Αγία Σοφία – Γράφει ο Aθανάσιος Kοσσιώρης

 

Ιστο­ρικά ο πρώτος ναός θεμε­λιώ­θηκε από το Μ. Κων­στα­ντίνο το 330 μ.Χ. και τα εγκαί­νια έγιναν το 360 από το γιό του Κων­στά­ντιο. Το 404, επί Αρκα­δίου, πυρ­πο­λή­θηκε. Ξανα­χτί­στηκε από το Θεο­δό­σιο Β΄ και τα εγκαί­νια έγιναν το 415.

Ξανά πυρ­πο­λή­θηκε το 532, κατά τη Στάση του Νίκα, και ο Ιου­στι­νια­νός τον κατα­σκεύ­ασε από την αρχή μεγα­λύ­τερο και μεγα­λο­πρε­πέ­στερο. Η έναρξη έγινε το 532 και τα εγκαί­νια στις 27-12-537 μ.Χ.

Γα την ολο­κλή­ρωση του κολοσ­σιαίου έργου δού­λε­ψαν αδιά­κοπα επί έξι χρόνια 10.000 τεχνί­τες και ξοδεύ­τη­καν 320.000 λίρες (περίπου 120.000.000 ευρώ).

Από κάθε σημείο που υπήρχε ελλη­νι­σμός, έγινε προ­σφορά: Τα πράσινα μάρμαρα από τη Μάνη και την Κάρυστο, τα τρια­ντα­φυλ­λιά από τη Φρυγία και τα κόκκινα από την Αίγυπτο. Από τον υπό­λοιπο κόσμο προ­σφέρ­θη­καν τα πολύ­τιμα πετρά­δια, ο χρυσός, το ασήμι και το ελε­φα­ντό­δοτο για τη δια­κό­σμηση του εσω­τε­ρι­κού.

Στα εγκαί­νια ο Ιου­στι­νια­νός ανα­φώ­νησε: «Δόξα τω Θεώ τω κατα­ξιώ­σα­ντί με τελέσαι τοιού­τον έργον. Νενί­κηκά σε Σολομών».

Για χίλια και πλέον χρόνια ( 537-1453 ) η Αγιά-Σοφιά απο­τέ­λεσε το κέντρο της Ορθο­δο­ξίας και του Ελλη­νι­σμού.

Ο ναός αυτός αφιε­ρώ­θηκε στην Αγία Σοφία του Θεού (Holy Wisdom).

Η Σοφία του Θεού, ως έκφραση, δεν καλύ­πτει μόνο το χρι­στια­νι­σμό, αλλά και όλες τις θρη­σκείες και ιδιαί­τερα τις μονο­θεϊ­στι­κές. Έτσι, όταν ο χρι­στια­νός και ο μωα­με­θα­νός επι­κα­λού­νται τη βοήθεια του θεού, ανα­φέ­ρο­νται στον ένα και μονα­δικό θεό είτε ονο­μά­ζο­ντάς τον Χριστό είτε Αλλάχ. Απευ­θύ­νο­νται στη «Σοφία του Θεού».

Με αυτή τη σκέψη, αυτός ο Ναός μπορεί να εκφρά­σει και τις δύο θρη­σκείες!

Ο Πρό­ε­δρος Ερντο­γκάν δήλωσε ότι θα γίνεται η προ­σευχή των μου­σουλ­μά­νων την Παρα­σκευή (καλύ­πτο­ντας τις αγιο­γρα­φίες π.χ. με ένα παραβάν) και τις άλλες μέρες ο ναός θα είναι προ­σβά­σι­μος σε όλους.

Μήπως είναι ευκαι­ρία αυτός ο Ναός να «ενώσει» τις δύο θρη­σκείες; (!) Να επι­τρέ­πε­ται δηλαδή την Κυριακή να λει­τουρ­γεί και ως χρι­στια­νι­κός ναός; Σκε­φθείτε τα οφέλη αυτής της πολι­τι­σμέ­νης κίνησης. Σκε­φθείτε πόσο κοντά θα φέρει τους δύο λαούς. Είπε ο Πρό­ε­δρος Ερντο­γάν ότι ασκεί «τα κυριαρ­χικά δικαιώ­ματα του κράτους της Τουρ­κίας».

Όσο πάμε πίσω στην αρχή της Ιστο­ρίας βλέ­πουμε ότι ο κατα­κτη­τής είχε απόλυτη εξουσία (vae victis). Μπο­ρούσε να κατα­στρέ­ψει, να θανα­τώ­σει, να υπο­δου­λώ­σει και να εξο­λο­θρέ­ψει τον ηττη­μένο (οι Ρωμαίοι όχι μόνο κατε­δά­φι­σαν αλλά όργωσαν την πόλη της Καρ­χη­δό­νας και εξα­φά­νι­σαν από προ­σώ­που γης τους Καρ­χη­δό­νιους).

Σιγά- σιγά όμως η κοι­νω­νία άλλαξε. (inter arma charitas). Όσο εξε­λισ­σό­ταν ο πολι­τι­σμός, τόσο κρίθηκε ανα­γκαίο να μπουν κανόνες σ’ αυτό το «κυριαρ­χικό δικαί­ωμα» του νικητή να κάνει ό,τι θέλει. Δημιουρ­γή­θη­καν διε­θνείς Συμ­βά­σεις, οι Συμ­βά­σεις της Γενεύης, τα πρό­σθετα Πρω­τό­κολλα σ’ αυτές και όλο το πλέγμα των κανόνων του ανθρω­πι­στι­κού δικαίου. Σήμερα οι ένοπλες δυνά­μεις κάθε χώρας είναι υπο­χρε­ω­μέ­νες να εφαρ­μό­ζουν το ανθρω­πι­στικό δίκαιο στις επι­χει­ρή­σεις τους, δια­φο­ρε­τικά θα χαρα­κτη­ρι­στούν ως εγκλη­μα­τίες πολέμου. (jus in bello). Στις επι­χει­ρή­σεις τους δε μπορούν να κατα­στρέ­ψουν ιστο­ρι­κές εκκλη­σίες και μνημεία πολι­τι­σμού, γιατί σ’ αυτά εμπε­ριέ­χο­νται ιδέες και θρη­σκευ­τι­κές πεποι­θή­σεις. Το 1453 ο Μωάμεθ είχε το «δικαί­ωμα» να γκρε­μί­σει την Αγιά-Σοφιά! Δεν τον εμπό­διζε τίποτα! Ούτε διε­θνείς Συμ­βά­σεις υπήρχαν, ούτε πρό­σθετα Πρω­τό­κολλα, ούτε ανθρώ­πινα δικαιώ­ματα. Η ζωή των ηττη­μέ­νων και η κατα­κτη­θείσα χώρα ήταν στο έλεος του κατα­κτητή.

Η ανθρω­πό­τητα χρειά­στηκε πολλούς αιώνες και χρειά­στηκε να χυθεί πολύ αίμα για να φθάσει σ ‘ αυτό το επίπεδο του πολι­τι­σμού που είναι σήμερα.

Αντί να γκρε­μί­σει λοιπόν ο Μωάμεθ την Αγία Σοφία, κράτησε το κτίριο, εξα­φά­νισε εσω­τε­ρικά τα σύμβολα της χρι­στια­νι­κής εκκλη­σίας, αγιο­γρα­φίες και αυτά τα ανε­πα­νά­λη­πτα ψηφι­δωτά, σκε­πά­ζο­ντάς τα με ένα στρώμα σοβά, έχτισε και μινα­ρέ­δες απ’ έξω και μετέ­τρεψε τη χρι­στια­νική εκκλη­σία σε τζαμί. Στην ουσία δεν «υπήρχε» πλέον χρι­στια­νι­κός ναός.

Ο Κεμάλ Ατα­τούρκ, μετά την επι­κρά­τησή του, καθαί­ρεσε τους περισ­σό­τε­ρους σοφάδες του εσω­τε­ρι­κού και επα­νά­φερε σε κοινή θέα τις ψηφι­δω­τές αγιο­γρα­φίες, δίνο­ντας πάλι την αρχική μορφή του χρι­στια­νι­κού ναού (1-2-1935). Δεν επέ­τρεψε τη λει­τουρ­γία του ως ναού , αλλά ως Μου­σείου.

Την 6-12-1985 ο χρι­στια­νι­κός ναός που χρη­σι­μο­ποιείτο ως Μουσείο, ανα­κη­ρύ­χθηκε από την UNESCO « Μνημείο της Παγκό­σμιας Πολι­τι­στι­κής Κλη­ρο­νο­μιάς». Έτσι έμεινε μέχρι προχθές (10-7-2020) μία χρι­στια­νική εκκλη­σία ως Μουσείο.

Είπαμε: Το 1453 ο Μωάμεθ «είχε δικαί­ωμα» να κάνει την Αγιά-Σοφιά ό,τι ήθελε. Σήμερα, το 2020 κατά πόσο μπορεί ο Πρό­ε­δρος Ερντο­γκάν να αναι­ρέ­σει την ιδιό­τητα του κτί­σμα­τος ως χρι­στια­νι­κού ναού, (ιδιό­τητα που του δόθηκε με την απο­κα­τά­στασή του από τον Κεμάλ);

Η κου­το­πο­νη­ριά ότι έγινε πάλι, όπως ήταν «Μουσείο», έτσι, αορί­στως, δεν πιάνει. Τα Μουσεία προσ­διο­ρί­ζο­νται από το τι πραγ­μα­τικά είναι (Αρχαιο­λο­γικό, Μοντέρ­νας Τέχνης, κλπ). Δεν είναι μουσείο αφη­ρη­μέ­νης τέχνης ή άλλων εικα­στι­κών. Είναι ένας Μεγάλος σε μέγεθος και Μεγα­λύ­τε­ρος σε Ιστορία χρι­στια­νι­κός Ναός, στον οποίο οι Τούρκοι, ασκώ­ντας «τα κυριαρ­χικά τους δικαιώ­ματα» δεν επι­τρέ­πουν τη λει­τουρ­γία του. Αυτό όμως δεν τον απο­χα­ρα­κτη­ρί­ζει από αυτό που πράγ­ματι είναι: Ένας Χρι­στια­νι­κός Ναός.

Με την κίνησή του αυτή ο Πρό­ε­δρος Ερντο­γκάν βεβή­λωσε ένα Μεγάλο Ιστο­ρικό Σύμβολο της Χρι­στια­νο­σύ­νης. Υιο­θέ­τησε τη νοο­τρο­πία του κατα­κτητή, η οποία σήμερα είναι από τη διεθνή κοι­νό­τητα ηθικά και πολι­τι­σμικά κατα­δι­κα­στέα. Συμπε­ρι­φέρ­θηκε απα­ξιω­τικά στη χρι­στια­νική θρη­σκεία. Γύρισε την Τουρκία πίσω στο 1453. Γύρισε την Τουρκία πίσω σε ένα πιο σκο­τεινό Μεσαί­ωνα. Κρίμα.

Αγία Σοφία (2)

Ο ναός της Αγίας Σοφίας στην Κων­στα­ντι­νού­πολη δεν είναι αφιε­ρω­μέ­νος στη μνήμη κάποιας αγίας με το όνομα Σοφία (όπως Αγία Βαρβάρα, Άγιος Γεώρ­γιος κλπ), αλλά είναι αφιε­ρω­μέ­νος στην “Αγία του Θεού Σοφία”. Στον τρόπο δηλαδή με τον οποίο δημιουρ­γή­θηκε αυτός ο κόσμος, στον οποίο ο Ύψιστος Θεός “τα πάντα εν σοφία εποίησε”. Ο ναός αυτός έχει ιδιαί­τερη σημασία για τη Ρόδο, γιατί ο κεντρι­κός μεγάλος τρούλος (αλλά και το σύστημα των τρούλων που σκε­πά­ζουν το ναό) είναι χτι­σμέ­νος με ροδί­τικο χώμα και υλικά! Η ιστορία έχει ως εξής:

Λόγω του μεγέ­θους του τρούλου και του βάρους των τούβλων που χρη­σι­μο­ποιού­σαν την εποχή εκείνη, η κατα­σκευή ήταν δύσκολη από πλευράς στα­τι­κής, στε­γα­νό­τη­τας και αντοχής.

Η κερα­μουρ­γική τέχνη της Ρόδου ήταν ονο­μα­στή εκείνη την εποχή. Άλλωστε μέχρι και σήμερα συντη­ρεί­ται η παρά­δοση με τα ονο­μα­στά πιάτα (Λίνδος, Αρχάγ­γε­λος και όλα τα χωριά τα έχουν κρε­μα­σμένα στους εσω­τε­ρι­κούς τοίχους των σπιτιών τους και συνήθως είναι το κύριο στολίδι. Ουδέ­ποτε οι χωρικοί «εμό­λυ­ναν» τα πιάτα αυτά για οικιακή χρήση.) Δεν είναι άσχετο το γεγονός ότι ακόμη και όταν κατέ­λα­βαν τη Ρόδο οι Ιταλοί (οι οποίοι μελε­τού­σαν συστη­μα­τικά, επι­στη­μο­νικά και οργα­νω­μένα κάθε τους ενέρ­γεια) έφτια­ξαν το εργο­στά­σιο της κερα­μουρ­γίας στο Γεννάδι της Ρόδου με την ονο­μα­σία S.A.I.C.A. (Societa Anonima Industriale Commerciale Agricola= Ανώνυμη Βιο­μη­χα­νική Εμπο­ρική και Αγρο­τική Εται­ρεία) με υψι­κά­μινο ύψους 45 μέτρων. Το έργο χαρα­κτη­ρί­ζε­ται κολοσ­σιαίο (Messagero di Rodi στις 26.7.1931). Η επιλογή της περιο­χής του Γεν­να­δίου από τους Ιταλούς δεν ήταν διόλου τυχαία, αφού και πριν ιδρυθεί το εργο­στά­σιο, υπήρχε στην ευρύ­τερη περιοχή φούρνος σε επίπεδο οικο­τε­χνίας που παρή­γαγε τούβλα (Βασίλης Υψη­λά­ντης: “Η κερα­μουρ­γεία στη Ρόδο, από τη SAICA στην ΥΨΗΚΕΡΑΜ”).

(Από την πρώτη στιγμή που περι­ήλθε στο ελλη­νικό δημόσιο η SAICA είχε προ­βλή­ματα λει­τουρ­γίας, γιά να κατα­λή­ξει μετά από 25 χρόνια περίπου σε ερείπιο. Τότε το αγόρασε η οικο­γέ­νεια Υψη­λά­ντη, το εκσυγ­χρό­νισε, το βελ­τί­ωσε και το λει­τούρ­γησε μέχρι το 1995).

Ο Αντώνης Βρα­τσά­λης στα “Νιο­χω­ρί­τικα” γράφει:

“Οι πρω­το­μά­στο­ρες της πόλης, που χτίζαν το Μέγα Μονα­στήρι, όταν φτάσαν στους τρού­λους, δυσκο­λεύ­ο­νταν να τους στε­ριώ­σουν και να τους κάνουν στε­γα­νούς, να μη ραγί­ζουν.

Γι’ αυτό φέραν ροδί­τικα κερα­μό­του­βλα και χώμα που ήταν ονο­μα­στά υλικά και συνταί­ρια­ξαν τους μεγα­λό­πρε­πους θόλους, στε­ρε­ώ­νο­ντάς τους με καλο­μα­λαγ­μένο κ ο υ ρ α σ ά ν ι, που ήταν μίγμα ασβέστη με ψιλο­κο­πα­νι­σμένο, ψημένο κερα­μι­δό­χωμα ανάκατο με γλι­στερή μούργα των λαδό­μυ­λων”

Ο επί­τι­μος πρώην Γυμνα­σιάρ­χης και ιστο­ρι­κός Ι. Στε­φα­νί­δης στο βιβλίο του “Ρόδος η νύμφη του Ηλίου”, γράφει:

“Μεταξύ του συλ­λε­γέ­ντος τότε οικο­δο­μι­κού υλικού δια την ανέ­γερ­σιν του παν­σέ­πτου τούτου ναού ήσαν και αι πλίνθοι εκ του αργι­λώ­δους χώματος της Ρόδου, δια την κατα­σκευήν του περι­φή­μου τρούλου της Αγίας Σοφίας, διότι αύται είχον την ιδιό­τητα της ελαφρότητoς, του πορώ­δους και της αντοχής εις τας δια­φό­ρους και­ρι­κάς και ατμο­σφαι­ρι­κάς μετα­βο­λάς του Βυζα­ντίου. Οι πλίνθοι ούτοι ήσαν λεπτοί και τοσού­τον κούφοι, ώστε δώδεκα εξ αυτών αντι­στοί­χουν προς το βάρος ενός κοινού πλίνθου άλλων τόπων. Ήσαν δε εκ μίγ­μα­τος σχίνων τετριμ­μέ­νων, κόνεως κισή­ρεως, αλεύρου και άλλων ειδών, άτινα απέκτων μεγάλην σκλη­ρό­τητα”.

Ο άλλος δάσκα­λος της Ρόδου, ο πρώην Γυμνα­σιάρ­χης Χ. Παπα­χρι­στο­δού­λου, στο βιβλίο του: “Ιστορία της Ρόδου» (σ. 241) γράφει για την κερα­μουρ­γία στη Ρόδο: «Φημι­σμένα είναι τα πήλινα τούβλα της Ρόδου για τη στε­ρε­ό­τητα και ελα­φρό­τητά τους. Ήταν λευκά και ζύγιζαν 5 ροδί­τικα όσο 1 άλλων τόπων. Γι’ αυτό όταν έκτιζε ο Ιου­στι­νια­νός την Αγία Σοφιά, λέει ο βυζα­ντι­νός χρο­νο­γρά­φος Γ. Κωδινός, τα τούβλα – βήσαλα – του τρούλου τα παράγ­γειλε στη Ρόδο (Γ. Κωδ. Εκδ. Weber, Bονν.1843). Έστειλε, λέει, ο Ιου­στι­νια­νός τον Κου­βι­κου­λά­ριον Τρωίλον, τον Έπαρχον Θεό­δω­ρον και τον Κυαί­στορα Βασι­λί­δην στη νήσο Ρόδο, να κάνουν εκεί «βήσαλα μεγάλα, σπογ­γώδη και λεπτά και λευκά, ο σταθμός πέντε βησάλων ενός βησάλου ημε­τέ­ρου ευρί­σκε­ται».

Στο βιβλίο «Η νήσος Ρόδος» των Εδουάρ­δου Μπι­λιότι και Αββά Κοτρέ, 1881 (Μετά­φραση Μ. Μαλ­λια­ράκη και Σ, Καρα­βο­κυ­ρού) δια­βά­ζουμε στη σελίδα 209: “Οι βυζα­ντι­νοί συγ­γρα­φείς ποιού­νται μνείαν, περί της Αγίας Σοφίας λαλού­ντες, πλίνθων εν Ρόδω κατα­σκευα­σθέ­ντων, δι ων οικο­δο­μήθη ο μέγας θόλος του μεγα­λο­πρε­πούς τούτου ναού. Ήσαν λευκοί και τοσού­τον κούφοι οι πλίνθοι ούτοι, ώστε δώδεκα εξ αυτών αντι­στοί­χουν προς το βάρος ενός κοινού πλίνθου άλλων τόπων. Ήσαν δε εκ μίγ­μα­τος σχοίνων τετριμ­μέ­νων, κόνεως κισ­σή­ρεος, αλεύρου και άλλων ειδών, άτινα απέκτων μεγάλην σκλη­ρό­τητα.»

Τα λαο­γρα­φικά βιβλία των επί μέρους περιο­χών της χώρας είναι πολύ­τιμα, διότι κατα­γρά­φουν την ιστορία, συντη­ρούν την παρά­δοση, τα ήθη και έθιμα του κάθε τόπου και προ­σφέ­ρουν πλη­ρο­φο­ρίες για γεγο­νότα του παρελ­θό­ντος μέσω της εναλ­λα­γής των γενεών. Το γεγονός λοιπόν της κατα­σκευής του τρούλου της Αγίας Σοφίας με τα ροδί­τικα υλικά επη­ρέ­ασε την τοπική κοι­νω­νία. Έτσι, δια­βά­ζουμε στο πρό­σφατο βιβλίο της συντα­ξιού­χου δασκά­λας Ρηνού­λας Μπούρδα-Καμπούρη «Το Βάτι που αγάπησα», ότι υπάρχει τοπω­νύ­μιο στην Κοι­νό­τητα του χωριού Βάτι, κοντά στο όρια με το Γεννάδι, με την ονο­μα­σία Αγία Σοφία. Η περιοχή είναι δεξιά της οδού από Γεννάδι προς Βάτι στο ύψος πριν τη βρύση της Ευρυ­μά­χειας.(Τρέχει ακόμη νερό). Εκεί λοιπόν έκτισαν και ένα μικρό Μοναστήρι-Εκκλησία αφιε­ρω­μένο στην Αγία Σοφία. Προ­φα­νώς το αργι­λώ­δες του εδάφους και η χρο­νο­λο­γική τοπο­θέ­τηση της εκκλη­σίας περίπου στον 6ο αιώνα, ενι­σχύ­ουν την άποψη ότι το όνομα Αγία Σοφία της περιο­χής και του ναού δόθηκε για να υπο­δη­λώ­σει ότι από εκεί ελή­φθη­σαν τα υλικά για την κατα­σκευή του τρούλου της περί­φη­μης εκκλη­σίας της Κων­στα­ντι­νου­πό­λεως.

Σήμερα υπάρχει μόνο ένα τμήμα του τοίχου προς το μέρος του ιερού της εκκλη­σίας και πάμπολλα θραύ­σματα από κερα­μικά αγγεία (τα γνωστά στην τοπική διά­λε­κτο «βαστριά»).

Επίσης πάμπο­λες πλη­ρο­φο­ρίες βρί­σκουμε στο βιβλίο του Κώστα Σκαν­δα­λίδη «Το Γεννάδι της Ρόδου», όπου επι­βε­βαιώ­νο­νται και η τοπο­θε­σία και οι θρύλοι. Εκεί περι­λαμ­βά­νε­ται και η επι­στη­μο­νική μελέτη που δημο­σιεύ­θηκε στο περιο­δικό Journal of the American Ceramic Society για την προ­έ­λευση και τεχνο­λο­γία κερα­μι­κών της Αγίας Σοφίας στην Κων­στα­ντι­νού­πολη. Η μελέτη ήταν των μελε­τη­τών Αντω­νίας Μορο­πού­λου, Ahmet Cakmak και της Κυρια­κής Πολυ­κρέτη. Ελή­φθη­σαν δείγ­ματα και από τη Ρόδο και από το ναό της Αγίας Σοφίας και η φυσι­κο­χη­μική ανάλυση επι­βε­βαί­ωσε την προ­έ­λευση των υλικών από τη Ρόδο. (Moropoulou Antonia, Cakmak Ahmet, Polikreti Kyriaki, “Provenance and Technology Investigation of Agia Sophia Briks, Istanbul, Turkey”, στο περιο­δικό Journal of the American Ceramic Society, Φεβρουά­ριος 2002, σ. 366-372).

Για να κατα­δει­χθεί η σημασία της Αγ. Σοφίας για τον ελλη­νι­σμό και το πόσο έντονα είχε επη­ρε­ά­σει ιδιαι­τέ­ρως τα λαϊκά στρώ­ματα, φαί­νε­ται από τις υπερ­βο­λές των θρύλων και των παρα­δό­σεων. Γράφει ο Α. Βρα­τσά­λης: « Σαν χτι­ζό­ταν η Αγία Σοφία,οι πέτρες εκυ­λού­σαν μονάχες τους από το λόφο της Ακρό­πο­λης της Ρόδου ( Εννοεί το Μόντε Σμίθ) κι’ επή­γαι­ναν στην Πόλη. Σαν ήρτεν η είδηση πως τελεί­ωσε το Μέγα Μονα­στήρι, εστα­μά­τη­σαν έξαφνα κι’ εμεί­νασι κει που τις βλέ­πουμε σήμερα στις Κάτω Πέτρες, στην έξοδο της πόλης προς τα Κρητικά».

Η κατο­λί­σθηση των βράχων της Ακρό­πο­λης της Ρόδου προ­φα­νώς έγινε από κάποιο φυσικό φαι­νό­μενο (σεισμός, διά­βρωση εδάφους από βρο­χο­πτώ­σεις κλπ), όμως ο θρύλος δείχνει το αίσθημα των κατοί­κων του νησιού για να βοη­θη­θεί το χτίσιμο της Αγιάς Σοφιάς αφ’ ενός και αφ’ ετέρου επι­βε­βαιώ­νει το γεγονός της χρη­σι­μο­ποί­η­σης των ροδί­τι­κων υλικών για το στέ­ριωμα του τρούλου. Το αίσθημα αυτό δικαιο­λο­γεί και το γιατί δόθηκε το τοπω­νύ­μιο του Βατίου Αγία Σοφία και το χτίσιμο της ομώ­νυ­μης εκκλη­σίας, στην περιοχή από όπου ελή­φθη­σαν το χώμα και τα υλικά.

Έτσι θολο­σκε­πά­στηκε η αθάνατη εκκλη­σιά και το ροδί­τικο χώμα που τη στέ­ριωσε αγιά­στηκε από τη χάρη της και θα μείνει πάντα ευλο­γη­μένο.