς και κρί­σι­μους άξονες τους εξής: Πρώτον, τον πλήρη ψηφιακό εκσυγ­χρο­νι­σμό των δικτύων ύδρευ­σης. Η εγκα­τά­σταση συστη­μά­των τηλε-ελέγχου και έξυπνων μετρη­τών επι­τρέ­πει τη δημιουρ­γία ζωνών δια­χεί­ρι­σης πίεσης, με στόχο τη μείωση των απω­λειών κάτω από το 15% στα μεγα­λύ­τερα νησιά (Ρόδος, Κως). Αυτό το έργο έχει τον ταχύ­τερο χρόνο από­σβε­σης και άμεση αύξηση της δια­θέ­σι­μης ποσό­τη­τας. Δεύ­τε­ρον, την ενερ­γειακή αυτο­νό­μηση των μονάδων αφα­λά­τω­σης. Η αφα­λά­τωση, ως ανα­γκαία λύση για τη στα­θε­ρό­τητα της παροχής, πρέπει να συν­δε­θεί άμεσα με Ανα­νε­ώ­σι­μες Πηγές Ενέρ­γειας (ΑΠΕ), όπως φωτο­βολ­ταϊκά, ώστε να αντι­με­τω­πι­στεί το υψηλό λει­τουρ­γικό κόστος και να μετα­τρα­πεί σε πράσινη και βιώσιμη λύση (Κάλυ­μνος, Λέρος). Τρίτον, την καθο­λική Επα­να­χρη­σι­μο­ποί­ηση Λυμάτων. Η ανα­βάθ­μιση των βιο­λο­γι­κών καθα­ρι­σμών σε τρι­το­βάθ­μια επε­ξερ­γα­σία και η θεσμο­θέ­τηση της υπο­χρε­ω­τι­κής χρήσης αυτού του ανα­κτη­μέ­νου νερού για μη πόσιμες χρήσεις (άρδευση, πλύσεις) είναι μονό­δρο­μος. Η στρα­τη­γική αυτή, σε συν­δυα­σμό με τη χρη­μα­το­δό­τηση μικρών έργων συλ­λο­γής ομβρίων, μειώνει δρα­στικά τη ζήτηση πόσιμου νερού, ενι­σχύ­ο­ντας την ανθε­κτι­κό­τητα σε νησιά με έντονη του­ρι­στική και αγρο­τική ζήτηση.