Φάνες και Σάλακος ηλικίας 2.100 ετών!

Γράφει ο

Νεκτά­ριος Καλο­γή­ρου

«Γι’ αυτό αν σβήσεις από μέσα σου το ιστο­ρικό σου παρελ­θόν, τους γονείς σου, τα αδέρφια σου, τους συγ­γε­νείς σου, τη γει­το­νιά σου, τους παι­δι­κούς σου φίλους, τους συγ­χω­ρια­νούς σου, το σπίτι σου, τον κάμπο που είδες, τη θάλασσα και τον ουρανό με τ’ αστέρια π’ αντί­κρι­σες και με τόσα άλλα που γέμισες τη ζωή σου, τότε νιώθεις ξεκομ­μέ­νος, μετέ­ω­ρος, μόνος. Χωρίς ρίζες το όνειρο αυτό, που το λένε ζωή, φτω­χαί­νει». Π. Χαμου­ζάς «Φάνες».

Εξαι­ρε­τικά μεγάλης ιστο­ρι­κής σημα­σίας απο­τε­λεί η επίσημη δημο­σί­ευση του πανε­πι­στη­μίου της Κοπεγ­χά­γης για το χρόνο προ­έ­λευ­σης και το περιε­χό­μενο της επι­γρα­φής της επι­τύμ­βιας πλάκας που είχε βρεθεί στην αρχαία νεκρό­πολη της περιο­χής Κορα­κό­νε­ρου της πόλεως Ρόδου. Στην πράξη, ανα­γνω­ρί­ζε­ται η αυθε­ντι­κό­τητα του ευρή­μα­τος και κυρίως θεμε­λιώ­νε­ται ιστο­ρικά το γεγονός ότι η ιστορία των χωριών Φάνες και Σάλακος ξεκινά από τα τέλη του 2ου αιώνα προ Χριστού (100 π.Χ).

Πρό­κει­ται για μια μεγάλη επι­τυ­χία, καθώς η μαρ­μά­ρινη πλάκα, με τα ονόματα των δύο χωριών, διευ­ρύ­νει το ιστο­ρικό υπό­βα­θρο που συνο­δεύει τις «γει­το­νιές» του νησιού και τρο­φο­δο­τεί το διεθνές ενδια­φέ­ρον για μελέτες απο­κά­λυ­ψης ολό­κλη­ρης της εικόνας που εμφά­νιζε η Ρόδος κατά την αρχαιό­τητα.

Η επι­τυ­χία ανήκει εξίσου τόσο στα στελέχη των Εφο­ρειών Αρχαιο­λο­γίας της Δωδε­κα­νή­σου, όσο και στους δρ. Από­στολο Κυρια­τσούλη και καθη­γητή – συγ­γρα­φέα Πανα­γιώτη Χαμουζά που έχουν αφιε­ρώ­σει τη ζωή τους στο να ανα­δεί­ξουν την ιστορία του τόπου που τους γέννησε.

Η επι­στη­μο­νική δημο­σί­ευση έγινε μόλις πριν από λίγες ημέρες και υπο­γρά­φε­ται από τον δρ. Vincent Gabrielsen του πανε­πι­στη­μίου της Κοπεγ­χά­γης. Οι 32 της σελίδες στη­ρί­ζο­νται κατά κύριο λόγο στην έρευνα του αρχαιο­λό­γου Νίκου Χρι­στο­δου­λίδη, που πέτυχε την πλήρη τεκ­μη­ρί­ωση όλων όσων είχε συμπε­ρι­λά­βει στα συμπε­ρά­σματά του. Μάλιστα, στο τέλος του Μάη, ο δρ. Από­στο­λος Κυρια­τσού­λης θα επι­σκε­φθεί τον κ. Χρι­στο­δου­λίδη για να ενη­με­ρω­θεί σχετικά με τις λεπτο­μέ­ρειες της δημο­σί­ευ­σης και να του θέσει το αίτημα δημιουρ­γίας αντί­γρα­φου της επι­τύμ­βιας πλάκας ώστε να τοπο­θε­τη­θεί ως μέρος ενός κεντρι­κού μνη­μείου που θα στηθεί στις Φάνες. «Είναι ένα όνειρο που γίνεται πραγ­μα­τι­κό­τητα» δήλωσε από τη Γερ­μα­νία όπου βρί­σκε­ται, προς τη «δημο­κρα­τική» ο δρ. Από­στο­λος Κυρια­τσού­λης.

Η επι­τύμ­βια πλάκα

Το μαρ­μά­ρινο εύρημα απο­κα­λύ­φθηκε στην αρχαία νεκρό­πολη της περιο­χής Κορα­κό­νε­ρου της πόλεως Ρόδου. Σε αυτήν σώζεται επι­γραφή από πέντε στίχους, για τους οποίους ο επί­τι­μος Εφορος Αρχαιο­τή­των δρ. Ιωάννης Παπα­χρι­στο­δού­λου γράφει* «στο κείμενο των πέντε στίχων περι­λαμ­βά­νο­νται τιμές που είχαν απο­δο­θεί στο άγνωστο σε μας πρόσωπο.. που ήταν υπό την προ­στα­σία μιας θεό­τη­τας. Τα κοινά αυτά συν­δέ­ο­νται με τρεις θέσεις της Ρόδου, από τις οποίες η μία δια­βά­ζε­ται μόνο απο­σπα­σμα­τικά… Οι δύο άλλες ταυ­τί­ζο­νται, νομίζω, καθαρά με δύο γνωστά ονόματα, που μάλιστα συν­δέ­ο­νται με δύο σημε­ρινά χωριά, πρώην κοι­νό­τη­τες: Σάλακος και Φάνες. Αυτό απο­τε­λεί μια έκπληξη, γιατί ως σήμερα δεν υπήρχε αναμ­φι­σβή­τητη μαρ­τυ­ρία από φιλο­λο­γι­κές πηγές ή επι­γρα­φές ότι τα τοπω­νύ­μια αυτά ανά­γο­νταν στην αρχαιό­τητα…. Αυτή είναι μία από τις αρχαιό­τε­ρες μαρ­τυ­ρίες που έχουν για τα ονόματα των περισ­σό­τε­ρων χωριών της Ρόδου. Με το νέο αρχαιο­λο­γικό εύρημα η ύπαρξη των δύο τόπων, Σάλακος και Φάνες, με το ίδιο όνομα, μετα­το­πί­ζε­ται στο τέλος του 2ου, αρχές του 1ου αιώνα π. Χ».

Ευρή­ματα από τις Φάνες

στα μουσεία του Λούβρου

και του Βρε­τα­νι­κού

Είναι ιδιαί­τερη έκπληξη για όσους έχουν επι­σκε­φθεί τα μουσεία του Λούβρου και του Βρε­τα­νι­κού, η στιγμή που στέ­κο­νται μπροστά σε εκθέ­ματα που βρέ­θη­καν στις Φάνες. Το αρχαιό­τερο από τα εκθέ­ματα ανά­γε­ται στον 14ο αιώνα π. Χ. «Γυά­λι­νος κρα­τη­ρί­σκος».

Ο δρ. Παύλος Τρια­ντα­φυλ­λί­δης, κατά τη θητεία του στην ΚΒ’ Εφορεία Προϊ­στο­ρι­κών και Κλα­σι­κών Αρχαιο­τή­των Δωδε­κα­νή­σου γράφει* «οι αρχαιο­λο­γι­κές μας γνώσεις για την περι­φέ­ρεια των Φανών, που βρί­σκε­ται εντός των ορίων της αρχαίας Καμι­ρί­δος, είναι αρκετά περιο­ρι­σμέ­νες λόγω έλλει­ψης συστη­μα­τι­κών επι­φα­νεια­κών και ανα­σκα­φι­κών ερευνών. Ένα μεγάλο μέρος, ωστόσο, των 273 αρχαιο­λο­γι­κών ευρη­μά­των, προ­ερ­χό­με­νων από τις Φάνες, βρί­σκε­ται σήμερα στα μουσεία του Λούβρου και του Βρε­τα­νι­κού, όταν η Ρόδος την περίοδο της οθω­μα­νι­κής κυριαρ­χίας είχε γίνει αντι­κεί­μενο εκτε­τα­μέ­νων αρχαιο­λο­γι­κών δρα­στη­ριο­τή­των, κυρίως θησαυ­ρο­θη­ρι­κού χαρα­κτήρα.Η έλλειψη οργα­νω­μέ­νης προ­στα­σίας των αρχαιο­τή­των από την οθω­μα­νική κυβέρ­νηση, έδωσε τη δυνα­τό­τητα σε ξένες αρχαιο­λο­γι­κές ανα­σκα­φι­κές απο­στο­λές να εξάγουν από τη Ρόδο στα μουσεία του εξω­τε­ρι­κού σημα­ντικά αρχαιο­λο­γικά ευρή­ματα με πολι­τικά κι οικο­νο­μικά ανταλ­λάγ­ματα. Στο παρα­πάνω πολι­τικό πλαίσιο η Ρόδος προ­σέλ­κυσε το ενδια­φέ­ρον των ξένων αρχαιό­φι­λων, αλλά και των συλ­λε­κτών και των αρχαιο­κα­πή­λων».

Από τη δική της πλευρά η αρχαιο­λό­γος Φωτεινή Ζερβάκη, που ανήκει επίσης στην ΚΒ’ Εφορεία Αρχαιο­τή­των Δωδε­κα­νή­σου, έχει κάνει εκτενή έρευνα για το πλήθος των σημείων της περιο­χής Φανών, που φανέ­ρω­σαν σπου­δαίας σημα­σίας ευρή­ματα. Τοπω­νύ­μια όπως τα Κρύα Νερά, Μάρμαρα, Αβδε­λάες, Μαλλά, Αης Γιώργης, Λάγ­γο­νας έχουν δώσει κτε­ρί­σματα και σκεύη εξαι­ρε­τι­κής ομορ­φιάς.

Η ίδια γράφει* «Η περιοχή των Φανών είναι ουσια­στικά άγνωστη ανα­σκα­φικά, εφόσον εξα­κο­λου­θεί να παρα­μέ­νει σε μεγάλο βαθμό αγρο­τική. Αντί­θετα με την κατά­σταση που επι­κρα­τεί σε άλλες περιο­χές στο νησί, δεν παρα­τη­ρή­θηκε εδώ το φαι­νό­μενο της άκρατης του­ρι­στι­κής οικο­δό­μη­σης το οποίο δίνει μεν τη δυνα­τό­τητα εμπλου­τι­σμού του αρχαιο­λο­γι­κού αρχείου, προ­κα­λεί όμως συνήθως την κατα­στροφή των αρχαίων μαρ­τυ­ριών».

*Από­σπα­σμα από το βιβλίο «Φάνες, Επι­γρα­φές και αρχαιο­λο­γικά ευρή­ματα», έκδοσης του Συλ­λό­γου για τη Μελέτη και τη Διάδοση της Ελλη­νι­κής Ιστο­ρίας e.V. Weilheim της Βαυα­ρίας. Ιδρυτής του συλ­λό­γου και υπεύ­θυ­νος των εκδό­σεών του είναι ο δρ. Από­στο­λος Κυρια­τσού­λης.

Οι εντυ­πώ­σεις του

Καρόλου Νιούτον

Ο νομικός και συγ­γρα­φέας Μανώλης Παπαϊ­ω­άν­νου, στο βιβλίο του «Ρόδος και νεώτερα κείμενα», που είχε εκδοθεί το 1966, κάνει εκτενή αναφορά στον Αγγλο περι­η­γητή και αρχαιο­λόγο Κάρολο Νιούτον (Charles Newton) που με τη σειρά του είχε δημο­σιεύ­σει δύο τόμους «Ταξίδια και ανα­κα­λύ­ψεις στην Ανατολή». Στους δύο τόμους, περι­λαμ­βά­νο­νται επι­στο­λές και εντυ­πώ­σεις του Νιούτον από την παρα­μονή του στη Ρόδο. Είναι το έτος 1853 και ο Αγγλος αρχαιο­λό­γος γράφει: «…φτά­νο­ντας στις Φάνες, το επόμενο χωριό στο δρόμο της επι­στρο­φής μου, βρήκα μια ακόμη μικρή συλλογή αντι­κει­μέ­νων που είχαν ανα­κα­λυ­φθεί σε τάφους. Μεταξύ αυτών ήταν και δύο κούπες με λαβές και μικρό βάθος, της καλύ­τε­ρης περιό­δου της Αγγειο­πλα­στι­κής τέχνης (550 – 500 πχ). Ερευ­νώ­ντας τον τόπο προ­έ­λευ­σης αυτών των αντι­κει­μέ­νων οδη­γή­θηκα από έναν χωρικό σε μια τοπο­θε­σία κοντά στις Φάνες, όπου είδα μια μεγάλη έκταση, στρω­μένη με κομ­μά­τια χρω­μα­τι­σμέ­νων αγγείων και μορφών από τερα­κότα. Προ­φα­νώς, αυτά τα υπο­λείμ­ματα είχα εκσκα­φθεί κατά το όργωμα. Τα αγγεία που αγόρασα στις Φάνες, είχαν βρεθεί, σύμφωνα με τον οδηγό μου, σ’ έναν κτιστό τάφο σ’ αυτό το σημείο. Πέτυχα να απο­κτήσω τη δεύτερη αυτή συλλογή αρχαιο­τή­των έναντι ενός μικρού ποσού. Και αφού τη συσκεύ­ασα σε δυο μεγάλα κοφίνια, που φόρτωσα σ’ ένα μουλάρι, ξεκί­νησα πολύ πρωί για τη Ρόδο».

Υπεν­θυ­μί­ζε­ται ότι ο Μανώλης Παπαϊ­ω­άν­νου είχε γεν­νη­θεί το 1917 στον Αγιο Ισίδωρο, σπού­δασε νομικά και από τη μετα­πο­λί­τευση κι έπειτα δημο­σί­ευσε σειρά βιβλίων για την ιστορία της Ρόδου.

Η ιστο­ρική προ­έ­λευση

του ονό­μα­τος

Ιστο­ρική προ­σέγ­γιση του ονό­μα­τος Φάνες, έχει επι­χει­ρή­σει ο εκπαι­δευ­τι­κός και συγ­γρα­φέας Πανα­γιώ­της Χαμου­ζάς. Στο βιβλίο του «Το χωριό μας, Φάνες, γη πατρική» γράφει για το πλήθος των ανα­φο­ρών Φαναί, Φάνα, Φαναιός, Φάνας που απα­ντώ­νται σε πλήθος αρχαίων κει­μέ­νων.

Μεταξύ των άλλων, ο κ. Χαμου­ζάς συμπε­ραί­νει «… και πιθα­νο­λο­γώ­ντας, γιατί έτσι μας “συμ­φέ­ρει” η αυτα­πάτη, ότι έχουμε βρει τις προ­γο­νι­κές μας ρίζες, φαντα­ζό­μα­στε ότι λει­τουρ­γούν δύο τινά: α) ή θεω­ρού­μα­στε οι Φανενοί από­γο­νοι των Δωριέων της πόλης Φάνα της Αιτω­λίας που διώ­χθη­καν από τους Αχαιούς κι άραξαν κάποτε στην παραλία των Φανών, και β) και το πιθα­νό­τερο, ο πρώτος οικι­στής (ιδρυτής) του χωριού Φάναι – Φάνες, ονο­μα­ζό­ταν Φάνας. Αλλωστε το Φάνας, ως όνομα ήταν συνη­θι­σμένο (υπήρχε Φάνας πολε­μι­στής, και άλλος Φάνας ολυ­μπιο­νί­κης. Και δυο πόλεις της Φωκίδας με το όνομα Φανοτίς και Φανο­τεύς και ένα πλήθος 52 κύριων ονο­μά­των, σύν­θε­των με το συν­δε­τικό Φάνης)».